Chương 1 sẽ trình bày khái quát về môi trường, môi trường nông thôn và các vấn đề về vệ sinh môi trường nông thôn. Các điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội và định hướng phát triển kinh tế xã hội của huyện Gò Dầu sẽ được tổng quan trong Chương 2. Chương 3, Chương 4 sẽ phân tích và đánh giá hiện trạng vệ sinh môi trường nông thôn, ô nhiễm môi trường trên địa bàn huyện Gò Dầu. Các biện pháp quản lý nhằm cải thiện điều kiện vệ sinh môi trường nông thôn trên địa bàn huyện Gò Dầu sẽ được đề xuất trong Chương 5.
Một số kết luận và kiến nghị sẽ được trình bày trong phần cuối của Luận văn. 6 Đồ án tốt nghiệp CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ MÔI TRƢỜNG VÀ VỆ SINH MÔI TRƢỜNG NÔNG THÔN Chƣơng 1 sẽ trình bày khái quát về môi trƣờng nông thôn và các hoạt động vệ sinh môi trƣờng nông thôn 1. Khái niệm nông thôn, môi trường nông thôn 2. Hệ sinh thái môi trường nông thôn 3.
Hoạt động môi trường nông thôn 4. Vệ sinh môi trường nông thôn 7 Đồ án tốt nghiệp 1. Khái niệm nông thôn, môi trƣờng nông thôn 1. Khái niệm môi trường Theo Điều 1, Luật Bảo vệ Môi trường của Việt Nam thì môi trường được định nghĩa như sau: “Môi trường bao gồm các yếu tố tự nhiên và các yếu tố vật chất nhân tạo quan hệ mật thiết với nhau, bao gồm con người, có ảnh hưởng tới đời sống, sản xuất, sự tồn tại, phát truển của con người và thiên nhiên”.
Khái niệm nông thôn Nông thôn – theo từ điển tiếng Việt – là khu vực dân cư sống tập trung, hoạt động chủ yếu để sinh sống bằng nghề nông, bằng sản xuất nông nghiệp, họ sống thành những cụm quần cư nông thôn, xây dựng nhà ở và công trình công cộng như đường làng, chợ làng, đê làng, ao làng, lũy tre làng, đình làng,…tạo ra quang cảnh môi trường nông thôn. Trên thế giới bất kỳ nước nào cũng đều có vùng nông thôn hoặc từ nông thôn đô thị hóa. Tùy theo điều kiện tự nhiên, phong tục tập quán, lối sống của mỗi nước, mỗi vùng đã tạo nên cảnh quan môi trường nông thôn những nét đặc thù riêng và cũng tùy theo trình độ phát triển của mỗi nước, mỗi vùng mà sinh thái môi trường nông thôn, bộ mặt nông thôn có sự phát triển khác nhau về hình thức lẫn nội dung. Khái niệm môi trường nông thôn Môi trường nông thôn có thể được hiểu là: “Một thành phần của môi trường tự nhiên, trong đó được cấu thành bởi những yếu tố cơ sở vật chất hạ tầng (nhà ở, vườn tược, ruộng đồng, đường giao thông,.), các phương tiện (công cụ máy móc phục vụ sản xuất nông nghiệp), trong đó trọng tâm vẫn là người nông dân và công nhân nông nghiệp với những hoạt động sản xuất nông nghiệp, cảnh quan nông thôn, các yếu tố trên được quan hệ với nhau bằng dây chuyền 8 Đồ án tốt nghiệp thực phẩm và dòng năng lượng.
Ngoài hoạt động sản xuất còn có những sinh hoạt về văn hóa, xã hội, tập quán, tình cảm xóm làng của người nông dân”. Hệ sinh thái môi trƣờng nông thôn 1. Phân loại nông thôn Từ xa xưa mỗi quốc gia trên thế giới đều có loại hình môi trường nông thôn, vì từ khi con người xuất hiện cần phải có nơi ăn chỗ ở và một số điều kiện sống nhất định mới có thể tồn tại được. Lúc đầu từ những địa điểm cư trú, chủ yếu dựa vào điều kiện thiên nhiên sẵn có và thuận lợi cho việc làm của con người như hang động… dần dần do nhu cầu cuộc sống phát triển, con người có sự hiểu biết hơn, họ biết tập hợp thành những nhóm quần cư, thành những làng mạc.
Những làng mạc đầu tiên chỉ có vài người, vài gia đình rồi phát triển thành nhiều gia đình… Nông thôn trên thế giới nói chung từ khi xuất hiện ở thời kỳ cổ đại đều bắt đầu từ nền nông nghiệp nhỏ, mang tính chất tự cung tự cấp, sức sản xuất yếu ớt, bấp bên, hoàn toàn phụ thuộc vào điều kiện tự nhiên. Tại nước ta, sinh thái môi trường nông thôn tuy có những thay đổi nhất định, những nước đang phát triển, môi trường nông thôn tuy còn lạc hậu nhưng còn giữ được những đặc thù về sinh thái môi trường riêng của nông thôn Việt Nam. Nước ta là nước có thế mạnh nông nghiệp tuy nhiên quỹ đất càng bị thu hẹp do việc tăng dân số và đô thị hóa. Từ nguồn gốc hình thành và do quy định của các điều kiện tự nhiên, điều kiện xã hội, các điểm nông thôn có những sắc thái khác nhau, từ đó ta có thể phân loại một số môi trường sinh thái nông thôn.
Nông thôn ngoại thành Ở gần thành phố, ven các đô thị, các thị trấn, hệ thống giao thông thuận tiện hơn các vùng nông thôn sâu, dể áp dụng cơ giới hóa, trình độ hiểu biết về nông nghiệp cao, về hoạt động môi trường sinh thái có phần trội hơn các vùng nông thôn khác vì có điều 9 Đồ án tốt nghiệp kiện tiếp xúc với khoa học kỹ thuật, dân cư đông hơn, về mặt kiến trúc hơn hẳn các vùng nông thôn sâu. Nông thôn thuộc vùng sâu, vùng xa Vùng nông thôn này ở cách xa thành phố, đô thị nằm xa các thị trấn điều kiện giao thông đi lại khó khăn, trình độ dân trí thấp, ít hiểu biết về khoa học kỹ thuật, chưa đầu tư về cơ giới hóa, sinh hoạt, sản xuất nông nghiệp còn lệ thuộc vào tự nhiên. Còn bị nhiều tập tục phong kiến chi phối, nghèo nàn, lạc hậu. Nông thôn miền núi Loại hình này đã được định canh định cư đặc điểm trái ngược hẳn với những vùng nông thôn đồng bằng những phương diện địa lý, nằm trên cao.
Điều kiện sinh hoạt sản xuất khó khăn do điều kiện thời tiết khắc nghiệt, diện tích canh tác lương thực rất ít, thường xen vào trồng cây lâm nghiệp và công nghiệp dân cư phân bố rời rạc, phân tán. Nông thôn miền trung du Thường dựa vào các sườn đồi để canh tác cây trồng và các thung lũng để trồng lúa nước, điều kiện tự nhiên tương đối thuận lợi hơn miền núi, có thế mạnh trong chăn nuôi, dân cư tương đối tập trung, điều kiện giao thông đi lại cũng rất khó khăn, ở nước ta nông thôn miền trung du chủ yếu tập trung ở các tỉnh phía Bắc hay miền Đông Nam Bộ. Nông thôn ven biển Cũng có đất canh tác nông nghiệp với diện tích rất nhỏ, thường kết hợp với hoạt động đánh bắt cá với sơ chế hải sản. Đây là vùng sinh thái nhạy cảm, tập trung khá đông dân.
10 Đồ án tốt nghiệp Nông thôn vùng đồng bằng Là nơi có điều kiện hoạt động thuận lợi về nông nghiệp, diện tích đất nông nghiệp lớn, giao thông đi lại dễ dàng, các làng mạc nông thôn có quy mô lớn, thể hiện ở số dân và diện tích canh tác. Trồng trọt chủ yếu là lúa nước, trồng các cây lương thực. Sự phân chia trên thường dụa vào các yếu tố tự nhiên, chủ yếu là địa hình. Tuy các vùng nông thôn rất đa dạng phức tạp, nhưng sinh thái môi trường nông thôn đều có những điểm chung.
Căn cứ vào phân loại trên để nhận diện cấu trúc và hoạt động của môi trường nông thôn để từ đó tìm thấy những nét đặc thù riêng của cảnh quan và sinh thái môi trường nông thôn của từng nước, từng vùng, từng miền. Do đó không thể căn cứ vào địa giới hành chính làm ranh giới của môi trường nông thôn, mà phải lấy yếu tố môi trường làm cốt lõi. Ví dụ, trong một tỉnh, một huyện, thậm chí một xã cũng có thể có nhiều loại hình nông thôn khác nhau. Cấu trúc sinh thái môi trường nông thôn Cấu trúc của môi trường nông thôn thể hiện qua các yếu tố sau: Những mô hình cụm dân cư thường được gọi là thôn.
Làng thôn chính là những đơn vị sinh thái của môi trường nông thôn. Từ lâu đời người dân nông thôn thường sống quây quần thành xóm làng trên những vùng đất mà họ có thể khai thác để sản xuất nông nghiệp. Tùy theo từng vùng các làng thôn có những tên gọi khác nhau. Ví dụ các tỉnh miền Bắc và miền Trung dùng từ làng, thôn.
Các tỉnh miền Nam gọi là ấp, xóm, trong khi khu vực miền núi và trung du thường gọi là bản,buôn sóc. Mô hình cấu trúc làng thôn thường dược sắp xếp, quy hoạch để có sự phù hợp với diều kiện tự nhiên, trong đó chủ yếu là các điều kiện có ảnh hưởng trực tiếp đến sản xuất nông nghiệp như địa hình,khí hậu nước,… thí dụ một số vùng nông thôn, khu vực 11 Đồ án tốt nghiệp ăn ở thường bố trí theo hướng mặt trời, theo chiều gió thịnh hành hoặc theo nguồn nước, quay ra sông, ra biển hoặc bố trí theo đường giao thông. Do đó những hình thể làng mạc, có mô hình cấu trúc khác nhau, có làng nằm theo chiều dài, có làng nằm rải rác thành cụm, có những làng được sắp xếp như những bức họa đồ, tạo nên phong cảnh hữu tình của nông thôn. Cấu trúc thể hiện qua cảnh quan của làng mạc: các làng mạc luôn có những yếu tố giống nhau.
Chính hoạt động sản xuất nông nghiệp “tạo hình” sinh thái môi trường nông thôn có những nét chung bởi muốn sản xuất nông nghiệp thì nơi cư trú phải gắn liền với ruộng đồng, vườn ao, chuồng, tạo ra an cư lạc nghiệp. Từ đó cho thấy rõ cách bố trí sắp xếp của những làng thôn, điển hình như làng thôn Việt Nam từ trước đến nay thường được cấu trúc, sắp xếp theo những hình dạng vừa có tính chung của vùng lại vừa vừa có tính riêng của từng đơn vị sinh thái để phù hôp với điều kiện tự nhiên, phù hợp với phong tục, nếp sinh hoạt của từng địa phương như tại miền Bắc, miền Trung các làng thôn thường được sắp xếp như sau. Khu quần cư là khu vực ăn ở sinh hoạt, khi bước vào một làng thường thấy: Cổng làng, lũy tre, con đê đầu làng, … Cây đa đầu làng (do tập quán). Đường làng chỉ có đường chính, đường phụ.
Giếng nước để sử dụng chung thường ở đầu làng. Đình làng là nơi thờ cúng thần linh, tổ tiên, cũng là nơi hội hợp sinh hoạt văn hóa, tổ chức vui chơi lễ hội. Trường làng: các làng mạc xa xưa thì chưa có trường làng, lớp học được tổ chức tại nhà thầy đồ, đến nay các làng thôn đều có trường làng phục vụ nhu cầu học tập. 12 Đồ án tốt nghiệp Trạm y tế.