Chương 1: Hoạt động cứu trợ tàu thuyền nước ngoài trên biển Đông của Việt Nam (1802 - 1884) Chương 2: Tinh thần nhân đạo và ý thức trách nhiệm quốc tế của triều Nguyễn trong hoạt động cứu trợ tàu thuyền nước ngoài gặp nạn trên biển Đông Chương 3: Gía trị lịch sử và pháp lý của hoạt động cứu trợ tàu thuyền nước ngoài trên biển Đông của triều Nguyễn đối với việc khẳng định chủ quyền biển đảo thiêng liêng của Tổ quốc. 12 Chƣơng 1 HOẠT ĐỘNG CỨU TRỢ TÀU THUYỀN NƢỚC NGOÀI TRÊN BIỂN ĐÔNG CỦA VIỆT NAM (1802-1884) 1. Vị trí chiến lƣợc của biển Đông và bối cảnh lịch sử thế kỷ XIX 1.Vị trí chiến lược của biển Đông 1. Đôi nét khái quát về biển Đông Biển Đông là một biển nửa kín, nằm ở rìa Tây Thái Bình Dương và có diện tích khoảng 3,5 triệu km2 kéo dài từ Singapore đến eo biển Đài Loan.
Biển Đông được bao bọc bởi Việt Nam, Trung Quốc lục địa, Đài Loan, Philippines, Indonesia, Brunei, Malaysia, Singaporre, Thái Lan và Campuchia. Biển Đông được nối thông với biển Hoa Đông của Trung Quốc và biển Nhật Bản qua eo biển Đài Loan, thông với Thái Bình Dương qua các biển đảo của Philippines và thông với Ấn Độ Dương qua eo biển Malacca. Ngoài ra, xung quanh biển Đông có rất nhiều vịnh quan trọng, tiêu biểu như vịnh Bắc Bộ, vịnh Thái Lan, vịnh Subic, vịnh Manila với nhiều cảng nước sâu… Vì vậy, biển Đông trở thành nơi xuyên qua của các luồng thương mại hàng hải và hàng không quốc tế, nối liên các nước Đông Bắc Á với Đông Nam Á và là đường hàng hải ngắn nhất nối Thái Bình Dương với Ấn Độ Dương. Ước tính, trong 10 tuyến đường hàng hải chính trên thế giới thì đã có 5 tuyến đi qua khu vực Biển Đông.
Nếu hơn 90% thương mại quốc tế được vận chuyển bằng đường biển, thì trong đó đã có 45% đi qua biển Đông. Có khoảng 80% lượng dầu thô nhập khẩu của Trung Quốc, 60% của Nhật Bản và 66% của Hàn Quốc đi qua biển Đông; Có tới 42% hàng xuất khẩu của Nhật Bản, 55% hàng xuất khẩu của các nước Đông Nam Á, 26% hàng xuất khẩu của các nước công nghiệp mới và 40% hàng của Australia cũng đi qua vùng biển này [1; tr. Đối với Việt Nam, hơn 95% hàng xuất khẩu thông qua đường biển. Những con số trên đã phản ánh sinh động 13 những lợi thế của biển Đông, lí giải vì sao nó thường được ví như “Địa Trung Hải châu Á”.
Không những thế, biển Đông còn là là nơi có nguồn tài nguyên thiên nhiên phong phú, nhất là dầu khí và sinh vật biển. Người ta ước tính khu vực này chứa khoảng 130 tỷ thùng dầu mỏ và 900 tỷ mét khối khí đốt tự nhiên, trong đó đã có khoảng 7 tỷ thùng dầu đã được kiểm chứng với khả năng sản xuất 2,5 triệu thùng /ngày.Mặt khác, vùng biển này còn có một lượng khí đóng băng lớn, tương đương với lượng dự trữ dầu khí trên. Đó là chưa kể, dưới đáy biển còn có khá nhiều kim loại quý hiếm như Coban, Mangan. Ngoài ra, ở nơi đây còn có trên 100 loài cá có giá trị kinh tế cao và có khả năng khai thác với số lượng lớn, chiếm khoảng 7-8% sản lượng hải sản đánh bắt của cả thế giới.
[47] Đáng lưu ý là, trong khu vực biển Đông thì quần đảo Trường Sa có diện tích lớn nhất (trên 1,3 triệu km2, chiếm 38% tổng diện tích biển Đông), chứa đựng nhiều nguồn tài nguyên thiên nhiên nhất, đặc biệt là dầu khí. Ngoài ra, đây còn là nơi có vị trí chiến lược về giao thông hàng hải và phòng thủ chiến lược. Nếu quần đảo này có căn cứ quân sự hiện đại thì có thể kiểm soát được một địa bàn rộng, gần như toàn bộ Đông Nam Á và Đông Nam của Trung Quốc. Điều này lí giải vì sao nơi đây trở thành địa bàn tranh chấp của nhiều quốc gia trong khu vực xưa nay.
Tầm quan trọng của biển Đông với Việt Nam và các nước trên thế giới * Đối với các nước trên thế giới: Trước hết là với Trung Quốc: Biển Đông có ý nghĩa vô cùng quan trọng đối với Trung Quốc, nhất là khi nước này đã trở thành nền kinh tế thứ hai thế giới, đang trên đà phát triển mạnh. Không phải ngẫu nhiên mà các học giả Trung Quốc luôn nhấn mạnh rằng, biển Đông là “trục hai đại dương, là hòn đá tảng về sức mạnh biển, là đồng tiền sinh mệnh trên biển của Trung 14 Quốc”[46]. Trong lịch sử, người Trung Quốc từng cho rằng, Đông Nam Á, trong đó có biển Đông là khu vực ảnh hưởng truyền thống của họ và cũng là hướng thuận, làm ăn phát đạt. Nơi đây là kho dầu khí dồi dào phục vụ đắc lực cho sự phát triển kinh tế của đất nước.
Điều này ảnh hưởng không nhỏ đến yêu sách đòi chủ quyền của Trung Quốc hiện nay ở biển Đông. Với Mỹ, biển Đông có tầm quan trọng khá đặc biệt với Mỹ, cả về địa kinh tế, quân sự chiến lược. Ba trong mười tuyến giao thông hàng hải quan trọng nhất của Mỹ đi qua Tây Thái Bình Dương và eo biển Malacca. Các nước đồng minh thân cận của Mỹ ở Đông Bắc Á như Nhật Bản và Hàn Quốc phụ thuộc sâu sắc vào tuyến thương mại này, nhất là trong việc nhập khẩu dầu mỏ và các nguyện liệu khác cho sự phát triển công nghiệp.
Trong chiến lược an ninh quân sự, biển Đông là một mắt xích trọng yếu trong hệ thống quân sự ven biển của Mỹ ở châu Á, chạy dài từ Vịnh Pec-xích, qua biển Đông đến bán đảo Triều Tiên, là nơi hỗ trợ đắc lực cho việc duy trì “vành đai sắt” khống chế Trung Quốc ở phía Đông. Hơn thế nữa, các nước xung quanh biển Đông cũng là đối tác thương mại và nhận đầu tư lớn của Mỹ. Đặc biệt, trong bối cảnh ngày càng khan hiếm về dầu mỏ thì việc tăng cường hợp tác khai thác dầu khí ở biển Đông cũng đang thôi thúc người Mỹ. Đối với Ấn Độ: Mối quan tâm của Ấn Độ đối với biển Đông có từ hàng ngàn năm trước do nhu cầu mở rộng không gian hợp tác kinh tế và an ninh với các nước ở khu vực châu Á -Thái Bình Dương.
Biển Đông là một không gian biển mở, nơi có gần 50% hoạt động thương mại của Ấn Độ đi qua. Nguồn dầu khí dự trữ nơi đây khá phong phú. Hơn nữa, sự gia tăng vai trò của Ấn Độ ở biển Đông không chỉ để thắt chặt quan hệ với nước Đông Nam Á, trong đó Việt Nam là một trong những đối tác được ưu tiên, mà qua đó còn tăng cường quan hệ với Australia, các nước Đông Bắc Á, và xa hơn là Mỹ, mà còn giúp Ấn Độ giảm Áp lực cạnh tranh với Trung Quốc ở Ấn Độ Dương và Nam Á. Hơn nữa, Ấn Độ cũng đang cố gắng trở thành cường quốc biển, và 15 trên thực tế đã có thực lực khá mạnh về hải quân.
Điều này cho phép Ấn Độ có khả năng trở thành đối tác tin cậy trong việc xây dựng các cơ chế hợp tác an ninh trên biển với nhiều nước khác. Có thể nói, đây là một trong bước đi của chiến lược “hướng Đông” của Ấn Độ nhằm khẳng định vị thế cường quốc của mình ở châu Á trước sự cạnh tranh mạnh mẽ từ nước Trung Quốc láng giềng. [48] Đối với Nga : Vì nước Nga cũng là một cường quốc nằm ở khu vực châu Á- Thái Bình Dương, nên lợi ích của Nga là không nhỏ tại vùng biển Đông. Ngoài lợi ích thông thương hàng hải như mọi nước khác, nước Nga còn có quan hệ hữu nghị truyền thống và lợi ích hợp tác với Việt Nam.
Hơn nữa, với tư cách là một nước lớn, đang trên đường phục hồi vị thế vốn có của họ, nước Nga khó có thể bỏ qua những lợi ích chiến lược mang tính toàn cầu cả hiện tại cũng như lâu dài. Biển Đông cũng nằm trong lợi ích chiến lược của họ. Đối với Nhật Bản: Với Nhật Bản, sự an toàn và thông suốt trong vận chuyển qua biển Đông, nhất là qua eo biển Malacca còn quan trong hơn cả Mỹ. Hơn nữa, khu vực này còn là nơi có khả năng cung cấp một nguồn tài nguyên bổ sung lớn cho sự phát triển của nền kinh tế Nhật Bản.
Thêm vào đó, sự gia tăng nhanh sức mạnh kinh tế và quân sự cùng với những hành động cứng rắn của Trung Quốc trên biển Đông và biển Hoa Đông cũng làm tăng thêm sức ép địa chính trị, kinh tế đối với Nhật Bản, nước đã bị Trung Quốc đẩy xuống hàng thứ ba trong trật tự kinh tế thế giới. Trong bối cảnh nhiều nước ASEAN, nhất là Việt Nam và Philippines đang nỗ lực tìm kiếm các đối tác khác để củng cố yêu sách đòi chủ quyền của mình và nhất là khi Mỹ công khai “trở lại châu Á”, Nhật Bản muốn sử dụng cơ hội này để duy trì ảnh hưởng vốn có của họ tại khu vực cũng như tạo thế tốt hơn trong tranh chấp chủ quyền tại quần đảo Senkaku/Điếu Ngư với Trung Quốc. Đối với các nước trong khối ASEAN: Đối với ASEAN, thì tranh chấp biển Đông không chỉ liên quan trực tiếp đến lợi ích an ninh và phát triển của 16 mỗi thành viên, mà còn là phạm vi địa chính trị của tổ chức này - với tư cách là Cộng đồng khu vực, trung tâm kết nối, kiến tạo một cấu trúc an ninh mới ở châu Á-Thái Bình Dương. Điều này được chế định bởi nhiều quốc gia thành viên ASEAN nằm bao quanh vùng biển này, có yêu sách đòi chủ quyền và tất cả đều chia sẻ lợi ích cả kinh tế và chiến lược, nhất là trong tự do thương mại và an ninh quốc phòng và là nơi đan xen lợi ích chiến lược của nhau và của các nước lớn.
*Đối với Việt Nam: Biển Việt Nam được gọi là Biển Đông với hàm ý đơn giản là để chỉ biển bao lấy toàn bộ mặt Đông của đất nước. Đó là sự hợp nhất các vùng biển của 3 vương quốc cổ đại đầu tiên là là nước Văn Lang - Âu Lạc ở miền Bắc, nước Lâm Ấp - Chămpa ở miền Trung và nước Phù Nam ở miền Nam [24]. Thời xa xưa, Biển Đông ( 東 海 ) trong quan niệm của người Việt chỉ là khu vực rộng hơn một chút so với vịnh Bắc Bộ hiện nay. Phía Tây Bắc của vịnh Bắc Bộ, trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh và thành phố Hải Phòng có các vịnh Hạ Long, Bái Tử Long được dân gian giải thích là Rồng Mẹ (Hạ Long) cùng với đàn Rồng Con (Bái Tử Long) kết lại làm bức tường thành ngăn chặn các cuộc tấn công vào vương quốc từ phía biển.
