Khôi phục và phát triển làng nghề vùng đồng bằng sông Hồng: Giải pháp hiệu quả

Luận văn khôi phục và phát triển làng nghề vùng đồng bằng sông Hồng, phân tích thực trạng, giải pháp nhằm thúc đẩy kinh tế địa phương bền vững.

• Tác giả: Nguyễn Thị Hồng
• Người hướng dẫn: PGS.TS. Phạm Quang Huy
• Trường học: Đại học Kinh tế Quốc dân
• Chuyên ngành: Kinh tế phát triển
• Đề tài: Giải pháp khôi phục và phát triển làng nghề vùng đồng bằng sông Hồng hiện nay
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. Phần thứ nhất: Làng nghề và vai trò của làng nghề đối với phát triển kinh tế, chính trị - xã hội, văn hoá vùng ĐBSH
• 1.1. Quan niệm về làng nghề và sự phát triển của làng nghề vùng ĐBSH trong lịch sử và hiện nay
• 1.2. Vai trò của phát triển làng nghề với phát triển kinh tế - xã hội vùng ĐBSH
• 2. Phần thứ hai: Thực trạng phát triển làng nghề ở ĐBSH hiện nay
• 2.1. Tình hình khôi phục và phát triển số lượng các làng nghề truyền thống, làng nghề mới
• 2.2. Tình hình việc làm, tiêu thụ sản phẩm, thu nhập của làng nghề vùng ĐBSH
• 2.3. Về đội ngũ người lao động và nghệ nhân
• 2.4. Tình hình liên minh công - nông - trí thức, liên kết “4 nhà” trong các làng nghề vùng ĐBSH hiện nay
• 2.5. Thực trạng vai trò của cấp uỷ Đảng, chính quyền, các tổ chức đoàn thể trong việc phát triển làng nghề vùng ĐBSH hiện nay
• 2.6. Thực trạng môi trường ở các làng nghề vùng ĐBSH
• 3. Phần thứ ba: Định hướng và một số giải pháp phát triển làng nghề hiện nay ở ĐBSH góp phần tăng trưởng kinh tế và giải quyết một số vấn đề xã hội
• 3.1. Triển vọng và xu hướng phát triển làng nghề vùng ĐBSH trong những năm tới
• 3.2. Một số quan điểm và giải pháp phát triển làng nghề vùng ĐBSH góp phần tăng trưởng kinh tế và giải quyết một số vấn đề xã hội
• 3.3. Một số đề xuất đặc thù nhằm khôi phục, phát triển làng nghề trong thời gian tới
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Khôi phục làng nghề

Việc khôi phục làng nghề ở vùng đồng bằng sông Hồng là một nhiệm vụ cấp bách. Các làng nghề truyền thống đang đối mặt với nhiều thách thức, từ sự biến mất của nguồn lao động đến sự cạnh tranh từ hàng hóa công nghiệp. Để khôi phục và phát triển, cần có những giải pháp đồng bộ. Một trong những giải pháp quan trọng là bảo tồn văn hóa và đào tạo nghề cho thế hệ trẻ. Việc này không chỉ giúp duy trì các kỹ thuật truyền thống mà còn tạo ra nguồn nhân lực chất lượng cho ngành nghề. Theo một nghiên cứu, “Việc đào tạo nghề không chỉ giúp khôi phục mà còn nâng cao giá trị sản phẩm.” Điều này cho thấy tầm quan trọng của việc kết hợp giữa đào tạo nghề và khôi phục làng nghề.

1.1. Đào tạo nghề

Đào tạo nghề là một yếu tố then chốt trong quá trình khôi phục làng nghề. Các chương trình đào tạo cần được thiết kế phù hợp với nhu cầu thực tế của thị trường. Việc đào tạo nghề không chỉ giúp người dân có thêm kỹ năng mà còn tạo ra sản phẩm chất lượng cao hơn. Theo một chuyên gia, “Chất lượng sản phẩm là yếu tố quyết định trong việc cạnh tranh với hàng hóa công nghiệp.” Do đó, việc nâng cao tay nghề cho người lao động là rất cần thiết.

II. Phát triển làng nghề

Để phát triển làng nghề, cần có những chiến lược dài hạn. Một trong những giải pháp là hợp tác xã. Các hợp tác xã có thể giúp người dân chia sẻ kinh nghiệm, nguồn lực và thị trường tiêu thụ. Việc hợp tác xã không chỉ tạo ra sức mạnh tập thể mà còn giúp nâng cao giá trị sản phẩm. Một nghiên cứu cho thấy, “Các hợp tác xã đã giúp tăng cường sản xuất và mở rộng thị trường cho sản phẩm làng nghề.” Điều này chứng tỏ rằng hợp tác xã là một mô hình hiệu quả trong việc phát triển làng nghề.

2.1. Hợp tác xã

Mô hình hợp tác xã cần được khuyến khích và phát triển. Các hợp tác xã có thể tổ chức các buổi hội thảo, chia sẻ kinh nghiệm và kỹ thuật sản xuất. Việc này không chỉ giúp nâng cao tay nghề mà còn tạo ra một cộng đồng gắn kết. Theo một báo cáo, “Sự gắn kết trong hợp tác xã đã giúp tăng cường sức mạnh cạnh tranh cho sản phẩm.” Điều này cho thấy tầm quan trọng của hợp tác xã trong việc phát triển làng nghề.

III. Giải pháp phát triển bền vững

Giải pháp phát triển bền vững cho làng nghề cần được chú trọng. Việc kết hợp giữa du lịch làng nghề và sản xuất sẽ tạo ra nguồn thu nhập ổn định cho người dân. Du lịch làng nghề không chỉ giúp quảng bá sản phẩm mà còn tạo cơ hội cho người dân giới thiệu văn hóa địa phương. Theo một nghiên cứu, “Du lịch làng nghề đã giúp tăng cường nhận thức về giá trị văn hóa và sản phẩm địa phương.” Điều này cho thấy rằng du lịch làng nghề là một giải pháp hiệu quả trong việc phát triển bền vững.

3.1. Du lịch làng nghề

Phát triển du lịch làng nghề cần có sự đầu tư và quy hoạch hợp lý. Các sản phẩm truyền thống cần được giới thiệu đến du khách một cách hấp dẫn. Việc này không chỉ giúp tăng doanh thu mà còn tạo ra việc làm cho người dân. Một chuyên gia cho biết, “Du lịch làng nghề không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn góp phần bảo tồn văn hóa.” Điều này chứng tỏ rằng du lịch làng nghề là một phần quan trọng trong chiến lược phát triển bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu vực Đồng bằng sông Hồng tập trung gần 700 làng nghề, chiếm khoảng 50% tổng số làng nghề trên toàn quốc, thu hút gần 600.000 lao động nông thôn và tạo ra hàng nghìn tỷ đồng doanh thu mỗi năm. Tuy nhiên, trong tiến trình công nghiệp hóa và hiện đại hóa, nhiều làng nghề truyền thống đang đứng trước nguy cơ mai một do thiếu hụt thị trường tiêu thụ, công nghệ sản xuất lạc hậu và ô nhiễm môi trường nghiêm trọng. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm là đánh giá toàn diện thực trạng, làm rõ vai trò đa chiều của làng nghề và xác lập hệ thống giải pháp phát triển bền vững trong bối cảnh đổi mới kinh tế.

Mục tiêu cụ thể của công trình nhằm phân tích sâu sắc tác động của việc khôi phục và phát triển làng nghề đến chuyển dịch cơ cấu kinh tế, củng cố khối liên minh công nông trí thức, tăng cường liên kết bốn nhà và bảo tồn các giá trị văn hóa dân tộc. Phạm vi nghiên cứu bao quát 11 tỉnh, thành phố trực thuộc khu vực Đồng bằng sông Hồng trong giai đoạn lịch sử từ năm 1986 đến năm 2005, tập trung khảo sát thực địa tại 4 địa bàn trọng điểm gồm Thái Bình, Hà Tây, Hải Dương và Bắc Ninh.

Ý nghĩa của đề tài được khẳng định qua những đóng góp thực tiễn về mặt kinh tế xã hội. Việc phát triển làng nghề giúp giải quyết căn bản việc làm tại chỗ, hiện thực hóa mục tiêu "ly nông bất ly hương", nâng cao mức thu nhập của lao động địa phương lên gấp 3 đến 10 lần so với canh tác thuần nông, đồng thời đóng góp từ 70% đến 80% giá trị sản xuất công nghiệp ngoài quốc doanh tại nhiều địa phương trong vùng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Công trình vận dụng nền tảng thế giới quan và phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng cùng chủ nghĩa duy vật lịch sử để xem xét sự vận động của làng nghề trong mối quan hệ biện chứng giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất. Bên cạnh đó, nghiên cứu tích hợp lý thuyết liên minh giai cấp công nông trí thức và mô hình liên kết bốn nhà gồm Nhà nước, Nhà khoa học, Nhà doanh nghiệp và Nhà nông trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội. Lý thuyết chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn cũng được áp dụng nhằm luận giải quá trình công nghiệp hóa và hiện đại hóa từ cấp độ cơ sở.

Khung phân tích xác lập 4 khái niệm cốt lõi:

• Làng nghề truyền thống: Thực thể kinh tế xã hội hình thành lâu đời, nơi quy tụ các nghệ nhân và thợ thủ công lành nghề nắm giữ bí quyết sản xuất tinh xảo mang đậm bản sắc văn hóa bản địa.
• Làng nghề mới: Các cụm dân cư tiếp nhận nghề du nhập hoặc lan tỏa từ các làng truyền thống trong quá trình giao lưu kinh tế thời kỳ đổi mới.
• Tiêu chí xác định làng nghề: Bao gồm tỷ lệ tối thiểu 50% số hộ và lao động tham gia hoạt động phi nông nghiệp, cùng giá trị sản xuất phi nông nghiệp chiếm trên 50% tổng doanh thu địa phương.
• "Ly nông bất ly hương": Quá trình người nông dân chuyển đổi nghề nghiệp sang công nghiệp và dịch vụ ngay tại quê hương mà không phải di cư ra các đô thị lớn.

Phương pháp nghiên cứu

Đề tài sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp phong phú từ Tổng cục Thống kê, Cục Chế biến và Ngành nghề nông thôn thuộc Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, cùng hệ thống báo cáo phát triển kinh tế xã hội của 11 tỉnh thành Đồng bằng sông Hồng trong giai đoạn 1986 đến 2005. Nguồn dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua phương pháp điều tra xã hội học với quy mô mẫu 800 phiếu khảo sát, áp dụng kỹ thuật chọn mẫu phân tầng kết hợp chọn mẫu ngẫu nhiên cụm tại 4 tỉnh đại diện gồm Thái Bình, Hà Tây, Hải Dương và Bắc Ninh.

Phương pháp phân tích kết hợp giữa thống kê mô tả, phân tích định tính chuyên sâu, phương pháp lịch sử lôgíc và phân tích hệ thống. Việc lựa chọn tổ hợp phương pháp này nhằm bảo đảm đánh giá chính xác các chỉ số định lượng về kinh tế và lao động, đồng thời làm sáng tỏ các mối quan hệ xã hội phức tạp giữa các tầng lớp dân cư. Quá trình nghiên cứu được củng cố thông qua 2 cuộc tọa đàm khoa học với các sở ban ngành tại Hà Tây, Thái Bình và 1 hội thảo khoa học cấp vùng vào tháng 8 năm 2005. Toàn bộ dữ liệu được hệ thống hóa trong 18 chuyên đề nghiên cứu chuyên sâu, nghiệm thu hoàn chỉnh vào năm 2006.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu chỉ ra sự gia tăng nhanh chóng về số lượng và quy mô làng nghề tại Đồng bằng sông Hồng. Giai đoạn 1990 đến 2000, số lượng làng nghề tăng từ 499 lên 581 làng, và đến năm 2003 đã đạt gần 700 làng nghề, tương ứng mức tăng trưởng hơn 57% chỉ sau 3 năm. Trong đó, số làng nghề mới xuất hiện tăng đột biến từ 181 làng năm 1990 lên 554 làng năm 2003.

Về cơ cấu ngành nghề, nhóm chế biến nông lâm thủy sản chiếm tỷ trọng lớn nhất với 112 trên tổng số 581 làng, đạt tỷ lệ 19,3%. Ngành dệt may khẳng định thế mạnh vượt trội khi chiếm tới 75,6% tổng số làng nghề dệt may toàn quốc với 34 trên 45 làng. Ngành vật liệu xây dựng và chế tác kim khí chiếm 23 trên tổng số 47 làng của cả nước.

Về thu nhập và chuyển dịch cơ cấu, thu nhập bình quân của lao động làng nghề đạt 300.000 đến 400.000 đồng mỗi tháng đối với thợ phụ tại gia đình, và từ 500.000 đến 1.000.000 đồng mỗi tháng tại các cơ sở tập trung, cao gấp 4 đến 10 lần so với lao động thuần nông vốn chỉ đạt 30.000 đến 50.000 đồng mỗi tháng. Tại Bắc Ninh, giá trị sản xuất làng nghề chiếm 75% đến 80% công nghiệp ngoài quốc doanh, thúc đẩy tỷ trọng công nghiệp xây dựng tăng từ 24,1% năm 1997 lên 42,1% năm 2003 trong GDP toàn tỉnh. Tại Hà Tây, giá trị sản lượng làng nghề tăng từ 1.614 tỷ đồng năm 2003 lên 2.113 tỷ đồng năm 2004.

Về mặt xã hội và văn hóa, khảo sát ghi nhận tỷ lệ người dân đánh giá cao vai trò tạo việc làm của làng nghề đạt 83,51% tại Thái Bình, 70,08% tại Hà Tây và 64,2% tại Hải Dương. Tỷ lệ khẳng định vai trò giữ gìn văn hóa truyền thống và gắn kết cộng đồng đạt 60,54% tại Thái Bình và 59,84% tại Hà Tây.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản dẫn tới sự khởi sắc của các làng nghề bắt nguồn từ cơ chế mở cửa kinh tế thị trường, tạo điều kiện khôi phục chức năng tự chủ sản xuất của kinh tế hộ gia đình. Áp lực giảm diện tích đất canh tác bình quân đầu người buộc nông dân phải chuyển dịch sang lĩnh vực phi nông nghiệp. Tuy vậy, một số làng nghề chế tác thủ công đặc thù như dệt quai thao hay làm giấy sắc vẫn gặp bế tắc do công nghệ lạc hậu, giá thành cao và khó thích ứng với thị hiếu thị trường hiện đại.

Các phát hiện này bổ sung luận cứ thực chứng vững chắc cho các nghiên cứu trước đó về kinh tế nông thôn, đồng thời khẳng định làng nghề là mắt xích chủ chốt để chuyển đổi cơ cấu kinh tế theo hướng bền vững. Dữ liệu nghiên cứu có thể được trực quan hóa hiệu quả thông qua biểu đồ cột chồng thể hiện sự thay đổi cơ cấu GDP công nghiệp, nông nghiệp và dịch vụ tại các tỉnh trọng điểm từ năm 1997 đến năm 2005. Bảng ma trận so sánh các nhóm ngành nghề và biểu đồ tròn phân bố tỷ lệ làng nghề truyền thống so với làng nghề mới sẽ phản ánh rõ nét bước chuyển mình của bức tranh kinh tế nông thôn.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Quy hoạch không gian cụm công nghiệp làng nghề tập trung: Ủy ban nhân dân các tỉnh Đồng bằng sông Hồng cùng Sở Tài nguyên và Môi trường cần hoàn thành việc quy hoạch hạ tầng kỹ thuật, di dời 100% cơ sở sản xuất gây ô nhiễm ra khỏi khu dân cư trước năm 2010 nhằm bảo vệ môi trường sinh thái và sức khỏe cộng đồng.

2. Hiện đại hóa công nghệ và đổi mới mẫu mã: Bộ Khoa học và Công nghệ phối hợp cùng các viện nghiên cứu đẩy mạnh chuyển giao thiết bị tiên tiến, phấn đấu đạt tỷ lệ trên 60% cơ sở sản xuất ứng dụng công nghệ hiện đại vào năm 2010, giúp nâng cao từ 25% đến 30% năng suất lao động mà vẫn bảo lưu tinh hoa truyền thống.

3. Mở rộng chuỗi liên kết thị trường và xuất khẩu: Bộ Công Thương và Hiệp hội Làng nghề Việt Nam chủ trì xúc tiến thương mại, xây dựng thương hiệu chỉ dẫn địa lý, hướng tới mục tiêu tăng trưởng kim ngạch xuất khẩu hàng thủ công mỹ nghệ từ 15% đến 20% mỗi năm trong giai đoạn 2006 đến 2015.

4. Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và tôn vinh nghệ nhân: Sở Lao động Thương binh và Xã hội liên kết cùng các nghệ nhân tổ chức đào tạo nghề chuyên sâu, bảo đảm trên 70% lao động làng nghề được cấp chứng chỉ kỹ thuật và bồi dưỡng kỹ năng quản trị kinh doanh vào năm 2012.

5. Hoàn thiện cơ chế tín dụng ưu đãi: Ngân hàng Nhà nước chỉ đạo hệ thống Ngân hàng Nông nghiệp và Ngân hàng Chính sách Xã hội mở rộng hạn mức cho vay trung và dài hạn với mức tăng trưởng dư nợ tối thiểu 15% mỗi năm dành riêng cho các hộ sản xuất làng nghề.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Nhà hoạch định chính sách và cán bộ quản lý công: Nắm vững luận cứ khoa học để xây dựng chiến lược phát triển kinh tế nông thôn, quy hoạch cụm công nghiệp tiểu thủ công nghiệp và hoàn thiện chính sách an sinh xã hội cho 11 tỉnh thành vùng đồng bằng.
• Giảng viên và nghiên cứu viên lý luận chính trị: Khai thác dữ liệu thực tế về biến đổi cơ cấu giai tầng, khối liên minh công nông trí thức và kinh tế chính trị phục vụ biên soạn bài giảng tại các học viện và trường đại học.
• Học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Khoa học Xã hội: Tham khảo phương pháp luận kết hợp định tính định lượng, cấu trúc xử lý 18 chuyên đề khoa học và kỹ thuật khảo sát thực địa mẫu lớn.
• Chủ doanh nghiệp, hợp tác xã và nghệ nhân: Tìm kiếm giải pháp chuyển đổi mô hình kinh doanh, ứng dụng công nghệ hiện đại vào sản xuất thủ công mỹ nghệ và mở rộng kênh tiêu thụ sản phẩm ra thị trường quốc tế.

Câu hỏi thường gặp

Tiêu chí xác định một địa phương là làng nghề theo luận văn gồm những gì? Luận văn xác định làng nghề dựa trên 4 tiêu chí: tối thiểu 50% số hộ và lao động làm nghề phi nông nghiệp; giá trị sản xuất phi nông nghiệp đạt trên 50% tổng thu nhập hàng năm; có tổ chức tự quản được pháp luật thừa nhận; tên làng gắn liền với sản phẩm tiêu biểu như gốm Bát Tràng hay chạm bạc Đồng Xâm.

Phát triển làng nghề đóng góp thế nào vào giải quyết việc làm tại nông thôn? Làng nghề tại Đồng bằng sông Hồng thu hút gần 600.000 lao động thường xuyên, tận dụng hiệu quả thời gian nông nhàn và giải quyết áp lực thiếu đất canh tác. Điển hình tại Thái Bình, 83,51% người dân khẳng định làng nghề giúp giải quyết triệt để vấn đề việc làm và giảm tệ nạn xã hội.

Thu nhập của lao động làng nghề chênh lệch ra sao so với sản xuất thuần nông? Thu nhập bình quân của thợ làng nghề đạt từ 300.000 đến 1.000.000 đồng mỗi tháng, nghệ nhân đạt tới 1.500.000 đồng mỗi tháng, cao gấp 4 đến 10 lần mức 30.000 đến 50.000 đồng mỗi tháng của lao động nông nghiệp, giúp hàng nghìn hộ dân thoát nghèo và vươn lên làm giàu.

Bản chất của việc củng cố liên minh bốn nhà trong làng nghề là gì? Đó là sự liên kết hữu cơ giữa Nhà nước hoạch định chính sách, Nhà nông cung cấp nguồn lao động, Nhà khoa học chuyển giao kỹ thuật công nghệ và Nhà doanh nghiệp đảm nhận vốn cùng thị trường tiêu thụ, tạo chuỗi giá trị khép kín và thúc đẩy trí thức hóa lao động nông thôn.

Những rào cản lớn nhất đối với sự phát triển của làng nghề hiện nay là gì? Các khó khăn chính bao gồm tình trạng ô nhiễm môi trường do thiếu hệ thống xử lý chất thải, mặt bằng sản xuất chật hẹp, công nghệ cũ kỹ và nguy cơ thất truyền bí quyết nghề cổ khi thế hệ nghệ nhân lớn tuổi qua đời mà chưa kịp đào tạo thế hệ kế cận.

Kết luận

• Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và thực tiễn về vai trò của gần 700 làng nghề đối với sự phát triển kinh tế, chính trị, văn hóa và xã hội tại Đồng bằng sông Hồng.
• Làm rõ bước nhảy vọt về thu nhập của lao động làng nghề, cao gấp 4 đến 10 lần so với canh tác thuần nông, đóng góp tới 80% giá trị sản xuất công nghiệp ngoài quốc doanh tại nhiều địa phương.
• Chứng minh giá trị xã hội to lớn trong việc giải quyết việc làm cho 600.000 lao động, thực hiện hóa chiến lược "ly nông bất ly hương" và bảo lưu các di sản văn hóa dân tộc.
• Đóng góp luận cứ khoa học quan trọng phục vụ công tác hoạch định chính sách công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp nông thôn theo định hướng xã hội chủ nghĩa.
• Đề xuất lộ trình giải pháp toàn diện về vốn, công nghệ, quy hoạch và môi trường với tầm nhìn phát triển bền vững giai đoạn 2006 đến 2020.

Công trình là tài liệu tham khảo giá trị cho các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và doanh nghiệp. Hãy liên hệ các cơ quan lưu trữ học thuật để tiếp cận toàn văn báo cáo tổng quan và 18 chuyên đề chuyên sâu phục vụ công tác nghiên cứu và triển khai thực tiễn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Mở đầu Phần thứ nhất Làng nghề và vai trò của làng nghề đối với phát triển kinh tế, chính trị - xã hội, văn hoá vùng ĐBSH I. Quan niệm về làng nghề và sự phát triển của làng nghề vùng DBSH trong lịch sử và hiện nay L2. Vai trò của phát triển làng nghề với phát triển kinh tế - xã hội ving DBSH Phần thứ hai Thực trạng phát triển làng nghề ở ĐBSH hiện nay 2. Tình hình khôi phục và phát triển số lượng các làng nghề truyền thống, làng nghề mới 2.

Tình hình việc làm, tiêu thụ sản phẩm, thu nhập của làng nghề vùng ĐBSH 2. Về đội ngũ người lao động và nghệ nhân 2. Tình hình liên minh công —- nông - trí thức, liên kết “4 nhà” trong các làng nghề vùng ĐBSH hiện nay. Thực trạng vai trò của cấp uỷ Đảng, chính quyền, các tổ chức đoàn thể trong việc phát triển làng nghề vùng ĐBSH hiện nay.

Thực trạng môi trường ở các làng nghề vùng ĐBSH Phân thứ ba Định hướng và một số giải pháp phát triển làng nghề hiện nay ở ĐBSH góp phàn tăng trưởng kinh tế và giải quyết một số vấn đề xã hội 3. Triển vọng và xu hướng phát triển làng nghề vùng ĐBSH trong những năm tới. Một số quan điểm và giải pháp phát triển làng nghề vùng ĐBSH góp phần tăng trưởng kinh tế và giải quyết một số vấn dé xã hội. Một số đề xuất đặc thù nhằm khôi phục, phát triển làng nghề trong thời gian tới.

Kết luận Danh mục tài liệu tham khảo Phụ lục Trang 25 42 43 48 55 65 70 75 81 81 87 100 104 107 110 KHÔI PHỤC VÀ PHÁT TRIỂN LÀNG NGHỀ Ở VÙNG ĐỒNG BẰNG SONG HONG TRONG GIAI DOAN HIEN NAY I- TINH CAP THIET CUA DE TAI Lịch sử nông thôn đồng bằng sông Hồng (ĐBSH) gắn liền với quá trình phát triển nông nghiệp và các làng nghề. Đây là một trong những nét đặc trưng về truyền thống kinh tế - văn hoá của xã hội nông thôn Việt Nam nói chung và vùng đồng bằng sông Hồng nói riêng. Trong tiến trình đổi mới hiện nay, việc hiện đại hoá công nghệ truyền thống và "truyền thống hoá" công nghệ hiện đại ở các làng nghề là một nội dung của chiến lược công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp, nông thôn nhằm tăng trưởng kinh tế và giải quyết một số vấn đề xã hội. Bởi vì, các làng nghề phát triển sẽ là cầu nối giữa nông nghiệp và công nghiệp, giữa nông thôn và thành thị, giữa truyền thống và hiện đại, sẽ huy động một cách tổng hợp các lực lượng lao động (công nhân, nông dân, trí thức, đoanh nhân.) và làm thay đổi cơ cấu lực lượng lao động đó trong tiến trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp, nông thôn.

Do vậy, việc đẩy mạnh phát triển các làng nghề nông thôn nói chung, vùng ĐBSH nói riêng có ý nghĩa kinh tế, chính trị, xã hội, văn hoá rất lớn đối với phát triển nông nghiệp và nông thôn theo hướng công nghiệp hoá, hiện đại hoá. Nó không chỉ thúc đẩy phát triển các doanh nghiệp vừa và nhỏ ở nông thôn; giải quyết việc làm; nâng cao mức sống cho nhân dân trong vùng; xoá đói giảm nghèo, góp phần phát triển kinh tế nông thôn; mà còn, góp phần thực hiện có hiệu quả khối liên minh công - nông - trí thức; giữ gìn, bảo lưu một số giá trị văn hoá truyền thống của dân tộc. theo định hướng xã hội chủ nghĩa. Theo thống kê chưa đầy đủ, hiện nay, ĐBSH là nơi tập trung gần 700 làng nghề, chiếm khoảng gần 50% tổng số làng nghề cả nước, trong đó có khoảng hơn 300 làng nghề truyền thống, thu hút gần 600.000 lao động, tạo ra hàng ngàn tỷ đồng doanh thu hằng năm.

Tuy nhiên, sự phát triển các làng nghề nói riêng, các ngành nghề nông thôn ở ĐBSH nói chung đã trải qua những bước thăng trầm. Có nhiều làng nghề đã tồn tại và phát triển khá mạnh và hiệu quả của nó lan toả rộng sang các khu vực lân cận, tạo nên các cum làng nghề như: Mộc Đồng Ky, Sắt Châu Khê (Bắc Ninh); Gốm Bát Tràng (Gia Lâm), dệt Vạn Phúc (Hà Tây). Các cụm làng nghề đã thu hút nhiều lao động và bắt đầu có sự phân công chuyên môn hóa. Nhiều làng nghề, ngành nghề truyền thống được khôi phục mạnh mẽ và phát triển thêm hàng trăm làng nghề mới, đóng góp tích cực vào quá trình phát triển kinh tế, xã hội, giải quyết việc làm, tăng thu nhập và cải thiện đáng kể đời sống nhân dân lao động, bảo lưu, giữ gìn và tôn vinh những giá trị văn hoá truyền thống của dân tộc.

Đồng thời, sự phát triển của các làng nghề đã thu hút sự đóng góp vốn, trí tuệ, công sức. của đội ngũ công nhân, doanh nhân, trí thức, nông dân, qua đó góp phần củng cố, phát triển khối liên minh công - nông - trí thức làm nền tảng vững chắc của hệ thống chính trị và khối đại đoàn kết toàn dân ở nông thôn trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta hiện nay. Tuy nhiên, có những làng nghề phát triển cầm chừng, không ồn định, gặp nhiều khó khăn; thậm chí có làng nghề bị mai một, ảnh hưởng không nhỏ tới phát triển kinh tế, xã hội của ving DBSH nói riêng và cả nước nói chung; tác động tới tâm tư, đời sống của nhân dân, cũng như tới việc giữ gìn giá trị văn hoá vùng. Trong quá trình phát triển khôi phục làng nghề nông thôn vùng ĐBSH hiện nay còn gặp nhiều khó khăn vẻ thị trường tiêu thụ; về vốn, mặt bằng nhà xưởng để sản xuất, kinh doanh; công nghệ cũ, lạc hậu; tay nghề và trình độ văn hoá của người lao động thấp; cơ sở hạ tâng kinh tế - xã hội nông thôn nghèo nàn và tình trạng ô nhiễm môi trường trong các làng nghề còn phổ biến.

Đặc biệt sự kết hợp, liên kết "4 nhà" chưa phát huy có hiệu quả; một số giá trị văn hoá truyền thống có nguy cơ mai một. Những hạn chế này đang cần trở sự nghiệp CNH, HĐH nông nghiệp, nông thôn vùng ĐBSH. Do vậy, phát triển các làng nghề vùng ĐBSH trong giai đoạn hiện nay là hết sức cần thiết, có ý nghĩa kinh tế, chính trị, xã hội, văn hoá rộng lớn và tác động trực tiếp tiến trình CNH, HĐH nông nghiệp, nông thôn nói chung, tới việc xây dựng, phát triển khối liên minh công - nông - trí thức và giữ gìn giá trị văn hoá truyền thống nói riêng ở vùng ĐBSH. Chúng tôi chọn đề tài: "Khôi phục và phát triển làng nghề vùng ĐBSH trong giai đoạn hiện nay" với mục đích tiếp tục nghiên cứu sâu hơn nhằm làm rõ sự tác động của phát triển các làng nghề tới tăng trưởng kinh tế, tác động tới sự biến cơ cấu xã hội - nghề nghiệp của nông dân, tới việc củng cố khối liên minh công — nông - trí thức; tới việc liên kết, hợp tác "4 nhà”, tới việc giữ gìn, bảo lưu giá trị văn hoá truyền thống.

trong giai đoạn hiện nay ở vùng ĐBSH. Trên cơ sở đó, bước đầu đề xuất một số giải pháp để khôi phục, phát triển làng nghề vùng ĐBSH trong quá trình thực hiện CNH, HĐH nông nghiệp, nông thôn hiện nay. II- TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CUA ĐỀ TÀI: Vấn để làng nghề, phát triển làng nghề nói riêng, phát triển nông nghiệp, nông thôn, thực hiện CNH, HĐH nông nghiệp, nông thôn nói chung đã được nhiều tác giả, nhiều nhà khoa học nghiên cứu thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau. Có thể chia các công trình nghiên cứu này thành hai mảng lớn: 2.1- Về tình hình công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp, nông thôn DBSH đã có nhiều công trình nghiên cứu khảo sát và đề cập như: - Những biện pháp chủ yếu thúc đẩy CNH, HĐH nông nghiệp, nông thôn vùng ĐBSH của GS.TS Nguyễn Đình Phan, PGS.TS Trần Minh Đạo, TS.

Nguyễn Văn Phúc, Nxb. - Phát triển nông nghiệp, nông thôn trong giai đoạn CNH, HĐH ở Việt Nam, do PGS.PTS Nguyễn Văn Bích, PTS Chu Tiến Quang đồng chủ biên, Nxb. - Con đường CNH, HDH nông nghiệp và nông thôn do PGS. TS Chu Hữu Quý, PGS.TS Nguyễn Kế Tuấn đồng chủ biên, Nxb.2- Về tình hình phát triển làng nghề và ngành nghề nông thôn ĐBSH cũng đã có một số công trình đề cập tới: - Sự biến đổi của làng - xã Việt Nam hiện nay, do Tô Duy Hợp làm chủ biên, Nxb.

- Luận cứ khoa học cho việc điều chỉnh chính sách xã hội nhằm phát triển nông nghiệp, nông thôn Việt Nam hiện nay, do Tô Duy Hợp làm chủ biên, H.2002 - Ngành nghề nông thôn Việt Nam của TS Dương Bá Phượng, Nxb.1998 - Phát triển làng nghề ở nông thôn của PGS.TS Nguyễn Sinh Cúc, Tạp chí Cộng sản, số 12 (6/2001). Các công trình nêu trên tập trung chủ yếu làm rõ thực trạng quá trình CNH, HĐH nông nghiệp, nông thôn và một số chính sách, giải pháp nhằm thúc đẩy CNH, HĐH nông nghiệp, nông thôn ĐBSH. Một số công trình tập trung làm rõ sự biến đổi làng xã Việt Nam trong tiến trình CNH, HĐH, trong đó có đề cập đến sự phát triển một số khía cạnh của làng nghề như: lao động, việc làm, thu nhập, thị trường. - Ở Học viện CTQG Hồ Chí Minh, năm 2004 — 2005, PGS.

TS Tran Văn Chử và tập thể tác giả viện Kinh tế phát triển đã thực hiện đề tài cấp Bộ: “Phát triển thị trường cho làng nghề tiểu thủ công nghiệp vùng ĐBSH trong giai đoạn hiện nay” đã tập trung làm rõ thực trạng thị trường tiêu thụ sản phẩm của làng nghề vùng ĐBSH hiện nay và các giải pháp khắc phục. - TS Mai Thế Hởn (chủ biên), Hoàng Ngọc Hoà, Vũ Văn Phúc đã xuất bản cuốn sách: Phát triển làng nghề truyền thống trong quá trình CNH, HĐH, H.2002 cũng đã tập trung làm rõ vai trò của làng nghề đối với quá trình phát triển của đất nước. Các tác giả đi sâu phân tích thực trạng làng nghề về lao động, tổ chức sản xuất kinh doanh, tiêu thụ sản phẩm, kỹ thuật công nghệ. và để xuất 4 phương hướng, 7 giải pháp để thúc đẩy làng nghề phát triển theo hướng CNH, HĐH.

Tuy nhiên, các công trình nêu trên chưa đề cập đến mối quan hệ giữa phát triển làng nghề với việc xây dựng và củng cố khối liên minh công - nông - trí thức và quan hệ giữa "4 nhà"; ảnh hưởng của phát triển làng nghề tới việc giữ gìn, phát triển một số giá trị văn hoá truyền thống.