Tổng quan nghiên cứu

Kiểm soát chi ngân sách nhà nước cho đầu tư xây dựng cơ bản là nhiệm vụ trọng tâm nhằm tối ưu hóa nguồn lực tài chính công và ngăn ngừa thất thoát ngân sách. Tại tỉnh Lạng Sơn, địa bàn miền núi biên giới phía Bắc còn nhiều khó khăn, ngân sách nhà nước giữ vai trò chủ lực trong việc hoàn thiện kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội. Trong giai đoạn 2017 - 2019, quy mô giải ngân vốn đầu tư công tại địa phương đạt hàng trăm tỷ đồng mỗi năm, điển hình năm 2017 tổng số vốn giải ngân qua Kho bạc Nhà nước tỉnh đạt 224.231 triệu đồng, đạt tỷ lệ 85,5% kế hoạch giao.

Vấn đề nghiên cứu then chốt đặt ra là công tác kiểm soát thanh toán vốn đầu tư xây dựng cơ bản qua Kho bạc Nhà nước tỉnh Lạng Sơn vẫn còn nhiều bất cập mang tính hệ thống. Điển hình là tình trạng kiểm soát cào bằng về mặt quy trình giữa các bộ hồ sơ có giá trị vài triệu đồng với các dự án trọng điểm lên tới hàng chục tỷ đồng, gây quá tải cho bộ máy thực thi. Mục tiêu cụ thể của nghiên cứu là hệ thống hóa cơ sở lý luận, đánh giá thực trạng công tác kiểm soát chi giai đoạn 2017 - 2019, và đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ đến năm 2025.

Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc khi cung cấp các chỉ số đo lường hiệu quả như tỷ lệ giải ngân đạt trên 90% kế hoạch và chuẩn hóa thời gian kiểm soát thanh toán trong hạn mức 03 ngày làm việc. Kết quả nghiên cứu là tài liệu tham khảo giá trị giúp nâng cao kỷ luật tài khóa và thúc đẩy hiện đại hóa quản trị kho bạc tại địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên lý thuyết quản trị tài chính công và lý thuyết kiểm soát chi ngân sách nhà nước trong lĩnh vực đầu tư phát triển. Các mô hình này nhấn mạnh rằng kiểm soát chi là công cụ giám sát toàn diện chu trình vận động của dòng tiền công nhằm bảo đảm tính tuân thủ pháp luật, hiệu quả kinh tế và tính minh bạch. Khung lý thuyết tiếp cận theo vòng đời dự án đầu tư xây dựng cơ bản, trải dài từ giai đoạn chuẩn bị đầu tư, thực hiện đầu tư, đến nghiệm thu quyết toán và bàn giao đưa công trình vào sử dụng.

Các khái niệm cốt lõi được chuẩn hóa trong nghiên cứu bao gồm:

  • Vốn đầu tư xây dựng cơ bản từ ngân sách nhà nước: Nguồn vốn phân bổ từ ngân sách các cấp để xây dựng công trình hạ tầng không có khả năng thu hồi vốn trực tiếp.
  • Kiểm soát chi qua Kho bạc Nhà nước: Hoạt động thẩm định, kiểm tra tính hợp pháp, hợp lệ của chứng từ, điều kiện thanh toán theo quy định pháp luật trước khi xuất quỹ ngân sách.
  • Cam kết chi: Quy trình ghi nhận nghĩa vụ thanh toán trên hệ thống thông tin quản lý ngân sách và kho bạc (TABMIS) nhằm kiểm soát việc chi vượt dự toán được duyệt.
  • Nguyên tắc thanh toán trước, kiểm soát sau: Phương thức áp dụng cho các lần thanh toán tạm ứng hoặc thanh toán khối lượng hoàn thành định kỳ, chuyển trọng tâm hậu kiểm sang lần thanh toán cuối cùng của hợp đồng theo quy định tại Thông tư 08/2017/TT-BTC và Nghị định 68/2019/NĐ-CP.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp phương pháp định tính và định lượng để xử lý nguồn dữ liệu đa dạng. Dữ liệu thứ cấp được thu thập từ các báo cáo định kỳ giai đoạn 2017 - 2019 của Kho bạc Nhà nước tỉnh Lạng Sơn, Sở Tài chính và các Ban Quản lý dự án chuyên ngành.

Cỡ mẫu nghiên cứu sơ cấp bao gồm 2 cán bộ lãnh đạo và quản lý chuyên môn trực tiếp phụ trách bộ phận kiểm soát chi tại Kho bạc Nhà nước tỉnh Lạng Sơn. Tác giả áp dụng phương pháp chọn mẫu chuyên gia có chủ đích (purposive sampling) nhằm khai thác thông tin chuyên sâu về những nút thắt trong quy trình kiểm soát thực tế. Thời gian thực hiện phỏng vấn diễn ra từ tháng 3 đến tháng 6 năm 2020.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích thống kê mô tả, so sánh tỷ lệ phần trăm và tổng hợp quy nạp là nhằm lượng hóa chính xác tốc độ giải ngân, đồng thời mổ xẻ nguyên nhân cốt lõi của tình trạng chậm tất toán tài khoản. Phương pháp tiếp cận hệ thống 5 bước quy trình kiểm soát chi giúp đưa ra những đánh giá xác thực, khách quan và khoa học.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, danh mục và quy mô các dự án đầu tư xây dựng cơ bản qua Kho bạc Nhà nước tỉnh Lạng Sơn mở rộng mạnh mẽ. Giai đoạn 2017 - 2019, hệ thống đã quản lý kiểm soát thanh toán cho 162 dự án thuộc lĩnh vực giao thông, thủy lợi và 62 dự án y tế, giáo dục. Riêng năm 2019, địa phương đã triển khai thêm 4 dự án điện nông thôn và 3 dự án hạ tầng trọng điểm khác, phục vụ tái cơ cấu kinh tế địa bàn miền núi.

Thứ hai, hiệu quả giải ngân vốn đầu tư công có sự chuyển biến tích cực qua từng năm. Tỷ lệ dự án đạt tiến độ giải ngân tăng trưởng liên tục, từ mức 85,5% kế hoạch năm 2017 lên mức 90% tổng số dự án được bố trí vốn vào năm 2019. Tỷ lệ chứng từ được chấp thuận kiểm soát thanh toán đúng hạn luôn giữ mức cao, hạn chế tối đa tình trạng ứ đọng vốn tại Kho bạc.

Thứ ba, quy trình nghiệp vụ được chuẩn hóa theo cam kết thời gian không quá 03 ngày làm việc kể từ khi nhận đủ hồ sơ hợp lệ. Kho bạc Nhà nước tỉnh Lạng Sơn đã kịp thời phát hiện, từ chối thanh toán các khoản chi sai định mức dự toán, chi không đúng danh mục trong hợp đồng kinh tế, góp phần bảo toàn nguồn vốn nhà nước.

Thứ tư, nghiên cứu phát hiện sự quá tải nghiêm trọng trong khâu tác nghiệp do áp dụng cơ chế kiểm soát đồng nhất cho mọi quy mô gói thầu. Chuyên viên kiểm soát chi phải thực hiện đầy đủ các bước thẩm định phức tạp cho hồ sơ giá trị dưới 10 triệu đồng tương tự như gói thầu xây lắp quy mô trên 50 tỷ đồng, dẫn đến lãng phí thời gian và nguồn lực chuyên môn.

Thảo luận kết quả

Khi xem xét tổng thể, dữ liệu nghiên cứu có thể được trực quan hóa hiệu quả thông qua biểu đồ cột thể hiện tiến độ giải ngân theo từng năm và bảng phân tích cơ cấu dự án theo từng lĩnh vực kinh tế - kỹ thuật. Sự gia tăng tỷ lệ giải ngân lên 90% trong năm 2019 phản ánh tính ưu việt của việc áp dụng hệ thống quản trị TABMIS và nguyên tắc "thanh toán trước, kiểm soát sau".

Tuy nhiên, các hạn chế nội tại xuất phát từ hai nhóm nguyên nhân chính. Về mặt chủ quan, ứng dụng công nghệ thông tin tại đơn vị còn mang tính cục bộ; nhiều nghiệp vụ như lập báo cáo kiểm soát thanh toán niên độ, tất toán dự án hoàn thành vẫn phải xử lý thủ công. Bên cạnh đó, áp lực tinh giản biên chế khiến số lượng cán bộ giảm trong khi số lượng chứng từ tăng đột biến. Về mặt khách quan, văn bản pháp luật về đầu tư xây dựng còn thiếu đồng bộ, cùng với năng lực lập hồ sơ nghiệm thu hạn chế của một số chủ đầu tư cấp huyện. Kết quả này tương đồng với các công trình nghiên cứu tại tỉnh Cao Bằng và Thái Bình, khẳng định tính tất yếu phải áp dụng phương thức quản lý rủi ro trong kiểm soát chi ngân sách.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao hiệu lực kiểm soát chi vốn đầu tư xây dựng cơ bản qua Kho bạc Nhà nước tỉnh Lạng Sơn giai đoạn đến năm 2025, các nhóm giải pháp hành động được đề xuất như sau:

  • Đổi mới quy trình và phân loại rủi ro hồ sơ kiểm soát chi: Triển khai phân luồng kiểm soát tự động đối với các hồ sơ chi giá trị nhỏ dưới 100 triệu đồng, rút ngắn thời gian xử lý xuống còn 01 ngày làm việc. Mục tiêu đến năm 2025 đạt 100% hồ sơ thanh toán được tiếp nhận và xử lý qua dịch vụ công trực tuyến. Chủ thể thực hiện: Kho bạc Nhà nước tỉnh Lạng Sơn phối hợp Kho bạc Nhà nước Trung ương.
  • Hiện đại hóa hạ tầng công nghệ và tự động hóa báo cáo trên hệ thống TABMIS: Nâng cấp phần mềm kế toán nhằm tự động trích xuất các báo cáo quyết toán năm, báo cáo tình hình giải ngân và đối chiếu công nợ dự án mà không cần tổng hợp thủ công. Đích đến là giảm 40% thời gian tác nghiệp giấy tờ cho cán bộ kiểm soát trước quý IV/2023. Chủ thể thực hiện: Bộ phận Tin học và Phòng Kiểm soát chi.
  • Chuẩn hóa năng lực nhân sự và áp dụng chính sách đào tạo đa dạng: Xây dựng lộ trình đào tạo chuyên sâu về Luật Xây dựng, Luật Đấu thầu và quản trị hợp đồng FIDIC cho 100% chuyên viên kiểm soát chi trước năm 2024. Áp dụng 4 cơ chế hỗ trợ linh hoạt từ đài thọ toàn bộ kinh phí đến hỗ trợ thời gian học tập nhằm chuẩn hóa đội ngũ. Chủ thể thực hiện: Ban Giám đốc Kho bạc Nhà nước tỉnh Lạng Sơn.
  • Hoàn thiện cơ chế phối hợp xử lý nợ đọng xây dựng cơ bản: Kiến nghị Ủy ban nhân dân tỉnh Lạng Sơn chỉ đạo các chủ đầu tư khẩn trương lập báo cáo quyết toán và tất toán tài khoản đối với 100% công trình đã bàn giao đưa vào sử dụng, hạn chót xử lý dứt điểm trước ngày 31/12/2024.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nghiên cứu mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng chính:

  • Cán bộ kiểm soát chi và kế toán viên Kho bạc Nhà nước: Nắm bắt chi tiết quy trình 5 bước kiểm soát thực tế, phương pháp thẩm định tính hợp pháp của hồ sơ tạm ứng và kỹ năng đối chiếu quyết toán vốn đầu tư hoàn thành.
  • Chủ đầu tư và các Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng: Hiểu rõ quy định về danh mục hồ sơ pháp lý gửi một lần, điều kiện tạm ứng hợp đồng và thủ tục thanh toán khối lượng hoàn thành, giúp rút ngắn thời gian luân chuyển chứng từ.
  • Cơ quan quản lý nhà nước cấp tỉnh (Sở Tài chính, Sở Kế hoạch và Đầu tư, Ủy ban nhân dân các cấp): Sử dụng các khuyến nghị làm căn cứ tham mưu ban hành chính sách phân cấp quản lý vốn, điều hành ngân sách địa phương và xử lý dứt điểm nợ đọng xây dựng cơ bản.
  • Học viên cao học, nghiên cứu sinh chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng: Tham khảo khung lý thuyết kiểm soát chi đầu tư công, phương pháp tiếp cận nghiên cứu trường hợp tại địa bàn đặc thù và các chỉ số đo lường hiệu quả thanh toán ngân sách.

Câu hỏi thường gặp

1. Nguyên tắc "thanh toán trước, kiểm soát sau" được áp dụng như thế nào tại Kho bạc Nhà nước?

Theo quy định tại Thông tư 08/2017/TT-BTC, Kho bạc thực hiện kiểm soát thanh toán ngay khi nhận đủ hồ sơ hợp lệ cho từng lần giải ngân định kỳ nhằm đẩy nhanh tiến độ thi công. Việc kiểm soát chi tiết toàn bộ hồ sơ thanh quyết toán được tập trung thực hiện chặt chẽ vào lần thanh toán cuối cùng của hợp đồng trước khi thanh lý.

2. Thời hạn xử lý hồ sơ kiểm soát thanh toán vốn đầu tư xây dựng cơ bản là bao lâu?

Trong thời hạn tối đa 03 ngày làm việc kể từ khi nhận đủ hồ sơ thanh toán hợp pháp, hợp lệ từ chủ đầu tư, chuyên viên Kho bạc Nhà nước phải hoàn thành việc kiểm tra đối chiếu dự toán, thực hiện thủ tục chi trả tiền cho đơn vị thụ hưởng và thu hồi vốn tạm ứng theo quy định.

3. Vì sao việc kiểm soát cào bằng hồ sơ thanh toán lại là điểm nghẽn lớn?

Kiểm soát cào bằng buộc cán bộ phải áp dụng cùng một mức độ thẩm định phức tạp cho món chi vài triệu đồng tương tự như dự án hàng chục tỷ đồng. Điều này gây lãng phí khoảng 30% thời lượng làm việc vào các thủ tục hành chính nhỏ lẻ, làm giảm hiệu lực giám sát đối với các dự án trọng điểm có rủi ro cao.

4. Hệ thống TABMIS đóng vai trò gì trong quản lý vốn đầu tư xây dựng cơ bản?

TABMIS cho phép ghi nhận hạn mức ngân sách, theo dõi dự toán từng gói thầu và quản lý cam kết chi tự động. Khi số dư dự toán không đủ hoặc đề nghị thanh toán vượt kế hoạch vốn năm, hệ thống sẽ tự động cảnh báo và từ chối ghi nhận bút toán, ngăn ngừa triệt để tình trạng bội chi.

5. Giải pháp nào giúp giải quyết tình trạng dự án hoàn thành nhưng chậm quyết toán?

Kho bạc Nhà nước tỉnh cần phối hợp Sở Tài chính thực hiện biện pháp dừng cấp phát vốn cho các dự án mới của chủ đầu tư có công trình chậm quyết toán quá 06 tháng. Đồng thời, tự động hóa khâu đối chiếu dữ liệu lũy kế thanh toán để hỗ trợ chủ đầu tư khóa sổ kế toán nhanh chóng.

Kết luận

  • Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và chuẩn mực pháp lý về kiểm soát chi vốn đầu tư xây dựng cơ bản qua Kho bạc Nhà nước cấp tỉnh.
  • Đánh giá thực chứng giai đoạn 2017 - 2019 tại Lạng Sơn với 162 dự án giao thông, thủy lợi được giải ngân an toàn, nâng tỷ lệ hoàn thành kế hoạch vốn lên 90% vào năm 2019.
  • Chỉ rõ những điểm nghẽn cốt lõi về quy trình cào bằng, công tác báo cáo thủ công và áp lực tinh giản biên chế tại đơn vị thực thi.
  • Đề xuất hệ thống giải pháp mang tính khả thi cao về phân luồng rủi ro, hiện đại hóa TABMIS và nâng chuẩn nhân lực hướng tới mốc thời gian 2025.
  • Kêu gọi các cấp lãnh đạo Kho bạc Nhà nước và chính quyền tỉnh Lạng Sơn sớm phê duyệt đề án chuyển đổi số toàn diện quy trình kiểm soát chi, đảm bảo nguồn vốn đầu tư công phát huy tối đa hiệu quả kinh tế - xã hội.