Tổng quan nghiên cứu

Thành phố Sông Công là trung tâm công nghiệp và đô thị cửa ngõ phía Nam của tỉnh Thái Nguyên, duy trì tốc độ tăng trưởng kinh tế bình quân đạt 17% mỗi năm. Giá trị sản xuất công nghiệp địa phương năm 2018 đạt 3.810 tỷ đồng, thu ngân sách đạt 326,4 tỷ đồng và thu nhập bình quân đầu người đạt 56 triệu đồng một người mỗi năm. Trung bình mỗi năm thành phố tạo việc làm mới cho trên 1.200 lao động trẻ. Dù vậy, thị trường lao động tại đây đang đứng trước sức ép lớn khi tỷ lệ thất nghiệp ở thanh niên cao gấp 2 đến 3 lần so với các nhóm tuổi khác. Quá trình giải phóng mặt bằng phục vụ mở rộng Khu công nghiệp Sông Công 2 với diện tích quy hoạch công nghiệp toàn thành phố lên đến 600 ha đã tác động trực tiếp đến sinh kế của hàng nghìn hộ gia đình, khiến một bộ phận lớn thanh niên nông thôn rơi vào tình trạng thiếu việc làm hoặc việc làm bấp bênh.

Nghiên cứu tập trung giải quyết bài toán cốt lõi: Làm thế nào để nâng cao hiệu quả công tác hỗ trợ giải quyết việc làm cho lực lượng thanh niên trong độ tuổi 16 đến 30 tại thành phố Sông Công trong bối cảnh công nghiệp hóa và đô thị hóa diễn ra mạnh mẽ. Mục tiêu cụ thể là hệ thống hóa cơ sở lý luận, đánh giá toàn diện thực trạng hỗ trợ việc làm giai đoạn 2015-2018 cùng khảo sát thực tế năm 2019, từ đó hoạch định hệ thống giải pháp ứng dụng đến năm 2025. Kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn quan trọng, giúp tối ưu hóa chính sách an sinh xã hội, nâng tỷ lệ lao động qua đào tạo và giảm thiểu các rủi ro xã hội do thất nghiệp gây ra tại địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết kinh tế học lao động hiện đại kết hợp quan điểm của chủ nghĩa Mác về sức lao động là lực lượng sản xuất cơ bản nhất của xã hội. Mô hình nghiên cứu tiếp cận cơ chế liên kết ba bên trong giải quyết việc làm bao gồm: Nhà nước giữ vai trò kiến tạo thể chế và cung cấp dịch vụ công; Doanh nghiệp đóng vai trò tạo việc làm và xác định cầu lao động; Người lao động thanh niên đóng vai trò chủ động nâng cao năng lực cung ứng sức lao động.

Khung phân tích tích hợp các văn bản quy phạm pháp luật như Luật Lao động năm 2012, Luật Thanh niên số 53/2005/QH11, Nghị quyết số 35/NQ-CP ngày 16/5/2016 của Chính phủ về hỗ trợ và phát triển doanh nghiệp, cùng Quyết định số 711/QĐ-TTg về Chiến lược phát triển giáo dục giai đoạn 2011-2020. Nghiên cứu chuẩn hóa 4 khái niệm nền tảng:

  • Việc làm: Hoạt động lao động tạo ra thu nhập hợp pháp mà không bị pháp luật cấm.
  • Thanh niên: Nhóm nhân khẩu xã hội đặc thù trong độ tuổi từ đủ 16 đến 30 tuổi.
  • Hỗ trợ giải quyết việc làm: Hệ thống chính sách và hoạt động của Nhà nước cùng các tổ chức xã hội nhằm tư vấn, hướng nghiệp, đào tạo nghề, kết nối cung cầu và cấp vốn tín dụng ưu đãi.
  • Thiếu việc làm: Trạng thái người lao động có việc làm nhưng không thỏa mãn về thời gian làm việc hoặc mức thu nhập thực tế thấp hơn mức lương tối thiểu theo quy định.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng kết hợp nguồn dữ liệu thứ cấp và dữ liệu sơ cấp được thu thập trong mốc thời gian từ năm 2015 đến tháng 5 năm 2019. Dữ liệu thứ cấp được tổng hợp từ Chi cục Thống kê thành phố Sông Công, Phòng Lao động - Thương binh và Xã hội, Thành đoàn Sông Công và các báo cáo phát triển kinh tế xã hội định kỳ của Ủy ban nhân dân thành phố.

Đối với dữ liệu sơ cấp, tác giả áp dụng công thức chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng của Yamane năm 1967 với độ tin cậy 95% và mức sai số 5%:

$$n = \frac{N}{1 + N \cdot e^2}$$

Từ tổng số $N = 14.540$ thanh niên tại 11 xã, phường trên địa bàn thành phố Sông Công, cỡ mẫu thanh niên được xác định là $n = 388$ người. Mẫu khảo sát được phân bổ đại diện theo từng địa bàn như phường Thắng Lợi với 48 mẫu, phường Lương Sơn 47 mẫu, phường Mỏ Chè 39 mẫu, xã Bình Sơn 36 mẫu, xã Tân Quang 34 mẫu. Đối với khối doanh nghiệp, từ tổng thể 375 doanh nghiệp đang hoạt động, nghiên cứu khảo sát ngẫu nhiên 194 doanh nghiệp. Phiếu khảo sát sử dụng thang đo Likert 5 mức độ để đo lường mức độ hài lòng về dịch vụ công, chất lượng tư vấn nghề và chính sách tín dụng. Dữ liệu được xử lý bằng phần mềm Excel thông qua các phương pháp thống kê mô tả, phân tích so sánh định gốc và so sánh chuỗi thời gian nhằm phát hiện các biến động cơ cấu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực nghiệm trên 388 thanh niên tại 11 xã, phường năm 2019 ghi nhận các kết quả đáng chú ý về cơ cấu việc làm và trình độ học vấn:

+-------------------------------------------------------------+----------+---------+
| Tình trạng việc làm của thanh niên                          | Số lượng | Tỷ lệ % |
+-------------------------------------------------------------+----------+---------+
| Có việc làm thường xuyên, ổn định ngay tại nơi cư trú       | 60       | 15,4%   |
| Có việc làm thường xuyên, ổn định ngoài nơi cư trú          | 100      | 25,9%   |
| Có việc làm nhưng không thường xuyên                        | 90       | 23,2%   |
| Vừa làm tại nơi cư trú vừa làm thêm ngoài nơi cư trú        | 56       | 14,5%   |
| Hoàn toàn chưa có việc làm (thất nghiệp)                    | 82       | 21,0%   |
+-------------------------------------------------------------+----------+---------+
| Tổng cộng                                                   | 388      | 100,0%  |
+-------------------------------------------------------------+----------+---------+

Về học vấn, tỷ lệ thanh niên tốt nghiệp trung học phổ thông tăng từ 88,6% năm 2015 lên 89,8% năm 2018, trong khi tỷ lệ thanh niên chỉ học hết tiểu học giảm từ 0,7% xuống 0,4%. Tuy nhiên, tỷ lệ có việc làm ổn định ngay tại địa phương chỉ đạt 15,4% (60 người), trong khi nhóm lao động hoàn toàn chưa có việc làm chiếm tới 21,0% (82 người) và nhóm có việc làm bấp bênh, không thường xuyên chiếm 23,2% (90 người). Tổng tỷ lệ thanh niên gặp rủi ro về việc làm lên đến 44,2%.

Về phía 194 doanh nghiệp được khảo sát, phần lớn các đơn vị thuộc ngành dệt may, gia công cơ khí như Công ty Cổ phần Đầu tư và Thương mại TNG, Công ty TNHH Shinwon, Công ty TNHH Một thành viên Diesel Sông Công đều đánh giá thanh niên địa phương thiếu kỹ năng thực hành nghề, tác phong công nghiệp chưa cao và khả năng thích ứng công nghệ còn chậm dù trình độ văn hóa phổ thông tương đối đồng đều.

Thảo luận kết quả

Thực trạng việc làm phản ánh sự mất cân đối nghiêm trọng giữa cung và cầu lao động cục bộ. Tỷ lệ thanh niên thất nghiệp 21,0% cùng 25,9% phải tìm việc ngoài nơi cư trú chỉ ra rằng quá trình chuyển dịch đất nông nghiệp sang đất công nghiệp chưa đi đôi với đào tạo chuyển đổi sinh kế bền vững. Thanh niên bị thu hồi đất tại các xã Tân Quang, Bá Xuyên, Bình Sơn không đủ trình độ kỹ thuật để gia nhập các dây chuyền sản xuất tự động hóa cao.

Dữ liệu nghiên cứu cho thấy sự cần thiết phải biểu diễn mức độ hài lòng của thanh niên đối với công tác tư vấn hướng nghiệp và hỗ trợ vay vốn qua các biểu đồ phân tán để nhận diện rõ các điểm nghẽn hành chính. So sánh với các mô hình tại thành phố Hà Nội và tỉnh Phú Yên, công tác hỗ trợ tại Sông Công còn mang tính hành chính một chiều, thiếu các sàn giao dịch việc làm trực tuyến và các tổ hợp tác thanh niên quy mô linh hoạt. Điều này khiến nguồn vốn vay giải quyết việc làm qua Ngân hàng Chính sách Xã hội chưa được hấp thụ tối đa.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả phân tích thực trạng, nghiên cứu đề xuất 4 nhóm giải pháp đồng bộ thực hiện từ nay đến năm 2025:

  • Đẩy mạnh tư vấn hướng nghiệp và hiện đại hóa kết nối việc làm: Ủy ban nhân dân thành phố Sông Công cùng Thành đoàn chủ trì thiết lập hệ thống dữ liệu thị trường lao động trực tuyến; định kỳ tổ chức từ 10 đến 12 phiên giao dịch việc làm mỗi năm. Mục tiêu nâng tỷ lệ thanh niên có việc làm thường xuyên ngay tại địa phương từ 15,4% lên 35,0% vào năm 2025.
  • Đổi mới đào tạo nghề theo đơn đặt hàng doanh nghiệp: Phòng Lao động - Thương binh và Xã hội phối hợp cùng Trường Cao đẳng Công nghiệp Việt Đức và Trường Cao đẳng Cơ khí Luyện Kim xây dựng chương trình đào tạo kép, gắn lý thuyết với thực hành tại 375 doanh nghiệp địa phương. Phấn đấu đào tạo nghề chuyên sâu cho 1.200 đến 1.500 thanh niên mỗi năm, ưu tiên 100% lao động trẻ thuộc diện thu hồi đất.
  • Mở rộng tín dụng ưu đãi và hỗ trợ thanh niên khởi nghiệp: Thành đoàn Sông Công phối hợp với Chi nhánh Ngân hàng Chính sách Xã hội đơn giản hóa thủ tục vay vốn từ Quỹ Quốc gia về việc làm theo Quyết định số 71/2005/QĐ-TTg. Nâng quy mô giải ngân vốn vay ưu đãi đạt trên 25 tỷ đồng giai đoạn 2020-2025, xây dựng từ 8 đến 10 mô hình câu lạc bộ thanh niên làm kinh tế giỏi tại các xã nông nghiệp.
  • Cải thiện môi trường đầu tư và nâng cao chất lượng dịch vụ công: Ủy ban nhân dân các xã, phường triển khai ứng dụng công nghệ thông tin trong xử lý thủ tục hành chính cho doanh nghiệp vừa và nhỏ theo Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa năm 2018, bảo đảm mức độ hài lòng của doanh nghiệp đạt trên 85%, tạo thêm 1.500 việc làm công nghiệp mới mỗi năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung luận văn mang giá trị ứng dụng cao cho 4 nhóm đối tượng chính:

  • Cơ quan quản lý nhà nước và chính quyền địa phương: Ủy ban nhân dân thành phố Sông Công và Sở Lao động - Thương binh và Xã hội tỉnh Thái Nguyên có thể sử dụng kết quả khảo sát 388 mẫu để xây dựng đề án đào tạo nghề, tái định cư và chuyển đổi sinh kế cho người dân vùng quy hoạch công nghiệp.
  • Cán bộ Đoàn Thanh niên và Hội Liên hiệp Thanh niên các cấp: Cung cấp cơ sở thực tiễn để đổi mới phương thức tư vấn, tổ chức các câu lạc bộ khởi nghiệp và quản lý nguồn vốn ủy thác tín dụng chính sách xã hội hiệu quả hơn.
  • Doanh nghiệp và các cơ sở giáo dục nghề nghiệp: Giúp các trường cao đẳng và 375 doanh nghiệp trên địa bàn thành lập mạng lưới liên kết đào tạo theo sát nhu cầu tuyển dụng thực tế.
  • Học viên cao học và nhà nghiên cứu kinh tế: Cung cấp tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp chọn mẫu Yamane, thiết kế thang đo Likert và khung phân tích quản lý nhà nước về thị trường lao động cấp huyện, thị xã, thành phố trực thuộc tỉnh.

Câu hỏi thường gặp

  • Tỷ lệ thất nghiệp của thanh niên tại thành phố Sông Công trong khảo sát thực tế là bao nhiêu?
    Theo kết quả điều tra sơ cấp 388 thanh niên năm 2019, tỷ lệ thanh niên hoàn toàn chưa có việc làm chiếm 21,0% (82 người), bên cạnh 23,2% (90 người) có việc làm không thường xuyên, cho thấy áp lực việc làm cục bộ vẫn ở mức cao.

  • Việc quy hoạch Khu công nghiệp Sông Công 2 ảnh hưởng như thế nào đến lao động trẻ?
    Quá trình thu hồi đất phục vụ 600 ha đất công nghiệp làm giảm tư liệu sản xuất nông nghiệp, buộc thanh niên nông thôn phải chuyển đổi nghề nghiệp nhưng gặp rào cản lớn về kỹ năng tay nghề và tác phong công nghiệp.

  • Trình độ học vấn của thanh niên thành phố Sông Công có đặc điểm gì nổi bật?
    Thanh niên địa phương có nền tảng học vấn tương đối tốt với 89,8% tốt nghiệp trung học phổ thông vào năm 2018, tuy nhiên kỹ năng thực hành chuyên môn và tay nghề kỹ thuật thực tế vẫn chưa đáp ứng đủ yêu cầu của các doanh nghiệp.

  • Phương pháp chọn mẫu nào được sử dụng để khảo sát thực trạng việc làm?
    Nghiên cứu áp dụng công thức Yamane (1967) với sai số 5% và độ tin cậy 95%, chọn ngẫu nhiên 388 thanh niên từ tổng số 14.540 người tại 11 xã, phường và 194 doanh nghiệp trong tổng số 375 doanh nghiệp trên địa bàn.

  • Nguồn vốn tín dụng nào hỗ trợ hiệu quả nhất cho thanh niên tự tạo việc làm?
    Nguồn vốn vay ưu đãi từ Ngân hàng Chính sách Xã hội thông qua kênh ủy thác của Đoàn Thanh niên và Quỹ Quốc gia về việc làm theo Quyết định số 71/2005/QĐ-TTg là đòn bẩy tài chính quan trọng giúp thanh niên khởi nghiệp.

Kết luận

  • Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và kinh nghiệm thực tiễn về quản lý nhà nước đối với công tác hỗ trợ giải quyết việc làm cho thanh niên từ 16 đến 30 tuổi tại đô thị công nghiệp đang phát triển.
  • Phân tích rõ thực trạng kinh tế thành phố Sông Công với mức tăng trưởng 17% mỗi năm, chỉ ra nghịch lý giữa tốc độ phát triển công nghiệp và tỷ lệ thất nghiệp của thanh niên còn ở mức 21,0%.
  • Xác định nguyên nhân cốt lõi khiến 23,2% lao động trẻ làm việc bấp bênh là do thiếu kỹ năng nghề và tác động từ công tác giải phóng mặt bằng Khu công nghiệp Sông Công 2.
  • Hoàn thiện hệ thống 4 nhóm giải pháp khả thi gắn kết chặt chẽ giữa ba bên gồm Nhà nước, Doanh nghiệp và Người lao động với mục tiêu tạo việc làm bền vững cho trên 1.500 thanh niên mỗi năm đến năm 2025.
  • Các cơ quan quản lý và tổ chức Đoàn thể tại địa phương cần khẩn trương số hóa sàn giao dịch việc làm, mở rộng hạn mức tín dụng ưu đãi 25 tỷ đồng và đổi mới mô hình dạy nghề nhằm tối ưu hóa nguồn nhân lực trẻ trong giai đoạn tới.