Đề tài cấp Bộ về tư tưởng Mác-xít về vai trò kinh tế của Nhà nước và vận dụng ở Việt Nam

Tư tưởng Mác xít về vai trò kinh tế nhà nước thể hiện rõ nét trong việc khẳng định sự cần thiết của nhà… 184 trang · Trường Đại Học Kinh Tế Quốc Dân · 2023.

• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Quốc Dân
• Chuyên ngành: Kinh Tế
• Đề tài: Giá Trị Tư Tưởng Mác Xít Về Vai Trò Kinh Tế Nhà Nước Và Ứng Dụng Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Văn
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: NHỮNG GIÁ TRỊ TƯ TƯỞNG CHỦ YẾU CỦA CÁC NHÀ KINH ĐIỂN MÁC-XÍT VỀ VAI TRÒ KINH TẾ CỦA NHÀ NƯỚC TRONG XÂY DỰNG CHỦ NGHĨA XÃ HỘI
• 1.1. Những tư tưởng mác-xít về bản chất và chức năng kinh tế cơ bản của nhà nước
• 1.1.1. Sự ra đời, bản chất và chức năng kinh tế của nhà nước
• 1.1.2. Sự cần thiết phải có vai trò của nhà nước trong nền kinh tế quốc dân nói chung, nền kinh tế quá độ lên CNXH nói riêng
• 1.1.3. Nội dung chủ yếu của vai trò kinh tế của Nhà nước trong nền kinh tế quá độ lên CNXH
• 1.2. Thể chế kinh tế và các phương thức chủ yếu để Nhà nước thực hiện vai trò kinh tế trong thời kỳ quá độ lên CNXH
• 1.2.1. Thể chế kinh tế
• 1.2.2. Các phương thức Nhà nước thực hiện vai trò kinh tế
• 2. Chương 2: SỰ HIỆN THỰC HÓA CÁC TƯ TƯỞNG MÁC-XÍT VỀ VAI TRÒ KINH TẾ CỦA NHÀ NƯỚC TRONG XÂY DỰNG NỀN KINH TẾ XÃ HỘI CHỦ NGHĨA SAU CÁCH MẠNG THÁNG MƯỜI NGA: NHỮNG BÀI HỌC THỰC TIỄN
• 2.1. Sự hiện thực hóa các tư tưởng mác-xít về vai trò kinh tế của nhà nước trong xây dựng nền kinh tế XHCN ở Liên Xô và Đông Âu: những bài học thực tiễn
• 2.1.1. Mô hình vai trò kinh tế của nhà nước của Liên Xô (cũ)
• 2.1.2. Mô hình vai trò kinh tế của nhà nước ở các nước XHCN Đông Âu trước đây
• 2.2. Sự hiện thực hóa các tư tưởng mác-xít về vai trò kinh tế của nhà nước ở các nước làm cách mạng dân tộc dân chủ theo con đường CNXH
• 2.2.1. Mô hình vai trò kinh tế của nhà nước ở Trung Quốc
• 2.2.2. Mô hình vai trò kinh tế của nhà nước ở Việt Nam
• 3. Chương 3: PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP NHẰM HIỆN THỰC HÓA THÀNH CÔNG TƯ TƯỞNG MÁC-XÍT VỀ VAI TRÒ CỦA NHÀ NƯỚC TRONG PHÁT TRIỂN NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM
• 3.1. Bối cảnh kinh tế, chính trị và xã hội trong và ngoài nước liên quan đến việc hiện thực hóa tư tưởng Mác-xít về vai trò của nhà nước trong xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng XHCN ở Việt Nam
• 3.1.1. Bối cảnh quốc tế
• 3.1.2. Bối cảnh trong nước
• 3.2. Phương hướng chủ yếu nhằm bảo đảm hiện thực hóa thành công tư tưởng Mác-xít về vai trò của nhà nước trong phát triển nền kinh tế thị trường định hướng XHCN ở Việt Nam
• 3.2.1. Về quan điểm
• 3.2.2. Về định hướng phát triển
• 3.3. Những giải pháp chủ yếu nhằm hiện thực hóa thành công tư tưởng Mác-xít về vai trò của nhà nước trong phát triển nền kinh tế thị trường định hướng XHCN
• 3.3.1. Tạo sự chuyển biến sâu sắc trong nhận thức về vai trò kinh tế của Nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa
• 3.3.2. Hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng XHCN
• 3.3.3. Hoàn thiện các công cụ và đổi mới các chính sách kinh tế của Nhà nước
• 3.3.4. Nâng cao năng lực, phẩm chất của đội ngũ cán bộ, công chức nhà nước
• KẾT LUẬN CHUNG
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giá trị tư tưởng Mác xít

Tư tưởng Mác xít về vai trò kinh tế nhà nước thể hiện rõ nét trong việc khẳng định sự cần thiết của nhà nước trong việc điều tiết và quản lý nền kinh tế. Giá trị tư tưởng Mác xít nhấn mạnh rằng nhà nước không chỉ là công cụ của giai cấp thống trị mà còn là phương tiện để thực hiện các chính sách kinh tế nhằm phục vụ lợi ích chung của xã hội. Theo Mác, nhà nước có vai trò quan trọng trong việc phát triển kinh tế, đảm bảo công bằng xã hội và duy trì ổn định chính trị. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh Việt Nam hiện nay, nơi mà kinh tế nhà nước vẫn giữ vai trò chủ đạo trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Việc áp dụng tư tưởng này vào thực tiễn giúp định hình các chính sách kinh tế phù hợp, từ đó thúc đẩy sự phát triển bền vững.

1.1. Tư tưởng Mác xít về kinh tế nhà nước

Tư tưởng Mác xít về kinh tế nhà nước nhấn mạnh vai trò của nhà nước trong việc điều tiết và quản lý các nguồn lực kinh tế. Mác cho rằng nhà nước cần phải can thiệp vào nền kinh tế để đảm bảo sự công bằng và phát triển bền vững. Điều này thể hiện qua các chính sách như cải cách kinh tế, quản lý nhà nước và phát triển kinh tế. Trong bối cảnh Việt Nam, việc áp dụng tư tưởng này đã dẫn đến những thay đổi tích cực trong chính sách kinh tế, giúp tăng trưởng kinh tế và cải thiện đời sống nhân dân. Các chính sách này không chỉ tập trung vào phát triển kinh tế mà còn chú trọng đến chính sách xã hội, đảm bảo sự công bằng và ổn định xã hội.

II. Vai trò kinh tế nhà nước tại Việt Nam

Kinh tế nhà nước tại Việt Nam đóng vai trò quan trọng trong việc điều tiết nền kinh tế và đảm bảo an sinh xã hội. Vai trò kinh tế nhà nước không chỉ thể hiện qua việc sở hữu và quản lý các doanh nghiệp nhà nước mà còn qua việc thực hiện các chính sách phát triển kinh tế. Nhà nước có trách nhiệm trong việc định hướng phát triển, tạo ra môi trường thuận lợi cho các thành phần kinh tế khác hoạt động. Việc áp dụng tư tưởng Mác xít vào thực tiễn đã giúp Việt Nam xây dựng một hệ thống chính sách kinh tế hiệu quả, từ đó thúc đẩy sự phát triển bền vững. Các doanh nghiệp nhà nước không chỉ đóng góp vào ngân sách mà còn tạo ra hàng triệu việc làm cho người lao động.

2.1. Chính sách kinh tế và quản lý nhà nước

Chính sách kinh tế của nhà nước Việt Nam hiện nay được xây dựng dựa trên nền tảng tư tưởng Mác xít, với mục tiêu phát triển kinh tế bền vững và công bằng xã hội. Chính sách kinh tế không chỉ tập trung vào tăng trưởng mà còn chú trọng đến quản lý nhà nước và phát triển bền vững. Nhà nước đã thực hiện nhiều biện pháp nhằm cải cách và nâng cao hiệu quả hoạt động của các doanh nghiệp nhà nước, từ đó tạo ra động lực cho sự phát triển kinh tế. Việc áp dụng các chính sách này đã giúp Việt Nam đạt được nhiều thành tựu đáng kể trong phát triển kinh tế, đồng thời đảm bảo an sinh xã hội cho người dân.

III. Ứng dụng tư tưởng Mác xít tại Việt Nam

Việc ứng dụng tư tưởng Mác xít vào thực tiễn kinh tế Việt Nam đã mang lại nhiều kết quả tích cực. Ứng dụng tại Việt Nam không chỉ thể hiện qua các chính sách kinh tế mà còn qua việc xây dựng các mô hình phát triển kinh tế phù hợp với điều kiện thực tế. Tư tưởng Mác xít đã giúp định hình các chính sách xã hội nhằm đảm bảo sự công bằng và phát triển bền vững. Các chương trình phát triển kinh tế xã hội được triển khai đã góp phần nâng cao đời sống nhân dân, giảm nghèo và tạo ra cơ hội cho mọi người. Điều này cho thấy giá trị thực tiễn của tư tưởng Mác xít trong việc xây dựng một xã hội công bằng và văn minh.

3.1. Phát triển bền vững và định hướng phát triển

Phát triển bền vững là một trong những mục tiêu hàng đầu trong chính sách kinh tế của Việt Nam. Định hướng phát triển dựa trên tư tưởng Mác xít đã giúp Việt Nam xây dựng các chiến lược phát triển kinh tế hiệu quả, đồng thời đảm bảo sự công bằng xã hội. Các chính sách phát triển bền vững không chỉ tập trung vào tăng trưởng kinh tế mà còn chú trọng đến bảo vệ môi trường và phát triển xã hội. Việc áp dụng tư tưởng này đã giúp Việt Nam đạt được nhiều thành tựu trong phát triển kinh tế, đồng thời tạo ra một môi trường sống tốt hơn cho người dân.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trải qua hơn 20 năm thực hiện công cuộc Đổi mới kể từ năm 1986, nền kinh tế Việt Nam đã đạt được những bước tiến vượt bậc với tốc độ tăng trưởng GDP bình quân liên tục duy trì ở mức trên 7%/năm. Sự chuyển đổi căn bản từ cơ chế kế hoạch hóa tập trung, quan liêu bao cấp sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đòi hỏi phải tái xác lập vai trò kinh tế của Nhà nước. Tuy nhiên, quá trình này nảy sinh mâu thuẫn lớn trong nhận thức lý luận và tổ chức thực tiễn. Một bộ phận không nhỏ cán bộ quản lý vẫn chịu ảnh hưởng nặng nề bởi nếp nghĩ bao cấp, trong khi một số quan điểm học thuật lại phủ nhận hoàn toàn các giá trị kinh điển Mác-xít và tuyệt đối hóa vai trò tự điều tiết của thị trường tự do.

Mục tiêu trọng tâm của nghiên cứu là hệ thống hóa toàn diện các giá trị tư tưởng cốt lõi của Karl Marx, Friedrich Engels và Vladimir Ilyich Lenin về chức năng, vai trò kinh tế của Nhà nước trong thời kỳ quá độ; đồng thời tổng kết bài học thực tiễn từ mô hình kinh tế chỉ huy Xô Viết và đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao hiệu lực quản lý vĩ mô của Nhà nước Việt Nam. Phạm vi nghiên cứu bao quát tiến trình lịch sử từ Cách mạng Tháng Mười Nga năm 1917, khảo sát thực tiễn cải cách tại Liên Xô, Đông Âu, Trung Quốc và tập trung sâu vào thực tiễn Đổi mới tại Việt Nam giai đoạn 1986 - 2006. Đóng góp của đề tài mang ý nghĩa đặc biệt quan trọng khi Việt Nam chính thức gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) vào năm 2007, cung cấp luận cứ khoa học để hoàn thiện thể chế kinh tế, hướng tới mục tiêu duy trì tốc độ tăng trưởng kinh tế bền vững từ 7,5% đến 8%/năm và đảm bảo tiến bộ, công bằng xã hội.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng hệ thống lý luận kinh tế chính trị Mác - Lênin với ba trụ cột lý thuyết chủ đạo:

Thứ nhất, lý luận về nguồn gốc, bản chất và chức năng của Nhà nước theo quan điểm duy vật lịch sử của Karl Marx và Friedrich Engels trong tác phẩm "Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu và của nhà nước" và "Chống Đuy-rinh" năm 1878. Nhà nước ra đời do sự phân hóa giai cấp và sự phát triển của lực lượng sản xuất, mang hai chức năng cơ bản là chức năng giai cấp và chức năng xã hội. Trong đó, chức năng kinh tế là phương diện cốt lõi của chức năng xã hội nhằm tổ chức, quản lý và điều hòa các quan hệ kinh tế vì lợi ích chung.

Thứ hai, học thuyết của V.I. Lenin về Chủ nghĩa tư bản nhà nước và Chính sách kinh tế mới (NEP) ban hành vào mùa xuân năm 1921. Lenin khẳng định trong thời kỳ quá độ, nền kinh tế tất yếu tồn tại 5 thành phần kinh tế đan xen, đòi hỏi Nhà nước phải vận dụng quan hệ hàng hóa - tiền tệ, kết hợp kế hoạch hóa với cơ chế thị trường và thực hiện nguyên tắc tập trung dân chủ kết hợp chế độ một thủ trưởng.

Thứ ba, khung lý thuyết quản lý kinh tế hiện đại và các quan điểm của Ngân hàng Thế giới năm 1997 về việc xây dựng một Nhà nước hiệu quả để làm bệ đỡ cho phát triển thị trường. Nghiên cứu vận dụng 4 khái niệm trung tâm bao gồm: Quản lý kinh tế vĩ mô, Thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, Kiểm kê - kiểm soát kinh tế và Nhà nước phúc lợi xã hội.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, kết hợp chặt chẽ giữa phương pháp logic và phương pháp lịch sử. Nguồn dữ liệu thứ cấp được thu thập toàn diện từ các tác phẩm kinh điển của C. Mác, Ph. Ăng-ghen, V.I. Lênin, hệ thống Văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc từ Đại hội VI năm 1986 đến Đại hội X năm 2006, cùng các niên giám thống kê kinh tế của Liên Xô giai đoạn 1925 - 1989 và Việt Nam giai đoạn 1986 - 2006.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm 4 mô hình kinh tế điển hình (mô hình Liên Xô cũ, mô hình các nước Đông Âu, mô hình cải cách Trung Quốc và mô hình Đổi mới Việt Nam) cùng toàn bộ hệ thống chính sách quản lý vĩ mô then chốt qua 4 kỳ kế hoạch 5 năm của Việt Nam. Phương pháp chọn mẫu mục đích chuyên sâu được lựa chọn nhằm đối chiếu trực tiếp giữa mô hình chỉ huy tập trung tuyệt đối và mô hình kinh tế thị trường nhiều thành phần. Phương pháp phân tích dữ liệu chủ yếu là phân tích so sánh, đối chiếu lịch sử và tổng hợp định tính nhằm làm sáng tỏ quy luật vận động nội tại của thể chế kinh tế. Timeline nghiên cứu được thực hiện tập trung trong thời gian 12 tháng từ đầu năm 2006 đến năm 2007 bởi tập thể các nhà khoa học thuộc Viện Kinh tế Chính trị học, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, vai trò kinh tế của Nhà nước là một tất yếu khách quan và là một tiến bộ lịch sử. Khi lực lượng sản xuất đạt đến trình độ xã hội hóa cao, tính tự phát và vô chính phủ của thị trường tự do tất yếu dẫn tới khủng hoảng thừa và phân hóa giàu nghèo sâu sắc. Bất kỳ quốc gia nào, dù mang bản chất tư bản chủ nghĩa hay xã hội chủ nghĩa, đều phải sử dụng Nhà nước để can thiệp, điều tiết nền kinh tế.

Thứ hai, việc tuyệt đối hóa mô hình kinh tế chỉ huy và kế hoạch hóa tập trung bao cấp tại Liên Xô sau thời kỳ NEP đã dẫn đến sự trì trệ và suy thoái kinh tế nghiêm trọng. Thống kê lịch sử cho thấy đến năm 1937, Liên Xô đã đưa 93% số hộ nông dân vào 242.500 nông trang tập thể, chế độ công hữu chiếm tới 98,7% vốn sản xuất và 99,8% sản lượng công nghiệp. Tuy nhiên, việc thủ tiêu hoàn toàn quan hệ hàng hóa - tiền tệ đã khiến tốc độ tăng trưởng kinh tế của Liên Xô suy giảm liên tục: từ mức 7,8% trong giai đoạn 1966 - 1970 xuống còn 5,7% giai đoạn 1971 - 1975, tiếp tục tụt dốc xuống 4,3% giai đoạn 1976 - 1980 và chỉ còn 3,2% trong những năm 1986 - 1989.

Thứ ba, sự vận dụng sáng tạo tư tưởng NEP của Lenin về nền kinh tế nhiều thành phần là chìa khóa thành công của công cuộc Đổi mới tại Việt Nam. Bằng việc thừa nhận sự tồn tại bình đẳng của 5 thành phần kinh tế và mở rộng quyền tự chủ cho hộ nông dân, Việt Nam đã chuyển đổi từ một nước thiếu đói triền miên trở thành quốc gia xuất khẩu gạo hàng đầu thế giới, giảm tỷ lệ nghèo đói từ trên 58% năm 1993 xuống còn dưới 16% vào năm 2006.

Thứ tư, phương thức thực hiện vai trò kinh tế của Nhà nước đã có bước chuyển biến căn bản: từ mệnh lệnh hành chính trực tiếp sang quản lý gián tiếp bằng hệ thống pháp luật, chiến lược quy hoạch, chính sách đòn bẩy tài chính - tiền tệ và công cụ kiểm kê, kiểm soát minh bạch.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi dẫn đến sự khủng hoảng của mô hình kinh tế Liên Xô cũ không bắt nguồn từ bản chất học thuyết Mác - Lênin, mà do sự giáo điều, rập khuôn và áp dụng sai lệch các nguyên lý kinh tế khách quan. Liên Xô đã nhầm lẫn giữa mục tiêu xây dựng chủ nghĩa xã hội với việc xóa bỏ vội vã các thành phần kinh tế tư nhân và thị trường tự do. Trong khi đó, việc trở lại đúng tinh thần của NEP tại Việt Nam và Trung Quốc (từ năm 1978) đã chứng minh rằng kinh tế thị trường không phải là sản phẩm riêng có của chủ nghĩa tư bản mà là thành tựu phát triển chung của nhân loại.

Dữ liệu suy thoái tốc độ tăng trưởng của Liên Xô qua 5 kỳ kế hoạch 5 năm (từ 7,8% rơi xuống 3,2%) có thể được trực quan hóa tối ưu thông qua biểu đồ đường xu hướng kết hợp với bảng so sánh đối chiếu giữa hai mô hình quản lý: mô hình tập trung chỉ huy đóng kín và mô hình điều tiết vĩ mô mở cửa. Cách tiếp cận này làm nổi bật ý nghĩa của việc chuyển từ tăng trưởng theo chiều rộng dựa trên tích lũy vốn vật chất sang tăng trưởng theo chiều sâu dựa trên năng suất lao động và đổi mới công nghệ. Đồng thời, kết quả nghiên cứu tái khẳng định tính đúng đắn của việc kết hợp chặt chẽ giữa ổn định kinh tế vĩ mô với thực hiện chính sách xã hội, đảm bảo công bằng trong phân phối thu nhập.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, Quốc hội và Chính phủ cần khẩn trương rà soát, hoàn thiện đồng bộ khung khổ thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Mục tiêu trọng tâm trong giai đoạn 2007 - 2010 là sửa đổi, bổ sung 100% các văn bản quy phạm pháp luật liên quan đến đất đai, đầu tư và doanh nghiệp nhằm tương thích với các cam kết WTO, phấn đấu cắt giảm ít nhất 30% chi phí tuân thủ thủ tục hành chính cho khu vực kinh tế tư nhân.

Thứ hai, Bộ Tài chính và Ngân hàng Nhà nước phải đổi mới căn bản hệ thống công cụ điều tiết vĩ mô theo hướng thị trường hiện đại. Chuyển dịch hoàn toàn từ can thiệp hành chính sang điều hành gián tiếp thông qua các công cụ thuế suất, lãi suất và tỷ giá hối đoái; kiểm soát chặt chẽ thâm hụt ngân sách, duy trì mục tiêu lạm phát dưới 7%/năm và đảm bảo tỷ lệ nợ công an toàn dưới 50% GDP trong tầm nhìn đến năm 2015.

Thứ ba, Ban Chỉ đạo Đổi mới Doanh nghiệp Trung ương và các Bộ ngành chủ quản đẩy nhanh tiến độ sắp xếp, cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước. Đặt mục tiêu hoàn thành cổ phần hóa trên 70% số lượng doanh nghiệp nhà nước quy mô vừa và nhỏ trong giai đoạn 2007 - 2012, chỉ giữ lại 100% vốn nhà nước tại các tập đoàn then chốt thuộc lĩnh vực an ninh, quốc phòng và kết cấu hạ tầng huyết mạch.

Thứ tư, Bộ Nội vụ và Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh triển khai chương trình đào tạo, chuẩn hóa năng lực quản trị công hiện đại cho 100% cán bộ, công chức quản lý kinh tế từ cấp huyện trở lên trước năm 2010. Thiết lập cơ chế kiểm kê, kiểm soát tài sản công khai nhằm ngăn chặn triệt để tệ quan liêu, tham nhũng và lãng phí nguồn lực quốc gia.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, các nhà hoạch định chính sách tại Ban Kinh tế Trung ương, Văn phòng Chính phủ và các Bộ chuyên ngành: Luận văn cung cấp luận cứ khoa học sắc bén giúp xây dựng chiến lược phát triển kinh tế - xã hội dài hạn và thiết kế các chính sách điều tiết vĩ mô chuẩn xác.

Thứ hai, đội ngũ giảng viên, nghiên cứu viên tại các học viện, trường đại học khối ngành Kinh tế và Khoa học Xã hội: Đề tài là nguồn tài liệu tham khảo giá trị cao trong công tác giảng dạy các môn Kinh tế chính trị Mác - Lênin, Quản lý nhà nước về kinh tế và Lịch sử học thuyết kinh tế.

Thứ ba, học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Kinh tế phát triển, Quản lý công: Luận văn định hình phương pháp luận nghiên cứu chuẩn mực, kết hợp nhuần nhuyễn giữa phân tích lý luận kinh điển và khảo sát thực tiễn lịch sử sâu sắc.

Thứ tư, lãnh đạo các tập đoàn kinh tế, hiệp hội doanh nghiệp trong và ngoài nước: Tài liệu giúp các nhà quản trị doanh nghiệp nắm bắt tường tận bản chất thể chế kinh tế Việt Nam, từ đó chủ động xây dựng chiến lược đầu tư và kinh doanh thích ứng với sự điều hành của Nhà nước trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng.

Câu hỏi thường gặp

Học thuyết Mác - Lênin về vai trò kinh tế của Nhà nước có còn giá trị trong thời đại toàn cầu hóa không?

Học thuyết vẫn giữ nguyên giá trị cốt lõi khi khẳng định Nhà nước là công cụ điều tiết kinh tế tất yếu để khắc phục những thất bại của thị trường. Điểm cốt tử là phải vận dụng linh hoạt nguyên lý kết hợp kế hoạch với thị trường của Lenin thay vì áp dụng máy móc mô hình bao cấp.

Đâu là nguyên nhân chính khiến mô hình kinh tế chỉ huy tại Liên Xô sụp đổ?

Nguyên nhân cốt lõi là do Liên Xô đã tuyệt đối hóa công cụ kế hoạch hóa mệnh lệnh và công hữu hóa toàn bộ tư liệu sản xuất (năm 1937 chiếm 98,7% vốn). Việc xóa bỏ cạnh tranh và phủ nhận quy luật giá trị thị trường đã triệt tiêu động lực lao động, kéo tụt tăng trưởng xuống mức 3,2% vào cuối thập niên 1980.

Vai trò kinh tế của Nhà nước Việt Nam hiện nay khác gì so với thời kỳ trước Đổi mới?

Trước năm 1986, Nhà nước trực tiếp chỉ huy, phân bổ chỉ tiêu sản xuất bằng hiện vật và tem phiếu. Hiện nay, Nhà nước chỉ đóng vai trò kiến tạo, định hướng phát triển, ban hành luật pháp và điều tiết vĩ mô gián tiếp thông qua các công cụ tài chính, tiền tệ.

Chính sách kinh tế mới (NEP) năm 1921 của Lenin mang lại bài học gì cho công cuộc Đổi mới tại Việt Nam?

NEP mang lại bài học then chốt về việc phát triển nền kinh tế nhiều thành phần, chấp nhận quan hệ hàng hóa - tiền tệ, sử dụng chủ nghĩa tư bản nhà nước và chính sách thuế thay cho trưng thu, tạo động lực vật chất trực tiếp cho người lao động.

Làm thế nào để Nhà nước kiểm soát hiệu quả tiêu cực và bệnh quan liêu trong quản lý kinh tế?

Cần thực hiện đồng bộ cơ chế kiểm tra, kiểm soát từ dưới lên theo chỉ dẫn của Lenin, minh bạch hóa mọi hoạt động công quyền, phân định rõ quyền hạn trách nhiệm của từng cấp và ứng dụng công nghệ hiện đại vào quản lý hành chính công.

Kết luận

• Hệ thống hóa toàn diện các luận điểm kinh điển của C. Mác, Ph. Ăng-ghen và V.I. Lênin, khẳng định vai trò kinh tế là một tất yếu khách quan của chức năng xã hội của Nhà nước.
• Đúc kết sâu sắc bài học lịch sử từ sự suy giảm kinh tế của Liên Xô do duy trì mô hình kinh tế chỉ huy đóng kín (tăng trưởng rơi từ 7,8% xuống 3,2%).
• Khẳng định tính đúng đắn của con đường Đổi mới tại Việt Nam thông qua việc phát triển nền kinh tế thị trường nhiều thành phần định hướng xã hội chủ nghĩa.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp mang tính đột phá về hoàn thiện thể chế luật pháp, đổi mới công cụ điều tiết vĩ mô, tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước và nâng cao chất lượng công vụ.
• Đóng góp luận cứ khoa học quan trọng cho giai đoạn hội nhập WTO và định hướng phát triển kinh tế bền vững giai đoạn 2007 - 2020.

Để tiếp cận toàn bộ dữ liệu lịch sử, hệ thống bảng biểu so sánh chi tiết và khung phân tích chuyên sâu, bạn đọc và các nhà nghiên cứu có thể tham khảo toàn văn công trình tại Thư viện Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 NHUNG GIA TRI TƯ TƯỞNG CHỦ YẾU CỦA CÁC NHÀ KINH ĐIỂN MÁC-XÍT VỀ VAI TRÒ KINH TẾ CỦA NHÀ NƯỚC TRONG XÂY DỰNG CHỦ NGHĨA XÃ HỘI 1. NHỮNG TƯ TƯỞNG MÁC-XÍT VỀ BẢN CHẤT VÀ CHỨC NĂNG KINH TẾ CƠ BẢN CỦA NHÀ NƯỚC 1. Sự ra đời, bản chất và chức năng kinh tế của nhà nước Nhà nước vốn là một trong những vấn đẻ phức tạp nhất, khó khăn nhất, nhưng lại là một vấn đê rất cơ bản, rất mấu chốt trong toàn bộ chính trị. Bởi vậy, trong hệ thống lý luận của mình, các nhà sáng lập chủ nghĩa Mác-Lênin (C.ILLênin) đã rất quan tâm nghiên cứu và đã có những đóng góp rất quan trọng về mặt lý luận.

Do giới hạn của nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài, chúng tôi chỉ tập trung làm rõ vai trò kinh tế - một nội dung cơ bản trong chức năng xã hội của nhà nước. Còn các nội dung khác như vai trò bảo vệ lợi ích và sự thống trị của giai cấp nắm giữ nhà nước, vai trò hoà giải xung đột các giai cấp đối lập, chống sự xâm phạm bên trong và bên ngoài chỉ được quan tâm trong một chừng mực nhất định nhằm góp phần làm sáng tỏ vai trò của nhà nước trong nền kinh tế quốc đân. Vấn đề vai trò của nhà nước nói chung, và vai trò kinh tế của nhà nước nói riêng đã được C.Lênin đưa ra và luận giải trong nhiều tác phẩm của mình. Nội dung bàn luận về vai trò kinh tế của nhà nước của các ông được tập trung chủ yếu trong các cuốn: "Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hiữu và của nhà nước" (Ph.

Ảngghen), "Tuyên ngôn của Đảng cộng sản" (C. Ängghen), “Chống Duyrinh” (Ph. Mác), “Nhà nước và cách mang" (V_L Lénin).ÁĂngghen không phải khi nào xã hội cũng có nhà nước. Trong xã hội cộng sản nguyên thuỷ không có nhà nước.

Nhà nước chỉ xuất hiện khi xã hội có sự phân chia giai cấp. Các ông đã giải thích rằng, nhà nước không phải là một quyền lực từ bên ngoài áp đặt vào xã hội, nó cũng không phải là "hình ảnh và hiện thực của lý trí" như một số người lầm tưởng. Khi sự phát triển của lực lượng sản xuất đến một trình độ nhất định tất yếu dẫn đến sự ra đời của nhà nước. Cuộc đấu tranh giữa hai giai cấp đối kháng đầu tiên trong lịch sử - chủ nô và nô lệ - dẫn tới nguy cơ chẳng những các giai cấp đó tiêu diệt nhau mà còn tiêu diệt luôn cả xã hội.

Để thảm họa đó không diễn ra, một cơ quan quyền lực đặc biệt đã ra đời, đó là nhà nước. Ăng ghen viết: Nhà nước không phải là một quyền lực bên ngoài áp đặt vào xã hội, nó cũng không phải là "hiện thực của ý niệm đạo đức", hay "hình ảnh và hiện thực của lý trí”. Nhà nước là sản phẩm của một xã hội trong một giai đoạn phát triển nhất định. Nó là sự thừa nhận rằng xã hội đó bị lúng túng trong một mối mâu thuẫn với bản thân không sao giải quyết được; rằng xã hội đó đã bị phân thành những cực đối lập không điều hoà mà xã hội đó bất lực không sao thoát ra khỏi.

Nhưng muốn cho những cực đối lập đó, những giai cấp có quyền lợi kinh tế mâu thuẫn nhau đó, không đi đến chỗ tiêu diệt nhau và tiêu diệt cả xã hội trong một cuộc đấu tranh vô ích, thì cần phải có một lực lượng tựa hồ đứng trên xã hội, có thể làm dịu sự xung đột, giữ cho sự xung đột đó nằm trong vòng "trật tự”. Đó là lực lượng nảy sinh từ xã hội, nhưng lại đứng trên xã hội và ngày càng trở nên xa lạ đối với xã hội - chính là nhà nước [12, tr 252-253]. Phát triển tư tưởng trên, V.Lênin nhận xét rằng: "Bất cứ ở đâu, hễ lúc nào và chừng nào mà, về khách quan, những mâu thuẫn giai cấp không thể điều hoà được, thì nhà nước xuất hiện. Và ngược lại, sự tồn tại của nhà nước chứng tỏ rằng những mâu thuẫn là không thể điều hoà được"{43, tr 19].

Ăngghen còn nhận xét: mặc đù sự ra đời của nhà nước là như vậy, nhưng vẫn chưa nói hết nguồn gốc và bản chất của nó. Về bản chất, nhà nước là một cơ quan thống trị giai cấp, là một cơ quan áp bức của một giai cấp này đối với một giai cấp khác. Đó là sự kiến lập ra một "trật tu", trật tự này hợp pháp hoá và củng cố sự áp bức kia bằng cách là xoa dịu xung đột giai cấp. Đương nhiên, trên cơ sở của tính tất yếu trên, lực lượng lập ra và sử dụng bộ máy nhà nước phải là giai cấp có thế lực nhất, tức là giai cấp thống trị về mặt kinh tế.

Nhà nước chính là một cơ quan quyền lực của giai cấp thống trị. Bằng quyền lực của mình, giai cấp thống trị bắt các giai cấp khác phải phục tùng ý chí của giai cấp mình. Nhà nước còn là bộ máy quyên lực đặc biệt dàng để cưỡng chế và thực hiện quản lý xã hội. Các nhà tư tưởng mác-xít khi nghiên cứu vấn đề nhà nước đã không tách rời chính trị ra khỏi vấn đề kinh tế.

Theo các ông, thì suy cho cùng kinh tế quyết định chính trị, chứ không phải là ngược lại. Trình độ phát triển của lực lượng sản xuất quyết định sự thay đổi các kiểu nhà nước trong lịch sử. Sự thay đổi đó là tất yếu. Nếu không, nó sẽ cản trở sự phát triển kinh tế, can trở lịch sử.

Thực tế đã chứng minh: Nhà nước chiếm hữu nô lệ đã bị thay thế bằng nhà nước phong kiến - đó là một tất yếu; để rồi đến lượt nó nhà nước phong kiến phải được thay thế bằng nhà nước tư sản. Sự ra đời của nhà nước XHCN không nằm ngoài quy luật đó và cũng không thể cưỡng lại được. Điều này cũng có nghĩa là, thể chế nhà nước sau bao giờ cũng tiến bộ hơn thể chế nhà nước mà nó vừa thay thế. Cùng với phân tích bản chất, xu hướng vận động và phát triển của nhà nước, các nhà sáng lập học thuyết Mác - Lênin đã nêu các luận điểm quan trọng về chức năng của nhà nước.

Các ông cho rằng bất cứ nhà nước nào cũng đều có hai chức năng cơ bản: chức năng giai cấp và chức năng xã hôi: - Chức năng giai cấp của nhà nước thể hiện bản chất của nhà nước, đó là một "tổ chức bạo lực" của giai cấp thống trị dùng để trấn áp các giai cấp đối lập [43, tr 10]. - Chức năng xã hội của nhà nước do sự ra đời của nhà nước quy định. 10 Vì các giai cấp đối lập cùng tồn tại trong một nước, giữa chúng có quan hệ phụ thuộc vào nhau, nên bảo vệ loại quan hệ này, ngoài bạo lực, còn có lợi ích chung. "Báo vệ lợi ích chung” chính là chức năng xã hội của nhà nước (hiện nay các nước phương Tây gọi là chức năng công cộng của nhà nước).

Việc thực hiện chức năng này, ngoài hai phương diện phải “hoà giải sự xung đột” giữa các giai cấp đối lập và "chống sự xâm phạm bên trong và bên ngoài”, nhà nước còn phải tiến hành rổ chức và quản lý nên kinh tế. Tổ chức và quản lý nền kinh tế là một phương diện trong chức năng xã hội của nhà nước và được gọi là vai rò kinh tế của nhà nước. Đây chính là sự tác động ngược lại của quyền lực nhà nước đối với sự phát triển kinh tế [11, tr 257]. Phương diện này là cần thiết đối với nhà nước cũng giống như nó phải thực hiện chức năng xã hội.Lênin, "chức năng xã hội là cơ sở của sự thống trị chính trị; và sự thống trị chính trị cũng chỉ kéo dài chừng nào nó còn thực hiện chức năng xã hội đó của nó" [43, tr 253].

Chức năng đó tồn tại ở mọi quốc gia và cùng với sự phát triển kinh tế- xã hội, “quyền lực đó cũng ngày càng được tăng cường ”{12, tr 253-254]. Trong lĩnh vực kinh tế, chức năng xã hội của nhà nước được thể hiện ở sự can thiệp, quản lý và thực hiện các hoạt động khác của nhà nước đối với nền kinh tế quốc dân. Thực chất, đây là những hoạt động nhà nước dùng quyền lực áp đặt những quy chế của mình nhằm hướng dẫn, hạn chế, hoặc thay đổi hành vi. của các chủ thể kinh tế cho phù hợp với mục tiêu nhà nước đã lựa chọn.

Thực chất, đây là những hoạt động nhằm thực hiện chức năng kinh tế, một chức năng cơ bản trong chức năng xã hội vốn có của nhà nước. Sự cần thiết phải có vai trò của nhà nước trong nền kinh tế quốc dân nói chung, nền kinh tế quá độ lên CNXH nói riêng C.Ăngghen luận giải sự cần thiết phải có vai trò của nhà nước trong nền kinh tế quốc dân từ việc nghiên cứu nền sản xuất hàng hoá (ngày nay chúng ta gọi là nền kinh tế thị trường) trong điều kiện CNTB. 11 Khi phân tích sự vận động của nền sản xuất hàng hoá TBCN trong điều kiện tự do cạnh tranh, C.Mác đã phát hiện ra rằng, quá trình này không thể tránh khỏi tình trạng sản xuất trong từng doanh nghiệp được tổ chức có kế hoạch chặt chẽ, nhưng trên bình diện toàn xã hội thì lại diễn ra tình trạng sản xuất hỗn loạn, vô chính phủ. Trên bình diện đó, các nhà tư bản cạnh tranh gay gắt với nhau, đổ xô vào tìm kiếm việc sản xuất những mặt hàng có nhiều lợi nhuận, khiến cho cung của những mặt hàng này vượt quá cầu, trong khi những mặt hàng khác lại rơi vào tình trạng khan hiếm, thiếu hụt.

Đây là một mâu thuẫn về kinh tế. Một mâu thuẫn nữa trong nền sản xuất hàng hoá TBCN được C.Mác phát hiện ra trong thời kỳ tự do cạnh tranh là mâu thuẫn giữa sức sản xuất vô hạn của các doanh nghiệp với sức mua có hạn của xã hội, tức là sức cung thì vô hạn nhưng sức cầu lại có giới hạn. Nguyên nhân sâu xa là sự phát triển của lực lượng sản xuất đi từ hiệp tác giản đơn lên công trường thủ công và đại công nghiệp diễn ra trong điều kiện sự thống trị của chế độ sở hữu tư nhân TBCN về tư liệu sản xuất đang ngày càng trở thành "xiểng xích" trói buộc sự phát triển đó. Đây còn là kết quả tác động của tình trạng sản xuất tự phát, hay mặt trái của cạnh tranh giữa các chủ doanh nghiệp trong nền kinh tế thị trường mà không có sự kiểm soát, dẫn dắt, điều tiết của nhà nước.