Chương 1: Những vấn đề lý luận cơ bản về dư luận xã hội và vai trò của dư luận xã hội với việc xây dựng và thực hiện pháp luật. Chương 2: Thực trạng dư luận xã hội với việc xây dựng và thực hiện pháp luật. Chương 3: Một số giải pháp góp phần nâng cao vai trò của dư luận xã hội đối với việc xây dựng và thực hiện pháp luật. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ DƢ LUẬN XÃ HỘI VÀ VAI TRÕ CỦA DƢ LUẬN XÃ HỘI VỚI VIỆC XÂY DỰNG VÀ THỰC HIỆN PHÁP LUẬT 1.
NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ DƢ LUẬN XÃ HỘI 1.1 Định nghĩa dƣ luận xã hội Thuật ngữ dư luận xã hội được hình thành từ rất sớm nhưng phải đến thế kỉ 12 nó mới được sử dụng lần đầu tiên bởi một nhà văn người Anh tên là J. Trong tiếng Anh, thuật ngữ này được ghép bởi hai từ: Public (công khai, công chúng) và Opinion (ý kiến, quan điểm). Trong tiếng Việt, thuật ngữ “dư luận xã hội” còn được gọi theo những cách khác như công luận hay dư luận công chúng. Hiện nay, thuật ngữ “dư luận xã hội” được sử dụng nhiều trong đời sống xã hội, trên các phương tiện thông tin đại chúng và trong một số ngành khoa học như chính trị học, triết học, xã hội học… Sau đây là một số quan điểm, định nghĩa về dư luận xã hội: Các nhà nghiên cứu dư luận xã hội ở Liên Xô (trước đây) nhấn mạnh tới sự phán xét, đánh giá chung của các nhóm xã hội đối với các vấn đề quan tâm: Dư luận xã hội là tổng thể các ý kiến, trong đó chủ yếu là các ý kiến thể hiện sự phán xét, đánh giá, sự nhận định (bằng lời hoặc không bằng lời), phản ánh ý nghĩa của các thực tế, quá trình, hiện tượng, sự kiện đối với các tập thể, giai cấp, xã hội nói chung và thái độ công khai hoặc che đậy của các nhóm xã hội lớn, nhỏ đối với các vấn đề của cuộc sống xã hội có động chạm đến các lợi ích chung của họ (B.40] hoặc dư luận xã hội là “sự phán xét 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thể hiện sự đánh giá và thái độ của mọi người đối với các hiện tượng của đời sống xã hội”[39, tr.
Nhiều nhà nghiên cứu Mỹ cũng nêu ra các định nghĩa tương tự. Định nghĩa của Childs (1965) tuy đơn giản nhưng rất phổ biến trong giới nghiên cứu Mỹ: “Công luận là tập hợp các ý kiến cá nhân ở bất kì nơi đâu mà chúng ta có thể tìm được”[44, tr. Các nhà nghiên cứu Việt Nam định nghĩa: Dư luận xã hội là một dạng đặc biệt của ý thức xã hội, được biểu hiện bằng chính kiến cụ thể thuộc một nhóm đông người hoặc tập thể tầng lớp, giai cấp, nhiều khi là cả một cộng đồng (địa phương, cả nước, khu vực, cộng đồng thế giới…) đối với những vấn đề mà họ quan tâm; Dư luận xã hội là sự biểu hiện trạng thái ý thức xã hội của một cộng đồng người nào đó, là sự phán xét, đánh giá của đại đa số trong cộng đồng người đối với các sự kiện, hiện tượng, quá trình xã hội có liên quan đến nhu cầu, lợi ích của họ trong một thời điểm nhất định”; “Dư luận xã hội là tập hợp các luồng ý kiến cá nhân trước các vấn đề, sự kiện, hiện tượng có tính thời sự [39, tr. Trong các định nghĩa này, các tác giả nhấn mạnh đến công luận xã hội như một dạng biểu hiện của ý thức xã hội, coi công luận xã hội là một lĩnh vực của tinh thần, của xã hội nhưng có liên hệ chặt chẽ với hoạt động thực tiễn của xã hội.
Phải có sự quan tâm của số đông người đối với cùng một vấn đề mới có thể hình thành dư luận xã hội và căn nguyên của dư luận xã hội xuất phát từ nhu cầu và lợi ích của cá nhân trong cộng đồng ở một thời điểm nhất định. Các định nghĩa, quan niệm về dư luận xã hội nói trên được đưa ra trong hoàn cảnh và thời kì lịch sử khác nhau và mỗi nhà nghiên cứu lại có cách tiếp 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cận, quan điểm, định hướng sử dụng khác nhau nên cách đưa ra định nghĩa của mỗi người cũng khác nhau. Tuy nhiên, chúng ta thấy các học giả đều có quan điểm chung rằng điều kiện để có dư luận xã hội cần phải có: một vấn đề xảy ra trong xã hội; một số lượng lớn cá nhân thể hiện ý kiến về vấn đề trên; một vài dạng nhất trí chung trong số ít nhất một vài dư luận về vấn đề trên và sự nhất trí chung này phải trực tiếp hoặc gián tiếp tạo nên ảnh hưởng. Dư luận xã hội là hiện tượng đời sống xã hội phức tạp.
Bởi vậy, các định nghĩa về nó rất phong phú. Tuy nhiên, để định hướng cho việc triển khai luận văn, tác giả đưa ra khái niệm về dư luận xã hội như sau: Dư luận xã hội là một dạng biểu hiện của ý thức xã hội, phản ánh thái độ phản ứng của đa số cá nhân trong xã hội đối với các hiện tượng, sự kiện xã hội và quá trình xã hội trong những thời gian và không gian xã hội cụ thể. Sự hình thành và phát triển của dƣ luận xã hội Dư luận xã hội được hình thành qua kênh giao tiếp cá nhân và kênh giao tiếp đại chúng. Khi chưa có các phương tiện thông tin đại chúng, sự tiếp nhận vấn đề xã hội, sự hình thành, biến đổi và định hình ý kiến cũng chỉ qua giao tiếp cá nhân.
Với những vấn đề đặc biệt nhạy cảm và quan trọng đối với cá nhân, thông tin được truyền qua mạng giao tiếp xã hội với tốc độ nhanh chóng không kém gì so với giao tiếp đại chúng. Khi các phương tiện thông tin đại chúng phát triển, dư luận xã hội được hình thành, biến đổi và phổ biến nhanh hơn. Nhờ những phương tiện kỹ thuật hiện đại, một thông điệp có thể được chuyển tải cùng một lúc hoặc nguyên dạng đến hàng triệu, thậm chí hàng tỷ con người. Điều này có ý nghĩa rất quan trọng để tạo ra phản ứng tương tự nhau, hoặc giống nhau về vấn đề mà thông tin đại chúng đề cập đến.
Quá trình hình thành dư luận xã hội trải qua các bước sau: 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Bước một: Giai đoạn dư luận xã hội hình thành thuộc ý thức cá nhân. Các cá nhân trong cộng đồng xã hội được tiếp xúc, làm quen, đuợc trực tiếp chứng kiến hoặc nghe kể lại về các sự việc, sự kiện, hiện tượng xảy ra trong xã hội. Họ tìm kiếm, sưu tập thêm các thông tin, trao đổi với nhau về nó, từ đó nảy sinh các suy nghĩ, tình cảm, ý kiến bước đầu về nội dung, tính chất của các sự việc, sự kiện. Nhưng lúc này, các suy nghĩ, tình cảm, ý kiến bước đầu là thuộc về mỗi người, thuộc lĩnh vực ý thức cá nhân.
Bước hai: Giai đoạn trao đổi thông tin giữa mọi nguời. Các ý kiến cá nhân được trao đổi, chia sẻ, bàn luận với nhau trong nhóm xã hội. Cơ sở cho quá trình thảo luận này là lợi ích chung của cả nhóm và hệ thống các giá trị, chuẩn mực xã hội đang chi phối các khuôn mẫu tư duy và khuôn mẫu hành vi của các thành viên trong nhóm. Thông qua quá trình trao đổi, bàn luận các suy nghĩ, các ý kiến xung quanh đối tượng của dư luận mà ý kiến đã được trao đổi, chuyển dần từ lĩnh vực ý thức cá nhân sang lĩnh vực ý thức xã hội.
Bước ba: Giai đoạn tranh luận có tính chất tập thể về các vấn đề quan trọng. Ở giai đoạn này, các thông tin, vấn đề không quan trọng, không phù hợp hoặc những “thông tin nhiễu” về đối tượng sẽ bị lược bỏ. Các nhóm trao đổi, tranh luận với nhau về những nội dung quan trọng, đưa ra các ý kiến khác nhau và thống nhất lại xung quanh các quan điểm cơ bản để cùng tìm đến những điểm chung trong quan điểm và ý kiến. Từ đó mà hình thành các phán xét, đánh giá chung thỏa mãn được ý chí của đại đa số các thành viên trong cộng đồng người.
Cơ sở cho quá trình tranh luận này vẫn là lợi ích chung và hệ thống các giá trị, chuẩn mực xã hội chung cùng được các nhóm xã hội chia sẻ và thừa nhận. Bước bốn: Giai đoạn đi từ dư luận xã hội đến hành động thực tiễn. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Nếu như luồng dư luận xã hội chỉ hình thành một cách thuần túy rồi để đấy, chẳng có vai trò, tác dụng gì đối với cộng đồng thì có lẽ nó chỉ là hiện tượng vô nghĩa. Trên thực tế vấn đề không chỉ dừng lại ở đấy.
Từ sự phán xét đánh giá chung, các nhóm xã hội và cộng đồng xã hội đi tới hành động thống nhất, nêu lên những kiến nghị, những biện pháp về hoạt động thực tiễn của họ trước thực tế cuộc sống nhất định. Như vậy dư luận xã hội là sản phẩm của quá trình giao tiếp xã hội. Không có sự trao đổi, bàn bạc, thảo luận, thậm chí va đập các ý kiến với nhau thì không thể có ý kiến phán xét, đánh giá chung được đông đảo mọi người chia sẻ, tán thành và ủng hộ. Quá trình phát triển dư luận xã hội là một quá trình biện chứng.
Bởi vì sự phát triển của dư luận xã hội là một quá trình có sự phát sinh, tồn tại, phát triển và tiêu vong. Sự kết thúc của một quá trình này là sự khởi đầu cho một quá trình khác. Dư luận xã hội cũng có thể tăng cường về cường độ theo hướng càng ngày càng mạnh hơn nếu vấn đề không được giải quyết. Trong quá trình hình thành và phát triển, dư luận xã hội phụ thuộc vào nhiều điều kiện, yếu tố khác nhau, cả chủ quan và khách quan về kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội, trình độ nhận thức… Có thể kể đến những yếu tố chính tác động đến sự hình thành, phát triển của dư luận xã hội, đó là: Tính chất của các sự việc, sự kiện, hiện tượng xã hội, quá trình xã hội đang diễn ra trong xã hội; hệ tư tưởng, trình độ học vấn, kiến thức, hiểu biết, kinh nghiệm thực tế xã hội của con người; thông tin đại chúng; những nhân tố thuộc về tâm lí xã hội; hoàn cảnh sinh hoạt chính trị - xã hội; các phong tục tập quán, hệ thống các giá trị, chuẩn mực xã hội đang hiện hành trong xã hội.