Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Một số khái niệm cơ bản - Đào tạo nghề: Luật Dạy nghề ban hành ngày 29/11/2006 định nghĩa: “Dạy nghề (đào tạo nghề) là hoạt động dạy và học nhằm trang bị kiến thức, kỹ năng và thái độ nghề nghiệp cần thiết cho người học nghề để có thể tìm được việc làm hoặc tự tạo việc làm sau khi hoàn thành khoá học”. - Đào tạo: Theo GS.TSKH Nguyễn Minh Đường trong đề tài KX07- 14 có nêu: “Đào tạo là quá trình hoạt động có mục đích, có tổ chức nhằm hình thành và phát triển hệ thống tri thức, kỹ năng, kỹ xảo, thái độ… để hoàn thiện nhân cách cho mỗi cá nhân để tạo điều kiện cho họ có thể vào đời hành nghề một cách có năng suất và hiệu quả” [18, tr11]. Mục tiêu dạy nghề là đào tạo nhân lực kỹ thuật trực tiếp trong sản xuất, dịch vụ có năng lực thực hành nghề tương xứng với trình độ đào tạo, có đạo đức, lương tâm nghề nghiệp, ý thức kỷ luật, tác phong công nghiệp, có sức khỏe nhằm tạo điều kiện cho người học nghề sau khi tốt nghiệp có khả năng tìm việc làm, tự tạo việc làm hoặc học lên trình độ cao hơn, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp công nghiệp hóa-hiện đại hóa (CNH - HĐH) đất nước.
Như vậy, nội dung của ĐTN bao gồm: trang bị các kiến thức lý thuyết cho học viên một cách có hệ thống và rèn luyện các kỹ năng thực hành, tác phong làm việc cho học viên trong phạm vi ngành nghề họ theo học nhằm giúp họ có thể làm một nghề nhất định. Đào tạo nghề bao gồm: đào tạo công nhân kỹ thuật (công nhân cơ khí, điện tử, xây dựng, sửa chữa …); đào tạo nhân viên nghiệp vụ (nhân viên đánh máy, nhân viên lễ tân, nhân viên bán hàng, nhân viên tiếp thị …) và phổ cập nghề cho người lao động (chủ yếu là lao động nông nghiệp). Đào tạo nghề bao gồm ĐTN mới, ĐTN bổ sung và đào tạo lại nghề. 7 + Đào tạo nghề mới: là đào tạo cho những người chưa có nghề hoặc chưa học qua nghề đó.
+ Đào tạo nghề bổ sung: Là quá trình truyền bá những kiến thức về lý thuyết và thực hành của giảng viên để người lao động nâng cao hoặc mở rộng trình độ, ĐTN bổ sung tương ứng với ĐTN ban đầu. ĐTN bổ sung được chú trọng vì sự tiến bộ về khoa học công nghệ, sự tích hợp của nhiều lĩnh vực kỹ thuật trong một quy trình công nghệ, diện nghề theo công nghệ được mở rộng, kỹ năng nghề, kỹ năng lao động đòi hỏi cao hơn. + Đào tạo lại nghề: là đào tạo cho những người có nghề nhưng do yêu cầu của sản xuất và tiến bộ khoa học công nghệ (KHCN)… mà nghề đang làm không đáp ứng được yêu cầu công việc và do thị trường không chấp nhận. Đào tạo lại nghề là quá trình truyền thụ những kiến thức về lý thuyết và thực hành để người lao động có được một trình độ, kỹ năng, kỹ xảo, sự khéo léo thuần thục về một nghề mới, có nhiều hình thức đào tạo lại nghề tương ứng với ĐTN ban đầu.
- Đào tạo nghề nông nghiệp: ĐTN nông nghiệp là dạy cho nông dân những kiến thức và kỹ năng hiểu biết các lĩnh vực sản xuất nông nghiệp như trồng trọt, chăn nuôi và phòng trừ dịch bệnh cho gia súc, gia cầm, thủy sản… ĐTN nông nghiệp là những hoạt động nhằm mục đích nâng cao tay nghề hay kỹ năng, kỹ xảo, nâng cao hiểu biết về kiến thức, thông tin thị trường, giá cả của mỗi cá nhân đối với ngành nông nghiệp đáp ứng công việc hiện tại và trong tương lai. ĐTN nông nghiệp cho nông dân là những hoạt động nhằm mục đích nâng cao tay nghề hay kỹ năng về sản xuất nông nghiệp, chế biến, tiêu thụ nông sản cho nông dân. - Nông dân: Theo từ điển Tiếng Việt, nông dân là “ những người sống bằng nghề làm ruộng”. Đỗ Kim Chung (năm 2010), nông dân là những người dân sống ở nông thôn làm các hoạt động công nghiệp, nông nghiệp và dịch vụ khác nhau tùy theo khả năng và lợi thế so sánh của họ.
Như vậy, nông dân là những người dân sống ở khu vực nông thôn, tham gia vào sản xuất nông nghiệp đồng thời cũng tham gia vào các hoạt động khác như sản xuất tiểu thủ công nghiệp, ngành nghề nông thôn và dịch vụ. Nông dân sống chủ yếu bằng ruộng vườn, sau đó đến các ngành nghề mà tư liệu sản xuất chính là đất đai. Người nông dân là chủ thể của quá trình phát triển nông nghiệp, nông thôn. Để có được nền nông nghiệp hiện đại, phải có lực lượng lao động tại nông thôn có kiến thức, kỹ năng phù hợp với yêu cầu phát triển NTM.
Tuy nhiên, một trong những nhược điểm của nông dân trong giai đoạn hiện nay là sản xuất manh mún. Bên cạnh đó, do tập quán làm việc theo cảm tính dẫn đến người nông dân không có định hướng phát triển hoạt động nông nghiệp rõ ràng nếu như không có sự tư vấn chi tiết của các cơ quan chuyên môn, của những người có kinh nghiệm. Với đặc điểm của nông dân như hiện nay đòi hỏi người nông dân phải thay đổi hoạt động sản xuất của mình theo 3 hướng: Tiếp tục làm việc trong lĩnh vực nông nghiệp với việc áp dụng công nghệ kỹ thuật mới để nâng cao năng suất lao động; chuyển dịch sang làm việc trong lĩnh vực phi nông nghiệp tại chỗ ở (ly nông bất ly hương); chuyển dịch sang làm việc trong lĩnh vực công nghiệp, dịch vụ tại địa phương khác. Chính đặc điểm của người nông dân đã làm cho vai trò của ĐTN càng trở nên quan trọng, quyết định sự thành công của việc hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn nói chung và thành công của xây dựng NTM nói riêng.
Sự cần thiết của đào tạo nghề cho lao động nông nghiệp - Nông nghiệp nước ta vẫn là ngành sản xuất quan trọng của nền kinh tế. Nông nghiệp tạo ra nhiều việc làm cho cư dân nông thôn và là nguồn sinh 9 kế kiếm sống của hơn 70% dân số của cả nước. Do đó, ĐTN nông nghiệp là cơ sở để phát triển nông nghiệp, giúp chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp theo hướng tích cực, nâng cao thu nhập và tạo việc làm ổn định cho nông dân. - ĐTN nông nghiệp cho nông dân để phát triển sản xuất, nâng cao chất lượng sản phẩm hàng hóa, giúp nông nghiệp Việt Nam hội nhập tốt với khu vực và thế giới, nâng cao năng lực cạnh tranh trên thị trường.
- Công tác ĐTN nói chung và nghề nông nghiệp nói riêng trong thời gian qua còn bộc lộ nhiều hạn chế, chưa đáp ứng nhu cầu học nghề, mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội, chưa gắn với quy hoạch và điều kiện phát triển sản xuất nông nghiệp của địa phương. ĐTN nông nghiệp gắn với xây dựng NTM, hỗ trợ phát triển hiệu quả chương trình xây dựng NTM. Đặc điểm của nông dân và các vấn đề cần lưu ý trong đào tạo nghề cho lao động nông nghiệp 1. Đặc điểm của nông dân - Trình độ thấp, khả năng tổ chức sản xuất yếu, thực tế kể cả những người trong độ tuổi lao động thì trình độ vẫn thấp hơn so với các ngành kinh tế khác.
- Họ là những người đã và đang làm nông nghiệp nên đã có kinh nghiệm nhất định trong sản xuất nông nghiệp. - Có sự chênh lệch lớn về trình độ, ở nhiều lứa tuổi khác nhau và chủ yếu là phụ nữ và người già. - Sản xuất ở quy mô nhỏ và manh mún, chưa có tính liên kết, hợp tác trong làm ăn, chưa mạnh dạn đầu tư sản xuất lớn, sợ rủi ro… - Do tính chất công việc trong sản xuất nông nghiệp mà hình thành nên tâm lý hay thói quen làm việc một cách không liên tục, thiếu sáng tạo. - Thu nhập của nông dân còn thấp, tỷ lệ hộ nghèo cao đặc biệt tại các vùng ven biển, vùng núi, vùng sâu, vùng xa, đồng bào dân tộc thiểu số (Thanh Hóa, Quảng Bình, Lạng Sơn, Cao Bằng, Hà Giang….
Những vấn đề cần lưu ý trong đào tạo nghề cho lao động nông nghiệp Từ đặc điểm của nông dân tác giả đưa ra những vấn đề cần lưu ý trong ĐTN cho lao động nông nghiệp như sau: - Cần xác định đối tượng rõ ràng để có nội dung, phương pháp, hình thức đào tạo thích hợp. Phương pháp giảng dạy cần ngắn gọn, dễ hiểu, ít sử dụng ngôn ngữ hàn lâm. Sử dụng phương pháp chia sẻ kinh nghiệm giữa người học với nhau và giữa người học với giáo viên. - Tăng thời gian học thực hành, giảm thời gian học lý thuyết.
- Nông nghiệp có tính thời vụ nên cần bố trí thời gian tổ chức đào tạo cho phù hợp. - Hình thức đào tạo cần đa dạng hóa và phù hợp với từng nhóm đối tượng, từng vùng miền như đào tạo tập trung tại các cơ sở, trung tâm dạy nghề lưu động cho nông dân làm nông nghiệp tại các làng, xã, thôn, bản; dạy nghề tại nơi sản xuất, tại nơi người lao động làm việc, hướng dẫn cho họ những kiến thức đơn giản, dễ hiểu và phải gắn với thực tế. Hình thức đào tạo nghề cho lao động nông nghiệp Trong những năm qua công tác ĐTN cho lao động trên cả nước do Bộ Nông nghiệp và PTNT chủ trì và chủ yếu là dạy nghề ngắn hạn (dạy nghề thường xuyên). Bên cạnh đó còn lồng ghép với việc tập huấn chuyển giao khoa học kỹ thuật (KHKT) và tọa đàm trao đổi kiến thức, được tổ chức linh hoạt như dạy nghề tại các cơ sở dạy nghề, dạy nghề theo đơn đặt hàng của các doanh nghiệp, dạy nghề lưu động tại địa phương, dạy nghề tại doanh nghiệp.
Đào tạo nghề ngắn hạn (Dạy nghề thường xuyên) - Thời gian: Dưới 3 tháng (6-14 tuần) - Đối tượng: LĐNT trong độ tuổi lao động, có hộ khẩu thường trú tại địa phương, có nhu cầu học nghề, có trình độ học vấn, sức khoẻ phù hợp với nghề cần học. Số lượng từ 30-35 người/lớp. - Địa điểm mở lớp: Linh hoạt thuận tiện cho người học (tại thôn, bản.) 11 - Thời điểm mở lớp: Linh hoạt về thời gian mở lớp, phù hợp với mùa vụ. - Tổ chức quản lý: Phối hợp thực hiện giữa cơ sở đào tạo và chính quyền đoàn thể địa phương.
- Nội dung: Gồm cả lý thuyết và thực hành, trong đó nội dung thực hành là chủ yếu. - Danh mục nghề đào tạo: Kỹ thuật sản xuất nông, lâm, ngư nghiệp, chăn nuôi, thú y, bảo vệ thực vật (BVTV), chế biến, bảo quản nông, lâm thuỷ sản, cơ điện nông thôn, nghiệp vụ quản lý nông nghiệp.
