Mở đầu Phần thứ nhất Làng nghề và vai trò của làng nghề đối với phát triển kinh tế, chính trị - xã hội, văn hoá vùng ĐBSH I. Quan niệm về làng nghề và sự phát triển của làng nghề vùng DBSH trong lịch sử và hiện nay L2. Vai trò của phát triển làng nghề với phát triển kinh tế - xã hội ving DBSH Phần thứ hai Thực trạng phát triển làng nghề ở ĐBSH hiện nay 2. Tình hình khôi phục và phát triển số lượng các làng nghề truyền thống, làng nghề mới 2.
Tình hình việc làm, tiêu thụ sản phẩm, thu nhập của làng nghề vùng ĐBSH 2. Về đội ngũ người lao động và nghệ nhân 2. Tình hình liên minh công —- nông - trí thức, liên kết “4 nhà” trong các làng nghề vùng ĐBSH hiện nay. Thực trạng vai trò của cấp uỷ Đảng, chính quyền, các tổ chức đoàn thể trong việc phát triển làng nghề vùng ĐBSH hiện nay.
Thực trạng môi trường ở các làng nghề vùng ĐBSH Phân thứ ba Định hướng và một số giải pháp phát triển làng nghề hiện nay ở ĐBSH góp phàn tăng trưởng kinh tế và giải quyết một số vấn đề xã hội 3. Triển vọng và xu hướng phát triển làng nghề vùng ĐBSH trong những năm tới. Một số quan điểm và giải pháp phát triển làng nghề vùng ĐBSH góp phần tăng trưởng kinh tế và giải quyết một số vấn dé xã hội. Một số đề xuất đặc thù nhằm khôi phục, phát triển làng nghề trong thời gian tới.
Kết luận Danh mục tài liệu tham khảo Phụ lục Trang 25 42 43 48 55 65 70 75 81 81 87 100 104 107 110 KHÔI PHỤC VÀ PHÁT TRIỂN LÀNG NGHỀ Ở VÙNG ĐỒNG BẰNG SONG HONG TRONG GIAI DOAN HIEN NAY I- TINH CAP THIET CUA DE TAI Lịch sử nông thôn đồng bằng sông Hồng (ĐBSH) gắn liền với quá trình phát triển nông nghiệp và các làng nghề. Đây là một trong những nét đặc trưng về truyền thống kinh tế - văn hoá của xã hội nông thôn Việt Nam nói chung và vùng đồng bằng sông Hồng nói riêng. Trong tiến trình đổi mới hiện nay, việc hiện đại hoá công nghệ truyền thống và "truyền thống hoá" công nghệ hiện đại ở các làng nghề là một nội dung của chiến lược công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp, nông thôn nhằm tăng trưởng kinh tế và giải quyết một số vấn đề xã hội. Bởi vì, các làng nghề phát triển sẽ là cầu nối giữa nông nghiệp và công nghiệp, giữa nông thôn và thành thị, giữa truyền thống và hiện đại, sẽ huy động một cách tổng hợp các lực lượng lao động (công nhân, nông dân, trí thức, đoanh nhân.) và làm thay đổi cơ cấu lực lượng lao động đó trong tiến trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp, nông thôn.
Do vậy, việc đẩy mạnh phát triển các làng nghề nông thôn nói chung, vùng ĐBSH nói riêng có ý nghĩa kinh tế, chính trị, xã hội, văn hoá rất lớn đối với phát triển nông nghiệp và nông thôn theo hướng công nghiệp hoá, hiện đại hoá. Nó không chỉ thúc đẩy phát triển các doanh nghiệp vừa và nhỏ ở nông thôn; giải quyết việc làm; nâng cao mức sống cho nhân dân trong vùng; xoá đói giảm nghèo, góp phần phát triển kinh tế nông thôn; mà còn, góp phần thực hiện có hiệu quả khối liên minh công - nông - trí thức; giữ gìn, bảo lưu một số giá trị văn hoá truyền thống của dân tộc. theo định hướng xã hội chủ nghĩa. Theo thống kê chưa đầy đủ, hiện nay, ĐBSH là nơi tập trung gần 700 làng nghề, chiếm khoảng gần 50% tổng số làng nghề cả nước, trong đó có khoảng hơn 300 làng nghề truyền thống, thu hút gần 600.000 lao động, tạo ra hàng ngàn tỷ đồng doanh thu hằng năm.
Tuy nhiên, sự phát triển các làng nghề nói riêng, các ngành nghề nông thôn ở ĐBSH nói chung đã trải qua những bước thăng trầm. Có nhiều làng nghề đã tồn tại và phát triển khá mạnh và hiệu quả của nó lan toả rộng sang các khu vực lân cận, tạo nên các cum làng nghề như: Mộc Đồng Ky, Sắt Châu Khê (Bắc Ninh); Gốm Bát Tràng (Gia Lâm), dệt Vạn Phúc (Hà Tây). Các cụm làng nghề đã thu hút nhiều lao động và bắt đầu có sự phân công chuyên môn hóa. Nhiều làng nghề, ngành nghề truyền thống được khôi phục mạnh mẽ và phát triển thêm hàng trăm làng nghề mới, đóng góp tích cực vào quá trình phát triển kinh tế, xã hội, giải quyết việc làm, tăng thu nhập và cải thiện đáng kể đời sống nhân dân lao động, bảo lưu, giữ gìn và tôn vinh những giá trị văn hoá truyền thống của dân tộc.
Đồng thời, sự phát triển của các làng nghề đã thu hút sự đóng góp vốn, trí tuệ, công sức. của đội ngũ công nhân, doanh nhân, trí thức, nông dân, qua đó góp phần củng cố, phát triển khối liên minh công - nông - trí thức làm nền tảng vững chắc của hệ thống chính trị và khối đại đoàn kết toàn dân ở nông thôn trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta hiện nay. Tuy nhiên, có những làng nghề phát triển cầm chừng, không ồn định, gặp nhiều khó khăn; thậm chí có làng nghề bị mai một, ảnh hưởng không nhỏ tới phát triển kinh tế, xã hội của ving DBSH nói riêng và cả nước nói chung; tác động tới tâm tư, đời sống của nhân dân, cũng như tới việc giữ gìn giá trị văn hoá vùng. Trong quá trình phát triển khôi phục làng nghề nông thôn vùng ĐBSH hiện nay còn gặp nhiều khó khăn vẻ thị trường tiêu thụ; về vốn, mặt bằng nhà xưởng để sản xuất, kinh doanh; công nghệ cũ, lạc hậu; tay nghề và trình độ văn hoá của người lao động thấp; cơ sở hạ tâng kinh tế - xã hội nông thôn nghèo nàn và tình trạng ô nhiễm môi trường trong các làng nghề còn phổ biến.
Đặc biệt sự kết hợp, liên kết "4 nhà" chưa phát huy có hiệu quả; một số giá trị văn hoá truyền thống có nguy cơ mai một. Những hạn chế này đang cần trở sự nghiệp CNH, HĐH nông nghiệp, nông thôn vùng ĐBSH. Do vậy, phát triển các làng nghề vùng ĐBSH trong giai đoạn hiện nay là hết sức cần thiết, có ý nghĩa kinh tế, chính trị, xã hội, văn hoá rộng lớn và tác động trực tiếp tiến trình CNH, HĐH nông nghiệp, nông thôn nói chung, tới việc xây dựng, phát triển khối liên minh công - nông - trí thức và giữ gìn giá trị văn hoá truyền thống nói riêng ở vùng ĐBSH. Chúng tôi chọn đề tài: "Khôi phục và phát triển làng nghề vùng ĐBSH trong giai đoạn hiện nay" với mục đích tiếp tục nghiên cứu sâu hơn nhằm làm rõ sự tác động của phát triển các làng nghề tới tăng trưởng kinh tế, tác động tới sự biến cơ cấu xã hội - nghề nghiệp của nông dân, tới việc củng cố khối liên minh công — nông - trí thức; tới việc liên kết, hợp tác "4 nhà”, tới việc giữ gìn, bảo lưu giá trị văn hoá truyền thống.
trong giai đoạn hiện nay ở vùng ĐBSH. Trên cơ sở đó, bước đầu đề xuất một số giải pháp để khôi phục, phát triển làng nghề vùng ĐBSH trong quá trình thực hiện CNH, HĐH nông nghiệp, nông thôn hiện nay. II- TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CUA ĐỀ TÀI: Vấn để làng nghề, phát triển làng nghề nói riêng, phát triển nông nghiệp, nông thôn, thực hiện CNH, HĐH nông nghiệp, nông thôn nói chung đã được nhiều tác giả, nhiều nhà khoa học nghiên cứu thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau. Có thể chia các công trình nghiên cứu này thành hai mảng lớn: 2.1- Về tình hình công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp, nông thôn DBSH đã có nhiều công trình nghiên cứu khảo sát và đề cập như: - Những biện pháp chủ yếu thúc đẩy CNH, HĐH nông nghiệp, nông thôn vùng ĐBSH của GS.TS Nguyễn Đình Phan, PGS.TS Trần Minh Đạo, TS.
Nguyễn Văn Phúc, Nxb. - Phát triển nông nghiệp, nông thôn trong giai đoạn CNH, HĐH ở Việt Nam, do PGS.PTS Nguyễn Văn Bích, PTS Chu Tiến Quang đồng chủ biên, Nxb. - Con đường CNH, HDH nông nghiệp và nông thôn do PGS. TS Chu Hữu Quý, PGS.TS Nguyễn Kế Tuấn đồng chủ biên, Nxb.2- Về tình hình phát triển làng nghề và ngành nghề nông thôn ĐBSH cũng đã có một số công trình đề cập tới: - Sự biến đổi của làng - xã Việt Nam hiện nay, do Tô Duy Hợp làm chủ biên, Nxb.
- Luận cứ khoa học cho việc điều chỉnh chính sách xã hội nhằm phát triển nông nghiệp, nông thôn Việt Nam hiện nay, do Tô Duy Hợp làm chủ biên, H.2002 - Ngành nghề nông thôn Việt Nam của TS Dương Bá Phượng, Nxb.1998 - Phát triển làng nghề ở nông thôn của PGS.TS Nguyễn Sinh Cúc, Tạp chí Cộng sản, số 12 (6/2001). Các công trình nêu trên tập trung chủ yếu làm rõ thực trạng quá trình CNH, HĐH nông nghiệp, nông thôn và một số chính sách, giải pháp nhằm thúc đẩy CNH, HĐH nông nghiệp, nông thôn ĐBSH. Một số công trình tập trung làm rõ sự biến đổi làng xã Việt Nam trong tiến trình CNH, HĐH, trong đó có đề cập đến sự phát triển một số khía cạnh của làng nghề như: lao động, việc làm, thu nhập, thị trường. - Ở Học viện CTQG Hồ Chí Minh, năm 2004 — 2005, PGS.
TS Tran Văn Chử và tập thể tác giả viện Kinh tế phát triển đã thực hiện đề tài cấp Bộ: “Phát triển thị trường cho làng nghề tiểu thủ công nghiệp vùng ĐBSH trong giai đoạn hiện nay” đã tập trung làm rõ thực trạng thị trường tiêu thụ sản phẩm của làng nghề vùng ĐBSH hiện nay và các giải pháp khắc phục. - TS Mai Thế Hởn (chủ biên), Hoàng Ngọc Hoà, Vũ Văn Phúc đã xuất bản cuốn sách: Phát triển làng nghề truyền thống trong quá trình CNH, HĐH, H.2002 cũng đã tập trung làm rõ vai trò của làng nghề đối với quá trình phát triển của đất nước. Các tác giả đi sâu phân tích thực trạng làng nghề về lao động, tổ chức sản xuất kinh doanh, tiêu thụ sản phẩm, kỹ thuật công nghệ. và để xuất 4 phương hướng, 7 giải pháp để thúc đẩy làng nghề phát triển theo hướng CNH, HĐH.
Tuy nhiên, các công trình nêu trên chưa đề cập đến mối quan hệ giữa phát triển làng nghề với việc xây dựng và củng cố khối liên minh công - nông - trí thức và quan hệ giữa "4 nhà"; ảnh hưởng của phát triển làng nghề tới việc giữ gìn, phát triển một số giá trị văn hoá truyền thống.
