Đánh Giá Khả Năng Sinh Sản và Sức Sản Xuất Thịt của Dê Lai Boer và Bách Thảo ở Bắc Kạn

Luận văn đánh giá khả năng sinh sản và sức sản xuất thịt của dê lai Boer x Bách Thảo tại Bắc Kạn, cung cấp thông tin hữu ích cho chăn nuôi.

• Tác giả: Đặng Tuấn Anh
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Hưng Quang
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Chăn nuôi
• Đề tài: Đánh Giá Khả Năng Sinh Sản Và Sức Sản Xuất Thịt Của Dê Ở Hai Công Thức Lai Đực F1, F2 (Boer X Bách Thảo) Với Cái Địa Phương Bắc Kạn
• Loại tài liệu: Luận văn
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI NÓI ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Cơ sở khoa học về sinh trưởng, sinh sản và lai tạo của dê
• 1.1.1. Cơ sở khoa học về sinh trưởng
• 1.1.2. Cơ sở khoa học về sinh sản
• 1.1.3. Cơ sở khoa học về lai tạo
• 1.2. Đặc điểm của dê Boer, Bách thảo và dê Cỏ
• 1.2.1. Đặc điểm của dê Boer
• 1.2.2. Đặc điểm về dê Bách Thảo
• 1.2.3. Đặc điểm về dê Cỏ
• 1.3. Tình hình chăn nuôi, lai tạo dê trên thế giới
• 1.3.1. Tình hình chăn nuôi dê trên thế giới
• 1.3.2. Tình hình lai tạo dê trên thế giới
• 1.4. Tình hình chăn nuôi, lai tạo dê ở Việt Nam
• 1.4.1. Tình hình chăn nuôi dê ở Việt Nam
• 1.4.2. Tình hình lai tạo dê ở Việt Nam
• 1.4.3. Tình hình chăn nuôi dê tại Bắc Kạn
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng, địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 2.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.1.2. Địa điểm nghiên cứu
• 2.1.3. Thời gian nghiên cứu
• 2.2. Nội dung nghiên cứu
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3.1. Phương pháp điều tra
• 2.3.2. Bố trí thí nghiệm
• 2.3.3. Theo dõi thí nghiệm
• 2.3.4. Các chỉ tiêu theo dõi và phương pháp
• 2.3.5. Xử lý số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Hiện trạng chăn nuôi dê trong nông hộ trên địa bàn nghiên cứu
• 3.2. Số lượng đàn dê của tỉnh Bắc Kạn giai đoạn 2011-2015
• 3.3. Cơ cấu độ tuổi đàn dê trên địa bàn nghiên cứu
• 3.4. Quy mô chăn nuôi dê trong nông hộ
• 3.5. Khả năng sinh sản của các công thức lai
• 3.5.1. Kết quả theo dõi sinh lý sinh sản của dê cái
• 3.5.2. Khả năng sinh sản của các lô TN
• 3.6. Khả năng sinh trưởng của dê con các công thức lai
• 3.6.1. Kết quả theo dõi sinh trưởng tích lũy
• 3.6.2. Kết quả theo dõi sinh trưởng tuyệt đối
• 3.6.3. Kết quả theo dõi sinh trưởng tương đối
• 3.7. Hệ số tương quan giữa khối lượng dê bố, mẹ và khối lượng sơ sinh dê con
• 3.8. Kết quả theo dõi kích thước chiều đo
• 3.9. Kết quả khảo sát và đánh giá chất lượng thịt con lai
• 3.10. Kết quả mổ khảo sát dê thí nghiệm
• 3.11. Kết quả đánh giá chất lượng thịt dê
• 3.12. Đánh giá hiệu quả kinh tế các công thức lai
• KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC ẢNH MINH HỌA
• PHẦN PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tính cấp thiết của đề tài

Chăn nuôi dê là một hoạt động kinh tế quan trọng tại nhiều vùng nông thôn, đặc biệt là ở những khu vực có điều kiện tự nhiên khó khăn. Đề tài này nhằm đánh giá khả năng sinh sản và sức sản xuất thịt của dê thông qua hai công thức lai đực F1, F2 (Boer x Bách Thảo) với cái địa phương Bắc Kạn. Việc nghiên cứu này không chỉ giúp nâng cao năng suất chăn nuôi mà còn góp phần xóa đói giảm nghèo cho người dân địa phương. Theo số liệu thống kê, số lượng dê tại Bắc Kạn trong giai đoạn 2011-2015 đã có sự gia tăng, điều này cho thấy tiềm năng phát triển của ngành chăn nuôi dê tại khu vực này. Việc áp dụng các giống dê lai mới sẽ giúp cải thiện đáng kể về năng suất và chất lượng sản phẩm thịt. Đặc biệt, dê Boer được biết đến với khả năng sinh trưởng và sản xuất thịt vượt trội, trong khi dê Bách Thảo lại có khả năng thích nghi tốt với điều kiện khí hậu địa phương.

II. Mục tiêu và ý nghĩa của đề tài

Mục tiêu của đề tài là xác định tổng đàn, quy mô chăn nuôi, cơ cấu độ tuổi, tỷ lệ đực giống và cái giống trên địa bàn nghiên cứu. Bên cạnh đó, nghiên cứu cũng sẽ đánh giá khả năng sinh sản và sức sản xuất thịt của các công thức phối giống khác nhau, cụ thể là (đực 1/2 Boer x 1/2BT x cái cỏ), (đực 3/4 Boer x 1/4BT x cái cỏ) và (đực cỏ x cái cỏ). Ý nghĩa khoa học của nghiên cứu này nằm ở việc khai thác và sử dụng ưu thế lai của dê ngoại, từ đó bổ sung nguồn tài liệu tham khảo cho công tác nghiên cứu và giảng dạy. Ý nghĩa thực tiễn của đề tài không chỉ góp phần nâng cao hiệu quả chăn nuôi mà còn giúp người dân địa phương nâng cao nhận thức về quy trình chăm sóc, nuôi dưỡng dê lai, từ đó tăng thu nhập và cải thiện đời sống.

III. Cơ sở khoa học về sinh trưởng và sinh sản của dê

Sinh trưởng của dê là quá trình tích lũy chất dinh dưỡng, ảnh hưởng đến khối lượng và kích thước cơ thể. Khả năng sinh sản của dê được đánh giá qua các chỉ tiêu như tuổi thành thục, tuổi phối giống lần đầu, và thời gian động dục. Nghiên cứu cho thấy dê Boer có khả năng sinh sản cao hơn so với giống địa phương. Đặc biệt, dê cái có thể đạt tuổi thành thục từ 4-6 tháng, trong khi dê đực có thể bắt đầu phối giống ở độ tuổi tương tự. Việc theo dõi các chỉ tiêu sinh lý sinh sản sẽ giúp đánh giá hiệu quả của các công thức lai trong việc nâng cao khả năng sinh sản và sức sản xuất thịt của dê. Điều này có ý nghĩa quan trọng trong việc phát triển giống dê lai nhằm tối ưu hóa năng suất chăn nuôi.

IV. Đánh giá khả năng sinh sản và sức sản xuất thịt

Kết quả nghiên cứu cho thấy khả năng sinh sản của các công thức lai dê Boer x Bách Thảo có sự vượt trội hơn so với dê cỏ địa phương. Cụ thể, tỷ lệ đẻ và số con mỗi lứa của dê lai cao hơn, cho thấy hiệu quả của việc áp dụng giống lai trong chăn nuôi. Về sức sản xuất thịt, dê lai Boer cho khối lượng thịt xẻ cao hơn so với dê cỏ, điều này chứng tỏ rằng việc áp dụng các giống dê lai có thể cải thiện đáng kể hiệu quả kinh tế cho người chăn nuôi. Việc đánh giá chất lượng thịt cũng cho thấy dê lai có tỷ lệ mỡ thấp hơn và chất lượng thịt tốt hơn, từ đó đáp ứng nhu cầu thị trường ngày càng cao về sản phẩm thịt chất lượng.

V. Đề xuất và kết luận

Đề tài nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc áp dụng công thức lai đực F1, F2 (Boer x Bách Thảo) với cái địa phương Bắc Kạn có thể mang lại hiệu quả kinh tế cao hơn so với giống dê cỏ địa phương. Kết quả nghiên cứu không chỉ có giá trị về mặt khoa học mà còn có ý nghĩa thực tiễn lớn trong việc phát triển chăn nuôi dê tại địa phương. Đề xuất cho các hộ chăn nuôi là nên áp dụng các mô hình chăn nuôi dê lai, đồng thời cải thiện quy trình chăm sóc và nuôi dưỡng để phát huy tối đa tiềm năng của giống dê lai. Việc này sẽ góp phần nâng cao thu nhập và cải thiện đời sống cho người dân địa phương, đồng thời thúc đẩy phát triển kinh tế bền vững tại Bắc Kạn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong vòng 15 năm qua, số lượng dê trên thế giới đã tăng khoảng 50%, trong khi trâu bò chỉ tăng 9% và cừu giảm 4%. Năm 2011, đàn dê toàn cầu đạt 875,5 triệu con, trong đó châu Á chiếm 61,6%, với Trung Quốc, Ấn Độ và Pakistan là những nước sản xuất thịt dê lớn nhất. Ở Việt Nam, chăn nuôi dê là nghề truyền thống, tập trung chủ yếu ở các vùng trung du, miền núi như tỉnh Bắc Kạn. Tuy nhiên, hình thức chăn nuôi chủ yếu vẫn là quảng canh với giống dê Cỏ địa phương có tầm vóc nhỏ, sinh trưởng chậm và năng suất thấp.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm đánh giá khả năng sinh sản và sức sản xuất thịt của dê ở hai công thức lai đực F1, F2 (Boer x Bách Thảo) với dê cái địa phương Bắc Kạn, đồng thời đánh giá hiệu quả kinh tế của các công thức phối giống này. Nghiên cứu được thực hiện từ tháng 3/2015 đến tháng 8/2016 tại các địa phương TP Bắc Kạn, huyện Ba Bể và huyện Chợ Mới. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc phát triển đàn dê tại địa phương, nâng cao hiệu quả kinh tế cho người chăn nuôi, góp phần xóa đói giảm nghèo ở vùng núi Bắc Kạn.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết về sinh trưởng, sinh sản và lai tạo của dê. Sinh trưởng được hiểu là quá trình tích lũy khối lượng và kích thước cơ thể, chịu ảnh hưởng bởi di truyền và môi trường. Sinh sản được đánh giá qua các chỉ tiêu như tuổi thành thục tính dục, thời gian mang thai, số con đẻ ra/lứa, khoảng cách giữa các lứa đẻ. Lai tạo nhằm khai thác ưu thế lai, cải thiện tầm vóc, năng suất thịt và khả năng sinh sản của dê. Các khái niệm chính bao gồm: sinh trưởng tích lũy, sinh trưởng tuyệt đối, sinh trưởng tương đối, khả năng sinh sản, tỷ lệ thịt xẻ và chất lượng thịt.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu bao gồm số liệu thống kê giai đoạn 2011-2015 từ các cơ quan quản lý tỉnh Bắc Kạn và điều tra trực tiếp tại 195 hộ chăn nuôi dê ở TP Bắc Kạn, huyện Ba Bể và huyện Chợ Mới. Thí nghiệm được bố trí trên 144 con dê, chia thành 3 lô: TN1 (đực F1 1/2 Boer x 1/2 Bách Thảo), TN2 (đực F2 3/4 Boer x 1/4 Bách Thảo) và đối chứng (đực dê Cỏ). Mỗi lô gồm 1 đực và 15 cái, lặp lại 3 lần, theo dõi trong 12 tháng. Phương pháp phân tích sử dụng phần mềm Minitab 14 với phân tích phương sai ANOVA để kiểm tra sự khác biệt thống kê. Các chỉ tiêu theo dõi gồm khối lượng, tăng trọng, kích thước chiều đo, đặc điểm sinh lý sinh sản, tỷ lệ thịt xẻ và thành phần hóa học thịt. Thời gian nghiên cứu từ tháng 3/2015 đến tháng 8/2016.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tăng trưởng đàn dê tại Bắc Kạn: Số lượng đàn dê tăng từ 10.141 con năm 2011 lên 26.407 con năm 2015, tăng gấp 2,5 lần, với tỷ lệ tăng đàn năm 2015 đạt 33,63% so với năm trước. Huyện Ba Bể có đàn dê lớn nhất với 7.093 con.

2. Cơ cấu đàn dê: Trong tổng số 2.865 con dê điều tra, dê cái sinh sản chiếm 33,82%, dê đực giống chiếm 4,64%, tỷ lệ đực/cái là 1/7,28. Quy mô chăn nuôi phổ biến là 10-20 con/hộ (47,18%), với đa số hộ chăn nuôi theo hình thức quảng canh, tự cung tự cấp.

3. Khả năng sinh sản: Thời gian mang thai trung bình 148,98 - 149,80 ngày; số con đẻ sống sau 24h đạt 1,48 - 1,58 con/lứa; khoảng cách giữa hai lứa đẻ khoảng 194 - 197 ngày; số lứa đẻ trung bình 1,85 - 1,88 lứa/năm. Tỷ lệ dê cái đẻ 2 con/lứa chiếm 51,11 - 55,81%, cao hơn dê đẻ 1 con/lứa. Các công thức lai với đực giống Boer cải thiện đáng kể thành tích sinh sản so với dê cỏ thuần.

4. Khả năng sinh trưởng: Khối lượng sơ sinh dê con lô TN2 (3/4 Boer x 1/4 Bách Thảo) cao nhất với 2,02 kg, lô TN1 (1/2 Boer x 1/2 Bách Thảo) 1,80 kg, thấp nhất lô đối chứng 1,51 kg (P<0,05). Tại 12 tháng tuổi, khối lượng trung bình lần lượt là 29,67 kg (TN2), 27,05 kg (TN1) và 18,13 kg (đối chứng). Sinh trưởng tuyệt đối cao nhất ở giai đoạn 1-3 tháng tuổi, dê đực có khối lượng và tăng trưởng vượt trội dê cái.

Thảo luận kết quả

Kết quả cho thấy việc sử dụng đực giống lai Boer x Bách Thảo với dê cái địa phương Bắc Kạn đã nâng cao rõ rệt khả năng sinh sản và sinh trưởng của dê con so với dê cỏ thuần. Thời gian mang thai và các chỉ tiêu sinh sản tương đương với các nghiên cứu trong nước và quốc tế, chứng tỏ tính ổn định sinh học của các công thức lai. Tỷ lệ đẻ 2 con/lứa cao hơn giúp tăng năng suất đàn, phù hợp với mục tiêu phát triển chăn nuôi dê thịt.

Khối lượng sơ sinh và sinh trưởng tích lũy của dê con lai cao hơn đáng kể so với dê cỏ, đặc biệt ở lô TN2 với tỷ lệ máu Boer cao hơn, cho thấy ưu thế lai rõ rệt về tầm vóc và sức sản xuất thịt. Sinh trưởng tuyệt đối giảm dần theo tuổi, phù hợp với quy luật sinh trưởng của gia súc. Dê đực có khả năng sinh trưởng tốt hơn dê cái do tiềm năng di truyền và khả năng hấp thu thức ăn.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ sinh trưởng tích lũy và sinh trưởng tuyệt đối theo từng lứa tuổi, giúp minh họa rõ ràng sự khác biệt giữa các công thức lai và dê cỏ. Bảng so sánh các chỉ tiêu sinh sản và sinh trưởng cũng hỗ trợ đánh giá hiệu quả lai tạo.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Phát triển mô hình chăn nuôi dê lai: Khuyến khích người dân và các hộ chăn nuôi tại Bắc Kạn áp dụng công thức lai đực F2 (3/4 Boer x 1/4 Bách Thảo) với dê cái địa phương nhằm nâng cao năng suất thịt và khả năng sinh sản. Thời gian thực hiện trong 2-3 năm, chủ thể là các hộ nông dân và trung tâm khuyến nông.

2. Cải thiện kỹ thuật chăm sóc và quản lý đàn: Đào tạo kỹ thuật chăm sóc, quản lý giao phối, phòng bệnh và dinh dưỡng cho người chăn nuôi để giảm tỷ lệ hao hụt và tăng tỷ lệ sống của dê con. Thực hiện liên tục, chủ thể là các cơ quan thú y và khuyến nông địa phương.

3. Xây dựng hệ thống cung cấp giống chất lượng: Thiết lập các trại giống dê lai chất lượng cao, đảm bảo nguồn giống ổn định, đồng đều về chất lượng để phục vụ nhân rộng mô hình. Thời gian 1-2 năm, chủ thể là các cơ sở nghiên cứu và doanh nghiệp chăn nuôi.

4. Phát triển chuỗi giá trị sản phẩm dê: Hỗ trợ xây dựng các cơ sở chế biến thịt dê, quảng bá sản phẩm dê lai chất lượng cao nhằm nâng cao giá trị kinh tế và thu nhập cho người chăn nuôi. Thời gian 3-5 năm, chủ thể là các tổ chức kinh tế và chính quyền địa phương.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Người chăn nuôi dê tại các vùng trung du, miền núi: Nắm bắt kiến thức về lai tạo giống, kỹ thuật chăm sóc và quản lý đàn để nâng cao năng suất và hiệu quả kinh tế.

2. Các nhà nghiên cứu và giảng viên ngành chăn nuôi: Sử dụng dữ liệu và kết quả nghiên cứu làm tài liệu tham khảo, phát triển các đề tài nghiên cứu tiếp theo về giống dê và chăn nuôi bền vững.

3. Cơ quan quản lý và khuyến nông địa phương: Áp dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng chính sách phát triển chăn nuôi dê, tổ chức các chương trình đào tạo và hỗ trợ kỹ thuật cho người dân.

4. Doanh nghiệp và nhà đầu tư trong lĩnh vực chăn nuôi: Đánh giá tiềm năng phát triển mô hình chăn nuôi dê lai, đầu tư vào sản xuất giống và chế biến sản phẩm dê chất lượng cao.

Câu hỏi thường gặp

1. Lai tạo dê đực F1, F2 có tác động thế nào đến năng suất thịt?
   Lai tạo với đực giống F2 (3/4 Boer x 1/4 Bách Thảo) giúp dê con có khối lượng sơ sinh và sinh trưởng tích lũy cao hơn đáng kể so với dê cỏ thuần, tăng từ 1,51 kg lên 2,02 kg ở sơ sinh và từ 18,13 kg lên 29,67 kg ở 12 tháng tuổi.

2. Khả năng sinh sản của dê lai có cải thiện so với dê cỏ không?
   Có, dê lai có tỷ lệ đẻ 2 con/lứa cao hơn (51-56%) so với dê cỏ, thời gian mang thai và khoảng cách giữa các lứa đẻ ổn định, giúp tăng số lượng con non và hiệu quả sản xuất.

3. Phương pháp nuôi dê trong nghiên cứu là gì?
   Dê được nuôi theo phương thức chăn thả tự do, không bổ sung thức ăn tinh, chỉ cung cấp nước và cỏ lá khi thiếu hụt, phù hợp với điều kiện địa phương và tập quán chăn nuôi truyền thống.

4. Tỷ lệ đực giống/cái giống hợp lý trong chăn nuôi dê là bao nhiêu?
   Tỷ lệ đực giống/cái giống trong nghiên cứu là 1/7,28, thấp hơn mức khuyến cáo 1/15-20 cho dê thịt, cho thấy cần điều chỉnh để đảm bảo hiệu quả phối giống và sinh sản.

5. Làm thế nào để nâng cao hiệu quả kinh tế trong chăn nuôi dê lai?
   Cần kết hợp sử dụng giống lai chất lượng, cải thiện kỹ thuật chăm sóc, quản lý giao phối, phòng bệnh và phát triển chuỗi giá trị sản phẩm để tăng năng suất và giá trị thị trường.

Kết luận

• Đàn dê tỉnh Bắc Kạn tăng trưởng nhanh, đạt 26.407 con năm 2015, mở ra tiềm năng phát triển chăn nuôi dê lai.
• Công thức lai đực F2 (3/4 Boer x 1/4 Bách Thảo) với dê cái địa phương cho kết quả sinh trưởng và sinh sản vượt trội so với dê cỏ thuần.
• Khối lượng dê con 12 tháng tuổi đạt gần 30 kg ở lô TN2, cao hơn 63% so với dê cỏ.
• Tỷ lệ đẻ 2 con/lứa chiếm ưu thế, góp phần nâng cao năng suất đàn và hiệu quả kinh tế.
• Đề xuất nhân rộng mô hình lai tạo, cải thiện kỹ thuật chăn nuôi và phát triển chuỗi giá trị sản phẩm dê tại Bắc Kạn trong 2-3 năm tới.

Hành động tiếp theo là triển khai các giải pháp khuyến nghị, đồng thời mở rộng nghiên cứu để tối ưu hóa quy trình lai tạo và chăm sóc dê lai, góp phần phát triển bền vững ngành chăn nuôi dê tại địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Cơ sở khoa học về sinh trưởng, sinh sản và lai tạo của dê 1. Cơ sở khoa học về sinh trưởng 1. Quy luật sinh trưởng và khối lượng tích lũy của dê Sinh trưởng là quá trình tích lũy các chất dinh dưỡng trong cơ thể để gia súc tăng về kích thước (thay đổi về lượng) hay là quá trình tích lũy về khối lượng của các cơ quan và toàn bộ cơ thể, đồng thời là sự tăng lên về kích thước các chiều đo của cơ thể dựa trên cơ sở quy luật di truyền của sinh giới.

Quá trình sinh trưởng và phát triển của gia súc chia làm hai giai đoạn chính: - Giai đoạn trong bào thai: nguồn dinh dưỡng của thai nhi hoàn toàn phụ thuộc vào cơ thể mẹ. Do vậy để thai nhi phát triển bình thường, cần cung cấp cho cơ thể con mẹ một khối lượng thức ăn hợp lý thỏa mãn nhu cầu các hoạt động sinh lý của dê cái trong các giai đoạn khác nhau của kỳ mang thai, bao gồm nhu cầu cho duy trì của cơ thể mẹ, sự sinh trưởng và phát triển của thai nhi và bản thân (nhau thai). Cũng cần tính đến sự tích lũy và tiết sữa của con mẹ. - Giai đoạn ngoài thai (Lê Thanh Hải và cs, 1994 [18]), đã nghiên cứu đây là giai đoạn cơ thể chịu tác động trực tiếp với các điều kiện sinh thái môi trường, dựa vào những đặc điểm sinh lý đặc trưng người ta chia một đời gia súc nói chung làm 5 giai đoạn: sơ sinh, thời ký bú sữa đầu, trước thành thục về tính, thành thục về tính và mang thai.

Để đánh giá khả năng sinh trưởng của dê, người ta dùng phương pháp cân đo từng thời điểm (thường từ sơ sinh đến 36 tháng tuổi), khi con vật trưởng thành kết hợp với giám định. Sau đó kết quả được biểu diễn bằng đồ thị, biểu đồ để đánh giá con vật qua sinh trưởng tích lũy, cường độ sinh trưởng tương đối, tuyệt đối và kích thước một số chiều đo cơ bản. Phát dục là sự thay đổi, tăng thêm và hoàn chỉnh các đặc tính, chức năng của các bộ phận của cơ thể (thay đổi về chất). Sự sinh trưởng và phát dục luôn đi đôi với nhau tạo nên sự phát triển của cơ thể.

Đây là tính trạng số lượng chịu ảnh hưởng lớn của các yếu tố di truyền và các yếu tố từ môi trường bên ngoài. Và do có sự tương tác giữa kiểu di truyền và ngoại cảnh mà mang tính quy luật, đảm bảo 5 cho cơ thể phát triển đạt tỷ lệ hài hòa và cân đối. Sự sinh trưởng và phát dục của dê thường tuân theo quy luật sinh trưởng phát dục không đồng đều theo giai đoạn tuổi và giới tính. Đối với sự phát triển của một cơ thể sống quá trình sinh trưởng và phát dục có mối liên hệ chặt chẽ với nhau.

Sinh trưởng là sự thay đổi về số lượng, phát dục thay đổi về chất lượng. Tại một thời điểm nào đó có thể hai quá trình này diễn ra song song, nhưng cũng có thể quá trình sinh trưởng diễn ra yếu và quá trình phát dục mạnh và ngược lại. Hai quá trình này có mối liên hệ chặt chẽ, nếu phát dục không đầy đủ con vật sẽ trở nên dị tật, ngược lại nếu sinh trưởng không đầy đủ con vật sẽ còi cọc chậm lớn. Nguyễn Văn Thiện (1995) [41], cho rằng khả năng sinh trưởng của gia súc phụ thuộc vào giống, thức ăn, trạng thái sức khỏe của cơ thể, đồng thời còn phụ thuộc vào sự phát dục của giới tính, vào tập tính của gia súc và điều kiện môi trường sống.

Do vậy, con người có thể sử dụng các phương pháp chọn lọc, lai tạo giống, cùng với các tác động quản lý, nuôi dưỡng chăm sóc tốt, hợp lý để nâng cao khả năng sinh trưởng. Trong chăn nuôi dê, để đánh giá sự sinh trưởng và phát dục ta dùng phương pháp cân khối lượng và đo kích thước các chiều đo của cơ thể. Ở các cơ sở chăn nuôi thường chỉ dùng biện pháp cân khối lượng, ít chú ý đến các chiều đo, vì vậy đánh giá sự sinh trưởng thường không chính xác. Vì chỉ dựa vào khối lượng thì có thể dê thiếu thức ăn, khối lượng không tăng, nhưng các chiều vẫn có thể tăng lên.

Đối với dê ta thường cân và đo vào các thời điểm sơ sinh, 3, 6, 9 và 12 tháng tuổi để đánh giá khả năng sinh trưởng. Đây là chỉ tiêu quan trọng vì trong chăn nuôi cùng điều kiện sống như nhau, những dê có tốc độ sinh trưởng nhanh sẽ có tiêu tốn thức ăn cho 1kg tăng trọng thấp hơn những con khác. Từ khối lượng dê, ta tính toán các chỉ tiêu đánh giá sinh trưởng dê gồm: + Sinh trưởng tích lũy: Thể tích, kích thước, khối lượng của toàn bộ cơ thể hoặc từng bộ phận tích lũy được tại các thời điểm sinh trưởng. + Sinh trưởng tuyệt đối: Sự tăng lên về thể tích, kích thước, khối lượng của toàn thể hoặc từng bộ phận cơ thể trong một đơn vị thời gian.

6 + Sinh trưởng tương đối: Sự tăng thêm về thể tích, kích thước, khối lượng của cơ thể hoặc từng bộ phận tại thời điểm sinh trưởng sau, so với thời điểm sinh trưởng trước và được tính theo phần trăm. Khả năng sản xuất của dê Khả năng sản xuất của gia súc là khả năng tạo ra các sản phẩm thịt, sữa, lông, da, sức kéo,… Khả năng sản xuất thịt là chỉ tiêu quan trọng trong chăn nuôi dê, bên cạnh đó còn phụ phẩm như nội tạng, máu, xương, lông… Khả năng sản xuất thịt phụ thuộc vào nhiều yếu tố khác nhau như giống, thức ăn, chăm sóc, nuôi dưỡng, độ tuổi khảo sát. - Khả năng sản xuất thịt: Đánh giá khả năng sản xuất thịt và chất lượng thịt của gia súc ngoài việc theo dõi tốc độ sinh trưởng, phát triển của gia súc qua từng giai đoạn, còn phải theo dõi sự thay đổi về khối lượng, phẩm chất thịt, tiêu tốn thức ăn/kg tăng khối lượng là rất cần thiết, nhằm xây dựng chế độ dinh dưỡng hợp lý, phù hợp với đặc điểm của gia súc đem lại hiệu quả kinh tế cao nhất. Các chỉ tiêu đánh giá sức sản xuất thịt gồm: Tỷ lệ thịt xẻ, tỷ lệ thịt tinh, tỷ lệ mỡ, tỷ lệ xương, tỷ lệ da lông, tỷ lệ nội tạng… - Chất lượng thịt: Các thành phần hóa học, vật lý để đánh giá chất lượng thịt, chất lượng dinh dưỡng của thịt dê cũng phụ thuộc nhiều vào các yếu tố giống, thức ăn, điều kiện nuôi dưỡng, thời điểm khảo sát.

Các chỉ tiêu đánh giá chất lượng thịt phổ biến là: Tỷ lệ vật chất khô, tỷ lệ protein thô, tỷ lệ mỡ thô, tỷ lệ khoáng tổng số, tỷ lệ các axit amin… - Khả năng sản xuất sữa: còn phụ thuộc vào di truyền (bản chất con giống) và đặc điểm cá thể, mặt khác còn phụ thuộc vào điều kiện nuôi dưỡng gia súc. Mức độ dinh dưỡng có ảnh hưởng rất rõ rệt đến khả năng tiết sữa bởi lẽ sữa được tạo nên từ các chất dinh dưỡng của thức ăn. Vì vậy, để nâng cao khả năng tiết sữa của gia súc không những phải chọn lọc, cải tiến chất lượng con giống mà còn phải cung cấp đầy đủ, cân đối về số lượng và chất lượng thức ăn. Cơ sở khoa học về sinh sản 1.

Đặc điểm về khả năng sinh sản của dê Các đặc tính sinh sản của dê được biểu hiện ra ngoài khi chúng đã thành thục về tính dục. Sự thành thục về tính của dê được xác định khi dê cái có biểu hiện thải 7 trứng, dê đực sản xuất được tinh trùng và có biểu hiện tính dục. Tuổi thành thục tính dục thực sự đến muộn hơn, khi đó cơ thể con vật đã phát triển khả đầy đủ và có khả năng sinh sản, nhân giống được. Sinh sản là một đặc tính quan trọng của gia súc nhằm duy trì và bảo tồn nòi giống từ thế hệ này sang thế hệ khác của cơ thể sống.

Động vật có vú thực hiện quá trình sinh sản thông qua sự thụ tinh giữa tinh trùng và trứng ở cơ quan sinh dục con cái. So với các loài vật nuôi và gia súc ăn cỏ khác, dê được coi là con vật có khả năng sinh sản cao. Để đánh giá sự sinh sản của chúng người ta thường thể hiện bằng các chỉ tiêu sinh sản như: tuổi thành thục về tính, tuổi phối giống lần đầu, tuổi động dục lần đầu, tuổi đẻ lứa đầu, thời gian động dục lại sau đẻ, khoảng cách giữa hai lứa đẻ,. đồng thời người ta còn quan tâm đến một số chỉ tiêu sinh lý sinh sản như chu kỳ động dục, thời gian và những biểu hiện động dục của gia súc cái, thời gian mang thai của con cái.

So với các gia súc ăn cỏ khác, dê là con vật có khả năng sinh sản cao. Từ nghiên cứu của Devendra và McLeroy (1984)[48], tuổi thành thục về tính trung bình của dê lúc 4 - 12 tháng tuổi, khác nhau theo giống và chế độ dinh dưỡng. Theo Đặng Xuân Biên (1993)[1], dê cỏ thành thục về tính dục lúc 4 - 6 tháng tuổi. Sau khi thành thục về tính, lúc này dê mới thực sự bước vào thời kỳ sinh sản.

Thời kỳ sinh sản của dê thông thường từ 7 - 10 năm. Đối với dê cái nên cho phối giống lần đầu khi dê đạt được độ tuổi và khối lượng tối thiểu cần thiết, như dê Bách Thảo thường phải 7-9 tháng tuổi và khối lượng phải đạt 19-20kg. Trong thực tế sản xuất áp dụng bằng cách bỏ qua 2 lần dộng dục đầu tiên của dê cái sau đó mới phối giống. Đối với dê cái sinh sản, thường sau khi đẻ 1,5-2 tháng khi dê đã phục hồi sức khoẻ mới cho phối giống lại.

Các tác giả Devendra và Burns (1983)[47], cho biết trong thời kỳ sinh sản, dê đực thường có hoạt động sinh sản thường xuyên và liên tục, dê cái có hoạt động sinh sản theo chu kỳ động dục, chửa đẻ, tiết sữa, nuôi con, rồi lại động dục trở lại. Ở dê có ba loại chu kỳ tính dục loại dài và ngắn là không phổ biến và có tỷ lệ thấp, còn loại vừa (17 - 23 ngày) chiếm tỷ lệ cao và phổ biến. Chu kỳ tính dục của dê xảy ra như đối với gia súc khác và có các giai đoạn với các biểu hiện ra ngoài: pha trước 8 động dục: 4 - 6 ngày; pha động dục: 24 – 28 giờ; pha sau động dục: 5 - 7 ngày và pha yên tĩnh: 11 - 16 ngày (Devendra và McLeroy, 1984 [48]).