Luận văn thạc sĩ ueh các giải pháp nhằm nâng cao giá trị gia tăng một số mặt hàng nông sản chủ lực xuất khẩu của việt nam trong điều kiện gia nhập wto

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu ueh các giải pháp nhằm nâng cao giá trị gia tăng một số mặt hàng nông sản chủ lực xuất khẩu của, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất

• Tác giả: Huỳnh Thị Kim Xuyến
• Người hướng dẫn: TS. Tạ Thị Mỹ Linh
• Trường học: Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Thương mại
• Đề tài: Giải Pháp Nâng Cao Giá Trị Gia Tăng Hàng Nông Sản Xuất Khẩu Việt Nam Trong Bối Cảnh WTO
• Loại tài liệu: luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2009
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ NÂNG CAO GIÁ TRỊ GIA TĂNG HÀNG HOÁ NÔNG SẢN XUẤT KHẨU
• 1.1. Giá trị gia tăng và nâng cao giá trị gia tăng của hàng hóa
• 1.2. Căn cứ xác định giá trị gia tăng hàng hoá nông sản xuất khẩu
• 1.3. Những nhân tố ảnh hưởng đến việc nâng cao giá trị gia tăng hàng hoá nông sản xuất khẩu
• 1.4. Kinh nghiệm của một số nước trong việc nâng cao giá trị hàng hoá nông sản xuất khẩu
• 1.4.1. Kinh nghiệm Thái Lan trong việc nâng cao giá trị gia tăng hàng hóa lúa gạo xuất khẩu
• 1.4.2. Kinh nghiệm Brazil trong việc nâng cao giá trị gia tăng hàng hóa cà phê xuất khẩu
• 1.4.3. Kinh nghiệm từ Thái Lan trong việc nâng cao giá trị gia tăng hàng hóa cao su xuất khẩu
• 1.4.4. Bài học kinh nghiệm cho Việt Nam
• 1.5. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG GIÁ TRỊ GIA TĂNG MỘT SỐ HÀNG NÔNG SẢN CHỦ LỰC XUẤT KHẨU CỦA VIỆT NAM TRONG ĐIỀU KIỆN GIA NHẬP WTO
• 2.1. Đặc điểm hàng nông sản chủ lực của Việt Nam
• 2.1.1. Khái quát về sản lượng hàng nông sản xuất khẩu
• 2.1.2. Đặc điểm của 3 mặt hàng nông sản chủ lực
• 2.1.2.1. Đối với mặt hàng lúa gạo
• 2.1.2.2. Đối với mặt hàng cà phê
• 2.1.2.3. Đối với mặt hàng cao su
• 2.2. Khái quát về thực trạng sản xuất hàng nông sản chủ lực (giai đoạn 2000 – 2008)
• 2.2.1. Đối với mặt hàng lúa gạo
• 2.2.2. Đối với mặt hàng cà phê
• 2.2.3. Đối với mặt hàng cao su
• 2.3. Khái quát về thực trạng chế biến hàng nông sản chủ lực (giai đoạn 2000 – 2008)
• 2.3.1. Đối với mặt hàng lúa gạo
• 2.3.2. Đối với mặt hàng cà phê
• 2.3.3. Đối với mặt hàng cao su
• 2.4. Khái quát về thực trạng xuất khẩu hàng nông sản chủ lực (giai đoạn 2000 – 2008)
• 2.4.1. Đối với mặt hàng lúa gạo
• 2.4.2. Đối với mặt hàng cà phê
• 2.4.3. Đối với mặt hàng cao su
• 2.5. Thực trạng việc nâng cao giá trị gia tăng trong sản xuất, chế biến và xuất khẩu hàng nông sản chủ lực
• 2.5.1. Thực trạng về giá trị gia tăng trong hoạt động sản xuất hàng nông sản chủ lực
• 2.5.1.1. Đối với mặt hàng lúa gạo
• 2.5.1.2. Đối với mặt hàng cà phê
• 2.5.1.3. Đối với mặt hàng cao su
• 2.5.2. Thực trạng về giá trị gia tăng trong hoạt động chế biến hàng nông sản chủ lực
• 2.5.2.1. Đối với mặt hàng lúa gạo
• 2.5.2.2. Đối với mặt hàng cà phê
• 2.5.2.3. Đối với mặt hàng cao su
• 2.5.3. Thực trạng về giá trị gia tăng trong hoạt động xuất khẩu hàng nông sản chủ lực
• 2.5.3.1. Đối với mặt hàng lúa gạo
• 2.5.3.2. Đối với mặt hàng cà phê
• 2.5.3.3. Đối với mặt hàng cao su
• 2.6. Những nhân tố tác động đến giá trị gia tăng nội sinh và ngoại sinh của hàng hóa nông sản xuất khẩu trong điều kiện gia nhập WTO
• 2.6.1. Các nhân tố tác động đến giá trị gia tăng nội sinh
• 2.6.1.1. Tác động theo hướng có lợi
• 2.6.1.2. Tác động theo hướng bất lợi
• 2.6.2. Các nhân tố tác động đến giá trị gia tăng ngoại sinh
• 2.6.2.1. Tác động theo hướng có lợi
• 2.6.2.2. Tác động theo hướng bất lợi
• 2.7. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: CÁC GIẢI PHÁP NHẰM NÂNG CAO GIÁ TRỊ GIA TĂNG CHO HÀNG HOÁ NÔNG SẢN XUẤT KHẨU CỦA VIỆT NAM ĐẾN NĂM 2015
• 3.1. Các giải pháp ở tầm vi mô
• 3.1.1. Nâng cao chất lượng nông sản
• 3.1.2. Hạ thấp chi phí sản xuất nông sản
• 3.2. Các giải pháp ở tầm vĩ mô
• 3.2.1. Các giải pháp trực tiếp
• 3.2.1.1. Giải pháp nâng cao giá trị gia tăng của lúa gạo
• 3.2.1.2. Giải pháp nâng cao giá trị gia tăng của cà phê
• 3.2.1.3. Giải pháp nâng cao giá trị gia tăng của cao su
• 3.2.2. Các giải pháp gián tiếp
• 3.2.2.1. Giải pháp về tổ chức chỉ đạo, quản lý nhà nước, đầu tư, tài chính và tín dụng đối với từng ngành hàng
• 3.2.2.2. Giải pháp về đất trồng lúa, cà phê, cao su
• 3.2.2.3. Giải pháp về thị trường
• 3.2.2.3.1. Về thị trường trong nước
• 3.2.2.3.2. Về thị trường ngoài nước
• 3.2.2.4. Giải pháp về khoa học kỹ thuật và công nghệ
• 3.2.2.5. Giải pháp về nguồn nhân lực
• 3.2.2.6. Giải pháp về phát triển hệ thống cảng biển ở Đồng Bằng Sông Cửu Long
• 3.2.2.6.1. Đối với Nhà nước
• 3.2.2.6.2. Đối với các bộ, ngành
• 3.2.2.6.3. Đối với các hiệp hội ngành hàng
• 3.3. Kết luận chương 3
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về giá trị gia tăng hàng nông sản xuất khẩu Việt Nam

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế toàn cầu, việc nâng cao giá trị gia tăng nông sản xuất khẩu là một yêu cầu cấp thiết. Việt Nam, với lợi thế về nông nghiệp, đã có những bước tiến đáng kể trong việc phát triển và xuất khẩu các mặt hàng nông sản chủ lực như gạo, cà phê và cao su. Tuy nhiên, giá trị gia tăng của các sản phẩm này vẫn còn thấp so với tiềm năng. Việc tìm kiếm các giải pháp để nâng cao giá trị gia tăng không chỉ giúp tăng thu nhập cho nông dân mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững của nền kinh tế.

1.1. Đặc điểm hàng nông sản xuất khẩu chủ lực của Việt Nam

Việt Nam nổi bật với các mặt hàng nông sản như gạo, cà phê và cao su. Những sản phẩm này không chỉ có sản lượng lớn mà còn có giá trị xuất khẩu cao. Tuy nhiên, việc nâng cao chất lượng nông sản và cải thiện quy trình chế biến vẫn là thách thức lớn.

1.2. Vai trò của WTO trong xuất khẩu nông sản Việt Nam

Gia nhập WTO đã mở ra nhiều cơ hội cho nông sản Việt Nam. Tuy nhiên, cũng đặt ra nhiều thách thức về cạnh tranh và yêu cầu chất lượng. Các chính sách hỗ trợ từ nhà nước là cần thiết để giúp nông sản Việt Nam nâng cao giá trị gia tăng trong bối cảnh này.

II. Thách thức trong việc nâng cao giá trị gia tăng hàng nông sản

Mặc dù có nhiều tiềm năng, nhưng việc nâng cao giá trị gia tăng nông sản xuất khẩu vẫn gặp phải nhiều thách thức. Các vấn đề như chất lượng sản phẩm, chi phí sản xuất cao và sự cạnh tranh từ các nước khác đang ảnh hưởng đến khả năng cạnh tranh của nông sản Việt Nam trên thị trường quốc tế.

2.1. Chất lượng sản phẩm nông sản Việt Nam

Chất lượng sản phẩm là yếu tố quyết định trong việc nâng cao giá trị gia tăng. Nhiều sản phẩm nông sản Việt Nam vẫn chưa đạt tiêu chuẩn quốc tế, điều này làm giảm khả năng cạnh tranh trên thị trường toàn cầu.

2.2. Chi phí sản xuất và giá thành sản phẩm

Chi phí sản xuất cao do nhiều yếu tố như công nghệ lạc hậu, chi phí nguyên liệu và lao động. Việc giảm chi phí này là cần thiết để nâng cao giá trị gia tăng cho nông sản xuất khẩu.

III. Giải pháp nâng cao giá trị gia tăng hàng nông sản xuất khẩu

Để nâng cao giá trị gia tăng nông sản, cần áp dụng các giải pháp đồng bộ từ cấp vi mô đến vĩ mô. Các giải pháp này bao gồm cải tiến công nghệ, nâng cao chất lượng sản phẩm và phát triển thị trường xuất khẩu.

3.1. Cải tiến công nghệ trong sản xuất nông sản

Đầu tư vào công nghệ mới giúp nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm. Việc áp dụng công nghệ hiện đại trong chế biến nông sản sẽ tạo ra giá trị gia tăng lớn hơn cho sản phẩm.

3.2. Nâng cao chất lượng sản phẩm nông sản

Chất lượng sản phẩm cần được cải thiện thông qua việc áp dụng các tiêu chuẩn quốc tế. Điều này không chỉ giúp tăng giá trị gia tăng mà còn nâng cao uy tín của nông sản Việt Nam trên thị trường quốc tế.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc nâng cao giá trị gia tăng nông sản có thể đạt được thông qua các mô hình sản xuất hiệu quả. Các mô hình này không chỉ giúp tăng năng suất mà còn cải thiện chất lượng sản phẩm, từ đó nâng cao giá trị xuất khẩu.

4.1. Mô hình sản xuất nông sản hiệu quả

Các mô hình sản xuất hiện đại đã được áp dụng thành công tại nhiều địa phương, giúp tăng năng suất và chất lượng sản phẩm. Những mô hình này cần được nhân rộng để nâng cao giá trị gia tăng cho nông sản xuất khẩu.

4.2. Kết quả từ các nghiên cứu thực tiễn

Nghiên cứu cho thấy rằng việc áp dụng công nghệ mới và cải tiến quy trình sản xuất đã giúp tăng giá trị gia tăng cho nhiều mặt hàng nông sản chủ lực. Điều này chứng tỏ rằng đầu tư vào công nghệ là cần thiết để nâng cao giá trị gia tăng.

V. Kết luận và tương lai của giá trị gia tăng hàng nông sản

Việc nâng cao giá trị gia tăng nông sản xuất khẩu là một quá trình liên tục và cần sự hợp tác từ nhiều bên. Tương lai của nông sản Việt Nam phụ thuộc vào khả năng cải tiến chất lượng và áp dụng công nghệ mới trong sản xuất.

5.1. Tương lai của nông sản Việt Nam trong bối cảnh hội nhập

Trong bối cảnh hội nhập, nông sản Việt Nam cần phải nâng cao giá trị gia tăng để cạnh tranh hiệu quả trên thị trường quốc tế. Điều này đòi hỏi sự nỗ lực từ cả nhà sản xuất và chính phủ.

5.2. Các chính sách hỗ trợ từ nhà nước

Chính phủ cần có các chính sách hỗ trợ cụ thể để giúp nông sản Việt Nam nâng cao giá trị gia tăng. Các chính sách này nên tập trung vào việc cải thiện chất lượng sản phẩm và hỗ trợ công nghệ cho nông dân.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong giai đoạn đổi mới và hội nhập kinh tế quốc tế, nông nghiệp Việt Nam duy trì tốc độ tăng trưởng bình quân 4,3%/năm, đóng góp từ 20% đến 25% tổng kim ngạch xuất khẩu hàng hóa cả nước. Mặc dù Việt Nam đã xác lập vị thế là một trong những quốc gia xuất khẩu hàng đầu thế giới về lúa gạo, cà phê và cao su, nhưng nguồn thu ngoại tệ thực tế chưa tương xứng với tiềm năng tài nguyên và công sức lao động bỏ ra. Vấn đề cốt lõi đặt ra là giá trị gia tăng của các mặt hàng nông sản chủ lực còn rất thấp do tỷ trọng xuất khẩu nông sản thô hoặc sơ chế giản đơn chiếm ưu thế, công nghệ chế biến sau thu hoạch còn lạc hậu và mạng lưới thương mại quốc tế chưa hoàn thiện.

Đề tài nghiên cứu được thực hiện nhằm mục tiêu làm rõ cơ sở lý luận và thực trạng hình thành giá trị gia tăng ở các khâu sản xuất, chế biến và xuất khẩu của ba mặt hàng nông sản chiến lược gồm lúa gạo, cà phê và cao su. Trên cơ sở đó, tác giả nhận diện các rào cản nội tại và tác động từ môi trường thương mại quốc tế, đồng thời đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ ở cả tầm vi mô và vĩ mô nhằm nâng cao giá trị gia tăng cho nông sản xuất khẩu của Việt Nam.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào toàn bộ chuỗi giá trị của ba ngành hàng chủ lực trên phạm vi cả nước trong giai đoạn 2000 - 2008, đặc biệt phân tích sâu các năm 2007 và 2008 khi Việt Nam chính thức gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), với tầm nhìn giải pháp định hướng đến năm 2015. Kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc, góp phần giải quyết bài toán giảm thiểu tỷ lệ thất thoát sau thu hoạch từ mức 12% - 16% xuống mức thấp hơn, thu hẹp khoảng cách chênh lệch giá xuất khẩu từ 10 - 90 USD/tấn so với các đối thủ cạnh tranh trong khu vực, và chuyển dịch cơ cấu xuất khẩu nông sản theo hướng nâng cao giá trị gia tăng bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên nền tảng lý thuyết giá trị của kinh tế chính trị học Marx về hai thuộc tính của hàng hóa (giá trị sử dụng và giá trị), kết hợp với lý thuyết giá cả tự nhiên của David Ricardo và lý thuyết cân bằng cung - cầu dựa trên độ thỏa dụng biên của Alfred Marshall. Đặc biệt, luận văn vận dụng chuẩn mực của Hệ thống tài khoản quốc gia (SNA) do Liên Hợp Quốc ban hành, xác định tổng giá trị sản xuất (GO) cấu thành từ chi phí trung gian (IC) và giá trị gia tăng (VA) theo công thức: GO = IC + VA.

Trên cơ sở mô hình chuỗi giá trị (Value Chain) của Michael Porter, giá trị gia tăng nông sản được phân định thành hai bộ phận cấu thành mang tính hệ thống:

• Giá trị gia tăng nội sinh: Là lượng giá trị gia tăng được sáng tạo trực tiếp qua các công đoạn sản xuất canh tác và công nghiệp chế biến, bao gồm tiền lương của người lao động, tiền thuê đất, lãi vay vốn, khấu hao tài sản cố định, thuế kinh doanh và lợi nhuận thuần túy của doanh nghiệp.
• Giá trị gia tăng ngoại sinh: Là phần giá trị tăng thêm được hiện thực hóa trong khâu lưu thông, phân phối và thương mại quốc tế nhờ các yếu tố tiếp thị, uy tín thương hiệu, chất lượng dịch vụ, thời điểm và vị trí tiếp cận thị trường tiêu thụ.

Các khái niệm trọng tâm khác được vận dụng xuyên suốt bao gồm: chi phí trung gian trong nông nghiệp, phân tích ngành hàng nông sản và chi phí cơ hội trong việc kéo dài các công đoạn của chuỗi giá trị.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn kết hợp phương pháp phân tích ngành hàng nông sản với phương pháp thống kê mô tả, phân tích so sánh kinh tế và tổng hợp dữ liệu thứ cấp. Nguồn dữ liệu phục vụ nghiên cứu được thu thập từ Niên giám thống kê quốc gia, cơ sở dữ liệu của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (AGROINFO), Hiệp hội Cà phê - Ca cao Việt Nam (VICOFA), Tập đoàn Công nghiệp Cao su Việt Nam và hệ thống báo cáo của 63 tỉnh, thành phố trong suốt giai đoạn 2000 - 2008.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao quát toàn bộ số liệu vĩ mô của ba ngành hàng chủ lực trên phạm vi cả nước qua 9 năm quan sát, trong đó tập trung vào các vùng chuyên canh trọng điểm: vùng Đồng bằng sông Cửu Long (chiếm 52,05% diện tích lúa cả nước), vùng Tây Nguyên (chiếm 86,13% diện tích cà phê) và vùng Đông Nam Bộ (chiếm trên 339.000 ha diện tích cao su). Phương pháp chọn mẫu thứ cấp mang tính toàn diện này được lựa chọn nhằm bảo đảm tính đại diện vĩ mô, giúp phản ánh chính xác cấu trúc chi phí trung gian và hiệu quả hình thành giá trị gia tăng ở từng mắt xích trong chuỗi cung ứng nông sản xuất khẩu khi hội nhập WTO.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích thực trạng sản xuất, chế biến và xuất khẩu ba mặt hàng nông sản chủ lực giai đoạn 2000 - 2008 đã chỉ ra những phát hiện quan trọng:

Thứ nhất, đối với ngành hàng lúa gạo, sản lượng lúa cả nước tăng trưởng bình quân 4%/năm, đạt 38.725,5 nghìn tấn vào năm 2008 với năng suất đạt 5,3 tấn/ha/vụ. Tuy nhiên, khâu chế biến còn rất nhiều hạn chế khi tổn thất sau thu hoạch lên tới 12% - 16% (trong đó ba khâu phơi sấy, bảo quản và xay xát chiếm tới 68% - 70% tổng lượng hao hụt). Tỷ lệ thu hồi gạo sau xay xát chỉ đạt 60% - 65%, tỷ lệ gạo nguyên hạt chỉ chiếm 42% - 48%. Điều này khiến giá gạo xuất khẩu 5% tấm của Việt Nam luôn thấp hơn gạo cùng loại của Thái Lan từ 10 - 20 USD/tấn vào năm 2007 và từ 20 - 90 USD/tấn vào năm 2008.

Thứ hai, đối với ngành hàng cà phê, diện tích canh tác tăng lên 530,9 nghìn ha với năng suất dẫn đầu thế giới đạt 1,95 tấn/ha vào năm 2008, mang lại kim ngạch xuất khẩu 2.111,2 triệu USD. Mặc dù vậy, giá trị gia tăng nội sinh bị hạn chế do trên 98% diện tích là giống cà phê Robusta có giá trị thương phẩm thấp hơn Arabica. Ngoài ra, chất lượng nguyên liệu không đồng đều do phương pháp thu hái lẫn quả xanh và công nghệ chế biến khô thủ công chiếm ưu thế, dẫn đến khoảng 65% sản lượng thuộc cà phê loại II (5% hạt đen vỡ, độ ẩm 13%). Hơn 90% sản lượng phải thu mua qua mạng lưới đại lý trung gian nhỏ lẻ.

Thứ ba, đối với ngành hàng cao su, diện tích gieo trồng tăng 53,2% từ 412 nghìn ha năm 2000 lên 631,5 nghìn ha năm 2008, đưa sản lượng mủ khô đạt 659,6 nghìn tấn và năng suất đạt 1,65 tấn/ha (đứng thứ hai thế giới). Tuy nhiên, chuỗi giá trị ngành cao su bị phân mảnh: cả nước có 132 nhà máy chế biến nhưng có tới 76 nhà máy tư nhân quy mô nhỏ (công suất trung bình chỉ 3.693 tấn/năm) với thiết bị lạc hậu. Trên 90% sản lượng cao su xuất khẩu ở dạng nguyên liệu thô (trong đó cao su kỹ thuật SVR3L chiếm 44%), các chủng loại giá trị cao như cao su ly tâm chỉ chiếm 9%, và kim ngạch chế biến sản phẩm hoàn chỉnh như săm lốp chỉ đạt khiêm tốn 150 triệu USD vào năm 2008.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi khiến giá trị gia tăng của nông sản xuất khẩu Việt Nam ở mức thấp bắt nguồn từ sự mất cân đối giữa giá trị gia tăng nội sinh và ngoại sinh. Ở khâu nội sinh, chi phí trung gian (IC) bị đội lên do quy mô sản xuất nông hộ manh mún, lãng phí phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và tổn thất bảo quản. Ở khâu ngoại sinh, các doanh nghiệp xuất khẩu thiếu sự đầu tư vào logistics, hệ thống kho bãi, sàn giao dịch kỳ hạn và đặc biệt là thương hiệu quốc tế. Phần lớn hàng hóa xuất khẩu dưới dạng bao bì trắng hoặc gia công cho các tập đoàn đa quốc gia.

So sánh với bài học quốc tế, Thái Lan đã nâng cao giá trị gia tăng gạo và cao su thông qua quy hoạch vùng chuyên canh tập trung, đầu tư nghiên cứu giống kháng sâu bệnh và xây dựng hạ tầng cảng biển chuyên dụng. Trong khi đó, Brazil thành công trong việc kiểm soát chuỗi giá trị cà phê nhờ hệ thống hợp tác xã quy mô lớn như Cooxupe (với 12.000 thành viên, chiếm 35% sản lượng quốc gia) và trung tâm nghiên cứu thông tin thị trường chuyên sâu.

Trong các nghiên cứu tiếp theo, các dữ liệu chuỗi giá trị này có thể được mô hình hóa trực quan thông qua biểu đồ phân bổ cơ cấu giá trị gia tăng qua từng khâu (từ nông dân, đại lý, nhà máy chế biến đến nhà xuất khẩu) và bảng ma trận đối chiếu chỉ số chất lượng - giá cả xuất khẩu giữa Việt Nam với các thị trường đối thủ để làm rõ các mắt xích thất thoát giá trị.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao giá trị gia tăng cho các mặt hàng nông sản chủ lực của Việt Nam đến năm 2015, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược:

Thứ nhất, đầu tư hiện đại hóa công nghệ chế biến sâu và hoàn thiện chuỗi bảo quản sau thu hoạch. Các doanh nghiệp chế biến và Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn cần phối hợp triển khai các hệ thống lò sấy lúa công nghiệp tại vùng Đồng bằng sông Cửu Long nhằm hạ tỷ lệ thất thoát sau thu hoạch từ 12% - 16% xuống dưới 8%, nâng tỷ lệ thu hồi gạo nguyên hạt lên trên 55%. Đối với ngành cà phê và cao su, cần nâng tỷ trọng các sản phẩm chế biến sâu (cà phê hòa tan, cà phê rang xay, cao su ly tâm, cao su kỹ thuật cao và sản phẩm công nghiệp săm lốp) đạt tối thiểu 20% - 25% tổng kim ngạch xuất khẩu trước năm 2015.

Thứ hai, quy hoạch vùng sản xuất chuyên canh và chuẩn hóa chất lượng nông sản theo tiêu chuẩn quốc tế. Sở Nông nghiệp các địa phương phối hợp với các viện nghiên cứu giống cây trồng thực hiện chuyển đổi cơ cấu giống lúa chất lượng cao, tái canh vườn cà phê già cỗi bằng các giống kháng sâu bệnh cho năng suất trên 2 tấn/ha. Áp dụng đồng bộ các quy trình quản lý chất lượng tiên tiến như VietGAP, GlobalGAP, ISO và hệ thống tiêu chuẩn vệ sinh kiểm dịch động thực vật (SPS) để nâng tỷ lệ cà phê loại I lên trên 70%.

Thứ ba, thiết lập thương hiệu nông sản quốc gia và đổi mới phương thức xúc tiến thương mại. Bộ Công Thương cùng các hiệp hội ngành hàng (VICOFA, Hiệp hội Cao su) cần xây dựng các chỉ dẫn địa lý và thương hiệu quốc tế cho gạo chất lượng cao, cà phê Buôn Ma Thuột và cao su thiên nhiên Việt Nam. Thúc đẩy giao dịch qua các sàn thương mại điện tử quốc tế và sàn giao dịch hàng hóa kỳ hạn nhằm giảm thiểu rủi ro biến động giá và từng bước đưa giá bán bình quân tiệm cận với mặt bằng giá của Thái Lan và Brazil.

Thứ tư, phát triển hạ tầng logistics vận tải biển và hoàn thiện cơ chế tài chính tín dụng. Chính phủ và Bộ Giao thông Vận tải cần đẩy nhanh tiến độ nạo vét luồng hàng hải, nâng cấp hệ thống cảng nước sâu và cụm cảng chuyên dùng tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long nhằm giảm chi phí vận tải trung gian từ 5 - 10 USD/tấn. Đồng thời, Ngân hàng Nhà nước cần ban hành gói tín dụng ưu đãi lãi suất hỗ trợ chuỗi liên kết giữa nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp chế biến xuất khẩu.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận văn mang lại giá trị thực tiễn cho 4 nhóm đối tượng:

Thứ nhất, các cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách thuộc Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Bộ Công Thương và Ủy ban nhân dân các tỉnh trọng điểm nông nghiệp. Luận văn cung cấp luận cứ khoa học để xây dựng chiến lược phát triển nông nghiệp bền vững, hoàn thiện chính sách hỗ trợ tín dụng và đàm phán thương mại trong khuôn khổ các hiệp định song phương và đa phương.

Thứ hai, lãnh đạo các doanh nghiệp chế biến và xuất nhập khẩu nông sản. Doanh nghiệp có thể ứng dụng khung phân tích cấu trúc chi phí trung gian (IC) và mô hình giá trị gia tăng nội sinh - ngoại sinh để tái cấu trúc quy trình công nghệ, giảm hao hụt nguyên liệu và định vị thương hiệu trên thị trường toàn cầu.

Thứ ba, ban quản trị các hiệp hội ngành hàng và hợp tác xã nông nghiệp. Luận văn cung cấp bài học kinh nghiệm về mô hình hợp tác xã quy mô lớn và trung tâm phân tích thị trường của Brazil và Thái Lan, hỗ trợ nâng cao năng lực đàm phán hợp đồng thu mua cho nông dân.

Thứ tư, giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Thương mại, Kinh tế phát triển và Kinh tế nông nghiệp. Tài liệu đóng vai trò là một case study mẫu mực về ứng dụng phương pháp phân tích chuỗi giá trị và hạch toán giá trị gia tăng trong kinh tế học nông nghiệp thực nghiệm.

Câu hỏi thường gặp

Giá trị gia tăng nội sinh và ngoại sinh của nông sản khác nhau như thế nào? Giá trị gia tăng nội sinh được tạo ra trong quá trình sản xuất và chế biến tại nhà máy, thể hiện qua chi phí thù lao lao động, khấu hao thiết bị, tiền thuê đất và lợi nhuận sản xuất (VA = GO - IC). Ngược lại, giá trị gia tăng ngoại sinh được tạo lập trong khâu thương mại, phân phối thông qua hoạt động xây dựng thương hiệu, quản lý thời điểm và chọn lựa thị trường mục tiêu.

Vì sao giá gạo xuất khẩu của Việt Nam giai đoạn 2000 - 2008 thấp hơn Thái Lan từ 10 - 90 USD/tấn? Nguyên nhân chủ yếu do tỷ lệ gạo nguyên hạt sau xay xát của Việt Nam chỉ đạt khoảng 42% - 48%, quy trình thu hoạch phơi sấy chưa đồng bộ dẫn đến chất lượng hạt không đồng đều. Ngoài ra, gạo Việt Nam thời kỳ này chủ yếu xuất khẩu dưới dạng hàng rời không thương hiệu vào các thị trường có mức chi trả thấp ở châu Á và châu Phi.

Thực trạng thất thoát sau thu hoạch ảnh hưởng như thế nào đến giá trị gia tăng lúa gạo? Tỷ lệ hao hụt sau thu hoạch của lúa gạo lên tới 12% - 16%, trong đó khâu phơi sấy, bảo quản và xay xát chiếm tới 68% - 70% tổng thất thoát. Sự hao hụt này trực tiếp làm tăng chi phí trung gian trên mỗi đơn vị thành phẩm, làm giảm phẩm cấp hạt gạo và triệt tiêu đáng kể phần giá trị gia tăng nội sinh của người nông dân.

Ngành cà phê Việt Nam có thể học hỏi bài học kinh nghiệm gì từ mô hình của Brazil? Việt Nam có thể áp dụng mô hình liên kết hợp tác xã quy mô lớn như Cooxupe của Brazil (quy tụ hơn 12.000 nông hộ) để chuẩn hóa kỹ thuật thu hái quả chín đồng loạt. Đồng thời, cần thành lập trung tâm thông tin thị trường chuyên biệt nhằm dự báo cung cầu toàn cầu và phát triển mạng lưới sàn giao dịch cà phê kỳ hạn.

Những rào cản lớn nhất đối với việc nâng cao giá trị gia tăng ngành cao su Việt Nam là gì? Rào cản lớn nhất là hơn 90% sản lượng cao su xuất khẩu ở dạng nguyên liệu thô, trong khi các sản phẩm chế biến sâu như săm lốp chỉ chiếm 150 triệu USD năm 2008. Thêm vào đó, khối chế biến tư nhân sở hữu 76 trên tổng số 132 nhà máy nhưng quy mô nhỏ, công nghệ lạc hậu khiến chất lượng mủ cao su không đồng đều.

Kết luận

• Khẳng định vai trò trụ cột của ba mặt hàng lúa gạo, cà phê và cao su trong cơ cấu xuất khẩu nông sản của Việt Nam với tốc độ tăng trưởng nông nghiệp đạt 4,3%/năm và đóng góp hơn 20% tổng kim ngạch xuất khẩu cả nước.
• Nhận diện rõ điểm nghẽn của chuỗi giá trị nông sản: tăng trưởng xuất khẩu trong giai đoạn 2000 - 2008 chủ yếu dựa vào mở rộng diện tích và tăng sản lượng thô, trong khi giá trị gia tăng trên một đơn vị sản phẩm vẫn ở mức thấp do hạn chế về công nghệ chế biến và thương hiệu.
• Đóng góp khung lý luận phân tích chuỗi giá trị hoàn chỉnh, phân định rành mạch giữa giá trị gia tăng nội sinh và ngoại sinh, tạo công cụ khoa học để định lượng hiệu quả từng khâu trong chuỗi sản xuất và thương mại nông sản.
• Đề xuất hệ thống giải pháp toàn diện hướng tới mục tiêu năm 2015, tập trung giảm thiểu tỷ lệ thất thoát sau thu hoạch lúa gạo xuống dưới 8%, nâng tỷ lệ chế biến sâu cho cà phê và cao su lên 20% - 25%, gắn liền với chuẩn hóa tiêu chuẩn GAP và ISO.
• Kêu gọi các cơ quan quản lý, hiệp hội ngành hàng và cộng đồng doanh nghiệp khẩn trương đẩy mạnh mô hình liên kết chuỗi giá trị, đầu tư đồng bộ cho logistics và xây dựng thương hiệu quốc gia nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh của nông sản Việt Nam trên trường quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề ở trên, giá trị gia tăng hàng hoá nông sản xuất khẩu được xác định từ hai phần tách biệt là giá trị gia tăng nội sinh và giá trị gia tăng ngoại sinh. Xác định giá trị gia tăng (VA) nội sinh Trên thực tế giá trị gia tăng nội sinh của hàng hoá nông sản xuất khẩu được tạo nên từ khâu sản xuất nông sản và khâu chế biến nông sản. Trong phạm vi nghiên cứu của đề tài, chúng ta đề cập vào những căn cứ để xác định giá trị gia tăng của các sản phẩm gạo, cà phê, cao su. Căn cứ xác định giá trị gia tăng hàng hóa nông sản khâu sản xuất Về nguyên tắc, giá trị gia tăng hàng hoá nông sản ở khâu sản xuất được xác định từ: (1) Tổng giá trị sản xuất nông sản: Tổng giá trị sản xuất nông sản được tính căn cứ vào doanh thu thực tế của người sản xuất nông sản và điều này phụ thuộc vào: sản lượng nông sản sản xuất dành cho xuất khẩu trực tiếp hoặc chuyển qua chế biến xuất khẩu và giá của đơn vị hàng hoá nông sản.

Giá để tính là giá bán thực tế hàng hoá nông sản cho các đơn vị chế biến hoặc giá bán cho các tổ chức xuất khẩu hàng hoá. Cụ thể: Doanh thu tiêu thụ sản phẩm = Sản lượng sản phẩm x giá bán thực tế LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] -9- (2) Các chi phí trung gian của quá trình sản xuất: bao gồm những chi phí vật chất và dịch vụ trong quá trình sản xuất sản phẩm nông sản. Cụ thể: - Đối với sản phẩm cao su, lúa gạo, cà phê, chi phí trung gian bao gồm: + Các chi phí vật chất như: giống cây trồng các loại, phân hữu cơ, phân hoá học, vôi bón ruộng, thuốc trừ sâu bệnh, thuốc thú y, nhiên liệu, điện, vật liệu, dụng cụ nhỏ, chi phí sửa chữa thường xuyên tài sản cố định. + Chi phí dịch vụ gồm: thuê cày bừa máy, bảo hiểm cây trồng, thuỷ lợi phí nhà nước, thuỷ nông nội đồng.

Các khoản chi phí trung gian đều tính theo giá mua cụ thể của các hàng hoá trung gian và các chi phí trung gian này phải được tính trong giá thành sản xuất. Từ phân tích trên, giá trị gia tăng hàng hoá nông sản ở khâu sản xuất được xác định bằng: (1) – (2). Như vậy, căn cứ trên để xác định giá trị gia tăng hàng hoá nông sản ở khâu sản xuất là: (a) Cơ cấu chủng loại hàng hoá nông sản sản xuất dành cho xuất khẩu; (b) Quy mô sản lượng sản xuất của từng loại sản phẩm được xuất khẩu trực tiếp hoặc được thu mua cho chế biến phục vụ xuất khẩu; (c) Danh mục và lượng hàng hoá trung gian tiêu dùng vào sản xuất hàng hoá nông sản xuất khẩu; (d) Giá các hàng hoá trung gian: giá thực tế mà đơn vị sản xuất nông sản phải mua vào; (e) Giá bán hàng hoá nông sản: giá bán thực tế của các cơ sở sản xuất nông sản cho các cơ sở chế biến hoặc cho các cơ sở xuất khẩu. Căn cứ xác định giá trị gia tăng hàng hóa nông sản khâu chế biến.

Công thức chung để xác định giá trị gia tăng là: Giá trị gia tăng Giá trị sản xuất Chi phí trung gian chế biến nông sản = sản phẩm chế biến - sản phẩm chế biến (1) Giá trị sản xuất bao gồm: giá trị chế biến (không bao gồm giá trị nông sản thô), giá trị có tính chất công nghiệp, giá trị nguyên vật liệu (giá trị nông sản thô đem đi chế biến) (2) Chi phí trung gian sản phẩm nông sản chế biến là một bộ phận cấu thành giá trị sản xuất của sản phẩm nông sản chế biến, bao gồm: chi phí thường xuyên về vật chất như nguyên vật liệu (nông sản thô), nguyên liệu, động lực và chi phí dịch vụ được sử dụng trong quá trình sản xuất ra giá trị sản phẩm nông sản chế biến. Từ những phân tích trên, để xác định được giá trị gia tăng hàng hoá nông sản xuất khẩu trong khâu chế biến, phải căn cứ vào: (a) Các chủng loại hàng hoá nông sản chế biến để xuất khẩu; (b) Giá thu mua hàng hoá nông sản thô thực tế của cơ sở chế biến LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] - 10 - với tư cách là đầu vào của quá trình chế biến; (c) Các chi phí trung gian khác dùng để thực hiện khâu chế biến nông sản; (d) Giá bán thực tế hàng hoá nông sản đã chế biến của các đơn vị công nghiệp cho các tổ chức xuất khẩu; (e) Tổng số sản phẩm nông sản chế biến được tiêu thụ qua các kênh xuất khẩu.2 Xác định giá trị gia tăng ngoại sinh (căn cứ xác định giá trị gia tăng hàng hóa nông sản khâu xuất khẩu) VA ngoại sinh của hàng hoá nông sản xuất khẩu được thực hiện trong quá trình xuất khẩu hàng hoá. Hoạt động xuất khẩu nông sản hàng hoá không tạo ra sản phẩm mới nhưng làm tăng thêm giá trị nông sản được sản xuất ra, và được tính theo công thức: Giá trị tăng khâu Giá trị xuất khâu Chi phí trung gian xuất khẩu nông sản = xuất khẩu nông sản - xuất khẩu nông sản Trong đó: (1) Giá trị sản xuất của nông sản xuất khẩu được tính bằng phí thương nghiệp đối với hàng hoá bán cho người tiêu dùng. Phí thương nghiệp được xác đinh bằng hiệu số giữa giá trị hàng hoá bán ra và nguyên giá hàng hoá bán hay giá trị hàng mua vào để bán, kể cả chi phí cho đến khi hàng hoá bán được.

Công thức sau: Giá trị xuất khâu Giá trị kim ngạch Trị giá vốn hàng hoá xuất khẩu nông sản = nông sản xuất khẩu - nông sản xuất khẩu Trị giá vốn hàng hoá nông sản xuất khẩu là tổng giá phải trả cho sản phẩm được đem bán kể cả chi phí vận tải. (2) Chi phí trung gian khâu xuất khẩu nông sản là tổng hợp các yếu tố của chi phí trung gian bao gồm: phí vận tải thuê ngoài; phí nước ngoài; hoa hồng cho đại lý. Như vậy, căn cứ để xác định giá trị gia tăng hàng hoá nông sản khâu xuất khẩu căn cứ vào các yếu tố: - Danh mục, chủng loại và sản lượng hàng hoá xuất khẩu thực hiện trong thời gian tính toán. - Giá bán hàng hoá xuất khẩu.

Giá bán cần được tính theo giá thực tế bình quân đối với từng loại sản phẩm nông sản xuất khẩu. - Giá trị thu mua ban đầu hàng hoá nông sản từ các nhà sản xuất và chế biến. Giá trị thu mua cũng được tính theo giá thực tế bình quân. - Các chi phí trung gian phát sinh trong quá trình thực hiện hoạt động xuất khẩu hàng hoá.

LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] - 11 - Như vậy, nếu giá xuất khẩu thực hiện càng cao, sản lượng xuất khẩu càng lớn thì VA ngoại sinh của hàng hoá nông sản xuất khẩu càng cao. NHỮNG NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN VIỆC NÂNG CAO GIÁ TRỊ GIA TĂNG HÀNG HOÁ NÔNG SẢN XUẤT KHẨU Có thể chia thành hai nhóm nhân tố tác động trực tiếp đến nâng cao giá trị gia tăng hàng hoá nông sản xuất khẩu, bao gồm: các nhân tố làm tăng giá trị gia tăng nội sinh và các nhân tố làm tăng giá trị gia tăng ngoại sinh. Nhân tố làm tăng giá trị gia tăng nội sinh Giá trị gia tăng nội sinh được hình thành trong quá trình sản xuất, chế biến hàng hoá nông sản, tức là từ phía các nhà sản xuất. Công thức chung như sau: * VA (1 đơn vị hàng hoá nông sản xuất khẩu) = P -IC * ∑ VA Nông sản xuất khẩu = V A (1 đơn vị nông sản xuất khẩu) x Q Trong đó: P là giá bán thực tế của nhà sản xuất và chế biến nông sản cho các nhà xuất khẩu; IC là chi phí trung gian khâu sản xuất và chế biến nông sản được tính theo các giá mua thực tế các yếu tố trung gian; Q là khối lượng hàng hoá nông sản được các nhà xuất khẩu thu mua.

Chúng ta có thể thấy việc nâng cao giá trị nông sản hàng hoá xuất khẩu được thực hiện theo các hướng sau đây: 1.1- Tăng doanh thu sản xuất nông sản xuất khẩu: Đây được coi là hướng quan trọng nhất, là gốc để thực hiện nâng cao giá trị gia tăng nội sinh cho quá trình xuất khẩu hàng hoá nông sản. Tăng tổng doanh thu từ phía các nhà sản xuất nông sản phụ thuộc vào 2 yếu tố: + Giá bán cho một đơn vị hàng hoá nông sản (1) + Tổng khối lượng nông sản bán ra (2) Giá bán của 1 đơn vị hàng hoá (1) cao sẽ là cơ hội để nâng cao VA cho một đơn vị hàng hoá. Giá của 1 đơn vị hàng hoá nếu chưa kể đến yếu tố thị trường sẽ phụ thuộc vào giá trị kinh tế của sản phẩm hàng hoá. Như vậy việc tăng giá trị của một đơn vị sản phẩm nông sản phụ thuộc vào việc nâng cao giá trị kinh tế của nông sản hàng hoá đó từ một đầu vào trung gian nhất định, tức là gia tăng các công đoạn chế biến nông sản.

Những công đoạn chế biến càng sâu, đòi hỏi công nghệ kỹ thuật cao thì giá trị kinh tế của nông sản chế biến càng cao và giá bán càng cao. Vậy, việc nâng cao giá trị gia tăng nội sinh phụ thuộc vào chiến lược chuyển dịch cơ cấu hàng hoá theo hướng nâng cao LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] - 12 - dần tỷ trọng xuất khẩu hàng hoá nông sản có giá trị kinh tế cao, tức là chuyển từ xuất khẩu nông sản thô sang xuất khẩu hàng hoá nông sản chế biến có chất lượng ngày càng cao. Hướng (2) để tăng tổng doanh thu là tăng khối lượng sản xuất sản phẩm hàng hoá xuất khẩu của các cơ sở sản xuất nông nghiệp và công nghiệp chế biến nông sản xuất khẩu. Điều này phụ thuộc vào năng lực sản xuất của ngành nông nghiệp và công nghiệp chế biến nông sản xuất khẩu.

Cụ thể là: (1) Trong khâu sản xuất nông sản (gắn với mặt hàng là lúa, cao su, cà phê), những yếu tố tác động đến quy mô sản lượng sản xuất gồm: - Quy mô đất đai, tính chất đất đai, hệ thống sông ngòi, ao hồ đầm lầy, điều kiện khí hậu, thời tiết, nguồn nước, sông ngòi. Đây là yếu tố tự nhiên có liên quan trực tiếp đến khả năng phát triển cây trồng. - Lựa chọn giống cây trồng phù hợp với tính chất và khả năng đất đai, nguồn nước cũng như điều kiện khí hậu, thời tiết của từng khu vực, địa phương trong nước. Điều này có liên quan đến nâng cao năng suất tự nhiên của nông sản phẩm.