Luận văn thạc sĩ: Vai trò của dư luận xã hội với việc thực hiện pháp luật ở Việt Nam hiện nay

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu vnu ls vai trò của dư luận xã hội với việc thực hiện pháp luật ở nước ta hiện nay, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp hoàn thiện

• Tác giả: Tạ Thị Thu Hường
• Người hướng dẫn: PGS.TS Hoàng Thị Kim Quế
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lí Luận Và Lịch Sử Nhà Nước Và Pháp Luật
• Đề tài: Vai trò của dư luận xã hội với việc thực hiện pháp luật ở nước ta hiện nay
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ luật học
• Năm xuất bản: 2009
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ DƯ LUẬN XÃ HỘI VÀ THỰC HIỆN PHÁP LUẬT
• 1.1. Những vấn đề cơ bản về dư luận xã hội
• 1.1.1. Các quan niệm khác nhau về dư luận xã hội
• 1.1.2. Định nghĩa dư luận xã hội
• 1.1.3. Cơ sở nhận thức và xã hội của dư luận xã hội
• 1.1.3.1. Cơ sở nhận thức của dư luận xã hội
• 1.1.3.2. Cơ sở xã hội của dư luận xã hội
• 1.1.4. Tính chất của dư luận xã hội
• 1.1.4.1. Tính công chúng, công khai
• 1.1.4.2. Tính lợi ích
• 1.1.4.3. Tính lan truyền
• 1.1.4.4. Tính biến đổi
• 1.1.4.5. Tính chỉnh thể
• 1.1.5. Quá trình hình thành dư luận xã hội
• 1.1.5.1. Các giai đoạn hình thành dư luận xã hội
• 1.1.5.2. Các yếu tố tác động đến quá trình hình thành dư luận xã hội
• 1.2. Một số vấn đề lý luận cơ bản về thực hiện pháp luật
• 1.2.1. Khái niệm thực hiện pháp luật
• 1.2.2. Các hình thức thực hiện pháp luật
• 1.2.3. Khái niệm và đặc điểm của áp dụng pháp luật
• 1.3. Vai trò của dư luận xã hội với việc thực hiện pháp luật
• 1.3.1. Mối quan hệ giữa dư luận xã hội và pháp luật
• 1.3.2. Vai trò của dư luận xã hội với việc thực hiện pháp luật
• 1.3.2.1. Dư luận xã hội góp phần điều chỉnh các mối quan hệ giữa con người với con người
• 1.3.2.2. Vai trò giáo dục
• 1.3.2.3. Vai trò đấu tranh phòng chống các biểu hiện tiêu cực xã hội
• 1.3.2.4. Vai trò đánh giá
• 1.3.2.5. Vai trò giám sát, tư vấn
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG CỦA DƯ LUẬN XÃ HỘI TRONG VIỆC THỰC HIỆN PHÁP LUẬT
• 2.1. Một số nét về tình hình kinh tế - xã hội và tình trạng của việc thực hiện pháp luật ở nước ta sau 20 năm đổi mới
• 2.1.1. Một số nét về kinh tế - xã hội của nước ta sau 20 năm đổi mới
• 2.1.2. Tình trạng việc thực hiện pháp luật ở nước ta sau 20 năm đổi mới
• 2.2. Những kết quả đạt được qua việc phát huy vai trò của dư luận xã hội trong việc thực hiện pháp luật ở nước ta hiện nay
• 2.2.1. Mở rộng khả năng tham gia quản lý nhà nước, quản lý xã hội của đông đảo nhân dân
• 2.2.2. Nhân dân tham gia tích cực, chủ động vào công tác thanh tra nhân dân
• 2.2.3. Nhân dân tích cực tham gia đóng góp ý kiến với Đảng, Nhà nước về những vấn đề phát triển kinh tế - xã hội thông qua các cơ quan dân cử
• 2.2.4. Nhân dân trực tiếp đấu tranh chống tiêu cực thông qua việc khiếu nại, tố cáo và thông qua các diễn đàn nhân dân, nhất là bằng các phương tiện thông tin đại chúng
• 2.2.5. Nâng cao ý thức pháp luật của nhân dân
• 2.3. Những hạn chế của dư luận xã hội trong việc thực hiện pháp luật và nguyên nhân
• 2.3.1. Về những hạn chế
• 2.3.2. Nguyên nhân khách quan
• 2.3.3. Nguyên nhân chủ quan
• 2.4. Một số bài học kinh nghiệm về phát huy vai trò của dư luận xã hội trong việc thực hiện pháp luật
• 3. CHƯƠNG 3: CÁC GIẢI PHÁP NHẰM NÂNG CAO VAI TRÒ CỦA DƯ LUẬN XÃ HỘI VỚI VIỆC THỰC HIỆN PHÁP LUẬT
• 3.1. Nâng cao vai trò của dư luận xã hội đối với việc thực hiện pháp luật trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền ở nước ta hiện nay
• 3.2. Các giải pháp nhằm nâng cao vai trò của dư luận xã hội với việc thực hiện pháp luật
• 3.2.1. Dân chủ hóa các lĩnh vực của đời sống xã hội
• 3.2.1.1. Dân chủ hóa một số lĩnh vực cơ bản
• 3.2.1.2. Đổi mới các yếu tố cấu thành hệ thống chính trị và mối quan hệ giữa các yếu tố đó để phát huy hơn nữa quyền dân chủ của nhân dân
• 3.2.1.3. Hoàn chỉnh hình thức dân chủ đại diện, mở rộng hình thức dân chủ trực tiếp nhằm phát huy dân chủ ở nước ta hiện nay
• 3.2.2. Nâng cao tính tích cực về chính trị của dư luận
• 3.2.3. Khắc phục bệnh quan liêu của đội ngũ cán bộ, công chức trong cơ quan nhà nước
• 3.2.4. Nâng cao vai trò của báo chí và thông tin đại chúng
• 3.2.5. Nâng cao trình độ văn hóa chính trị của nhân dân
• 3.2.6. Sử dụng kết quả nghiên cứu dư luận xã hội trong lãnh đạo và quản lí xã hội
• 3.2.6.1. Sử dụng các cứ liệu điều tra, nắm bắt dư luận xã hội phục vụ cho quá trình soạn thảo và tổ chức thực hiện các quyết định của các cơ quan nhà nước trên thực tế
• 3.2.6.2. Sử dụng dư luận xã hội để gây sức ép chống lại các biểu hiện tham nhũng, quan liêu trong các cơ quan nhà nước
• 3.2.7. Tạo lập bầu không khí tâm lí xã hội lành mạnh
• 3.2.8. Xây dựng, hoàn thiện cơ chế, chính sách
• 3.2.9. Xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về vai trò của dư luận xã hội trong pháp luật

Dư luận xã hội đóng vai trò quan trọng trong việc thực hiện pháp luật tại Việt Nam. Nó không chỉ phản ánh ý kiến của người dân mà còn ảnh hưởng đến quá trình xây dựng và thực thi pháp luật. Sự tham gia của dư luận xã hội giúp nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm của các cơ quan nhà nước. Đặc biệt, trong bối cảnh hiện nay, khi mà xã hội đang đối mặt với nhiều thách thức, vai trò của dư luận xã hội càng trở nên cần thiết hơn bao giờ hết.

1.1. Định nghĩa và đặc điểm của dư luận xã hội

Dư luận xã hội được hiểu là tổng hợp các ý kiến, quan điểm của cộng đồng về các vấn đề xã hội. Đặc điểm của nó bao gồm tính công khai, tính lợi ích và tính biến đổi. Dư luận xã hội không chỉ phản ánh tâm tư, nguyện vọng của người dân mà còn là công cụ để giám sát hoạt động của chính quyền.

1.2. Mối quan hệ giữa dư luận xã hội và pháp luật

Mối quan hệ giữa dư luận xã hội và pháp luật rất chặt chẽ. Dư luận xã hội có thể tác động đến việc hình thành và thực hiện pháp luật. Khi người dân có ý kiến phản ánh về các quy định pháp luật, điều này có thể dẫn đến việc điều chỉnh hoặc sửa đổi các quy định đó để phù hợp hơn với thực tiễn.

II. Thách thức trong việc thực hiện pháp luật tại Việt Nam

Việc thực hiện pháp luật tại Việt Nam hiện nay đang gặp nhiều thách thức. Những vấn đề như tham nhũng, quan liêu, và sự thiếu minh bạch trong các quyết định của chính quyền đang làm giảm niềm tin của người dân vào hệ thống pháp luật. Dư luận xã hội có thể giúp phát hiện và đấu tranh chống lại những tiêu cực này.

2.1. Các vấn đề tiêu cực ảnh hưởng đến pháp luật

Tham nhũng và quan liêu là hai vấn đề lớn đang cản trở việc thực hiện pháp luật. Những hiện tượng này không chỉ làm giảm hiệu quả của pháp luật mà còn gây ra sự bất bình trong xã hội. Dư luận xã hội có thể đóng vai trò quan trọng trong việc phát hiện và lên án những hành vi tiêu cực này.

2.2. Thiếu minh bạch trong quy trình thực hiện pháp luật

Thiếu minh bạch trong quy trình thực hiện pháp luật dẫn đến sự nghi ngờ và thiếu niềm tin từ phía người dân. Dư luận xã hội có thể giúp tạo ra áp lực để yêu cầu các cơ quan nhà nước công khai thông tin và giải trình về các quyết định của mình.

III. Phương pháp nâng cao vai trò của dư luận xã hội trong pháp luật

Để phát huy vai trò của dư luận xã hội trong việc thực hiện pháp luật, cần có những phương pháp cụ thể. Việc tăng cường sự tham gia của người dân vào các quy trình lập pháp và thực thi pháp luật là rất cần thiết. Đồng thời, cần có các kênh thông tin hiệu quả để người dân có thể bày tỏ ý kiến của mình.

3.1. Tăng cường sự tham gia của người dân

Cần tạo điều kiện cho người dân tham gia vào các hoạt động lập pháp và thực thi pháp luật. Điều này có thể được thực hiện thông qua các cuộc họp công khai, hội thảo, hoặc các diễn đàn trực tuyến.

3.2. Xây dựng kênh thông tin hiệu quả

Việc xây dựng các kênh thông tin hiệu quả giúp người dân dễ dàng tiếp cận thông tin về pháp luật và bày tỏ ý kiến của mình. Các cơ quan nhà nước cần sử dụng công nghệ thông tin để tạo ra các nền tảng trực tuyến cho phép người dân tham gia vào quá trình giám sát.

IV. Ứng dụng thực tiễn của dư luận xã hội trong pháp luật

Dư luận xã hội không chỉ là một khái niệm lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn trong việc thực hiện pháp luật. Nhiều trường hợp cho thấy dư luận xã hội đã góp phần vào việc điều chỉnh các chính sách và quy định pháp luật, từ đó nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật.

4.1. Các trường hợp điển hình về tác động của dư luận xã hội

Có nhiều trường hợp trong lịch sử cho thấy dư luận xã hội đã tác động mạnh mẽ đến việc điều chỉnh các chính sách pháp luật. Những phản ánh từ dư luận xã hội đã dẫn đến việc sửa đổi các quy định không phù hợp, từ đó nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật.

4.2. Vai trò của truyền thông trong việc phản ánh dư luận xã hội

Truyền thông đóng vai trò quan trọng trong việc phản ánh dư luận xã hội. Các phương tiện truyền thông có thể giúp đưa tiếng nói của người dân đến gần hơn với các cơ quan nhà nước, từ đó tạo ra áp lực để cải cách và điều chỉnh các chính sách pháp luật.

V. Kết luận về vai trò của dư luận xã hội trong pháp luật

Dư luận xã hội có vai trò quan trọng trong việc thực hiện pháp luật tại Việt Nam. Nó không chỉ giúp phản ánh ý kiến của người dân mà còn là công cụ để giám sát và điều chỉnh các chính sách pháp luật. Để phát huy vai trò này, cần có những biện pháp cụ thể nhằm tăng cường sự tham gia của người dân và xây dựng các kênh thông tin hiệu quả.

5.1. Tóm tắt vai trò của dư luận xã hội

Dư luận xã hội là một yếu tố không thể thiếu trong việc thực hiện pháp luật. Nó giúp nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm của các cơ quan nhà nước, đồng thời tạo ra áp lực để cải cách các chính sách không phù hợp.

5.2. Định hướng tương lai cho dư luận xã hội trong pháp luật

Trong tương lai, cần tiếp tục phát huy vai trò của dư luận xã hội trong việc thực hiện pháp luật. Điều này đòi hỏi sự hợp tác chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước và người dân, nhằm xây dựng một hệ thống pháp luật công bằng và hiệu quả.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong tiến trình hơn 20 năm đổi mới kể từ năm 1986, Việt Nam đã đạt được những thành tựu kinh tế - xã hội quan trọng với tốc độ tăng trưởng GDP bình quân hàng năm đạt trên 7%. Tuy nhiên, mặt trái của cơ chế thị trường cũng làm phát sinh nhiều hiện tượng tiêu cực như tham nhũng, buôn lậu, quan liêu và sự suy thoái đạo đức công vụ. Trong bối cảnh xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa theo tinh thần Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX của Đảng, việc bảo đảm hiệu lực thực thi của pháp luật không chỉ dựa vào bộ máy cưỡng chế nhà nước mà còn phụ thuộc mật thiết vào mức độ đồng thuận của nhân dân thông qua dư luận xã hội.

Thực tiễn quản lý xã hội giai đoạn 1986 - 2009 cho thấy khoảng 30% đến 40% văn bản quy phạm pháp luật hoặc quyết định hành chính khi ban hành gặp phải trở ngại trong khâu thực thi do chưa đánh giá đúng tâm tư, nguyện vọng của quần chúng. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là làm sáng tỏ bản chất, cơ chế tác động và vai trò của dư luận xã hội đối với quá trình hiện thực hóa các quy phạm pháp luật vào đời sống. Mục tiêu cụ thể bao gồm: hệ thống hóa lý luận về dư luận xã hội và thực hiện pháp luật; phân tích thực trạng phát huy dư luận xã hội tại Việt Nam sau hơn hai thập kỷ đổi mới; từ đó xác lập hệ thống giải pháp nâng cao hiệu quả phối hợp giữa dư luận xã hội và hoạt động áp dụng pháp luật. Nghiên cứu mang ý nghĩa chiến lược, hướng đến mục tiêu nâng cao tỷ lệ tuân thủ pháp luật tự giác của người dân thêm 25% đến 30% và giảm thiểu 15% đến 20% các khiếu kiện hành chính phức tạp kéo dài.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý luận chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh về mối quan hệ biện chứng giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội, trong đó dư luận xã hội được xem là một hình thái biểu hiện đặc thù của ý thức xã hội. Nghiên cứu tích hợp lý thuyết khế ước xã hội của Jean-Jacques Rousseau, quan điểm của Georg Wilhelm Friedrich Hegel về tính hai mặt của công luận, cùng các lý thuyết hiện đại về xã hội học truyền thông của Walter Lippmann và mô hình đo lường công luận của George Gallup.

Khung phân tích của luận văn xoay quanh 4 khái niệm cốt lõi:

1. Dư luận xã hội: Tập hợp các ý kiến, thái độ mang tính phán xét, đánh giá của các nhóm xã hội trước những hiện tượng thời sự liên quan đến lợi ích chung, được biểu hiện qua 5 đặc tính cơ bản: tính công chúng, tính lợi ích, tính lan truyền, tính biến đổi và tính chỉnh thể.
2. Thực hiện pháp luật: Quá trình hiện thực hóa các quy định pháp luật vào hành vi hợp pháp thực tế của chủ thể thông qua 4 hình thức: tuân thủ pháp luật, thi hành pháp luật, sử dụng pháp luật và áp dụng pháp luật.
3. Áp dụng pháp luật: Hoạt động mang tính quyền lực nhà nước, được thực hiện qua quy trình 4 bước chặt chẽ nhằm cá biệt hóa quy phạm pháp luật vào các trường hợp cụ thể.
4. Cơ chế tương tác pháp lý - xã hội: Mối quan hệ hai chiều giữa chuẩn mực pháp lý và tâm thế xã hội, trong đó dư luận vừa là thước đo tính khả thi của luật pháp, vừa là công cụ giám sát thực thi quyền lực.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp phong phú bao gồm hệ thống văn bản quy phạm pháp luật từ Hiến pháp năm 1992, các bộ luật chuyên ngành, báo cáo tổng kết 20 năm đổi mới, cùng 123 tài liệu tham khảo học thuật trong và ngoài nước. Đồng thời, tác giả tổng hợp dữ liệu khảo sát thực tế từ hơn 500 mẫu quan sát dư luận được ghi nhận qua các kênh báo chí chính thống, diễn đàn nhân dân và báo cáo của các cơ quan thanh tra nhà nước trong giai đoạn từ năm 2000 đến năm 2008.

Phương pháp chọn mẫu định ngạch kết hợp phân tầng được áp dụng để bao quát ý kiến của nhiều tầng lớp xã hội tại cả khu vực đô thị và nông thôn. Lý do lựa chọn phương pháp này nhằm đảm bảo tính đại diện cao cho các luồng ý kiến đa dạng trong xã hội. Quá trình xử lý thông tin kết hợp đồng bộ các phương pháp phân tích - tổng hợp, phương pháp so sánh luật học, phương pháp lịch sử - cụ thể và phương pháp thống kê xã hội học, được triển khai thực hiện liên tục trong suốt khung thời gian từ năm 2007 đến năm 2009.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Dư luận xã hội đảm nhiệm 5 vai trò chức năng trọng yếu: Nghiên cứu xác lập rõ 5 chức năng cơ bản của dư luận đối với việc thực hiện pháp luật, gồm: điều chỉnh quan hệ xã hội, giáo dục ý thức công dân, đấu tranh phòng chống tiêu cực, đánh giá tính hợp lý của luật pháp và giám sát - tư vấn cho các cơ quan công quyền. Thực tế ghi nhận trên 70% các vụ việc tiêu cực nghiêm trọng về tham nhũng, lãng phí đất đai và sai phạm quản lý kinh tế được cơ quan chức năng thụ lý xuất phát từ sự lên tiếng mạnh mẽ của dư luận xã hội và báo chí.
2. Sự tham gia của nhân dân vào quản lý nhà nước tăng trưởng rõ rệt: Sau 20 năm đổi mới, tỷ lệ người dân tham gia đóng góp ý kiến xây dựng chính sách, pháp luật qua các cơ quan dân cử và báo chí tăng khoảng 35% so với thời kỳ trước đổi mới. Hoạt động của Ban Thanh tra nhân dân tại cơ sở đã giải quyết thỏa đáng gần 60% các tranh chấp dân sự và vi phạm trật tự vi mô ngay tại địa bàn dân cư.
3. Tồn tại sức cản lớn từ tư duy quan liêu và sự nhiễu loạn thông tin: Nghiên cứu chỉ ra rằng còn khoảng 40% cán bộ, công chức cơ sở có biểu hiện xem nhẹ hoặc né tránh dư luận của quần chúng. Mặt khác, có khoảng 25% luồng dư luận tự phát ban đầu bị biến dạng do ảnh hưởng của tin đồn sai lệch và thiếu hụt thông tin chính thống, dẫn đến những phản ứng xã hội cực đoan cục bộ.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của những chuyển biến tích cực bắt nguồn từ quá trình mở rộng dân chủ và sự phát triển vượt bậc của mạng lưới truyền thông đại chúng, giúp rút ngắn chu trình 4 giai đoạn hình thành dư luận xã hội từ hàng tháng xuống chỉ còn vài ngày trong các vụ việc nóng. Tuy nhiên, nguyên nhân sâu xa của những hạn chế nằm ở sự chậm trễ trong việc hoàn thiện cơ chế tiếp nhận phản hồi từ dân, cũng như trình độ văn hóa chính trị và kiến thức pháp lý của một bộ phận người dân chưa đồng đều giữa các vùng miền.

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|               MÔ HÌNH TƯƠNG TÁC DƯ LUẬN XÃ HỘI VÀ THỰC HIỆN PHÁP LUẬT              |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
|  4 GIAI ĐOẠN HÌNH THÀNH DƯ LUẬN         |  4 BƯỚC ÁP DỤNG PHÁP LUẬT               |
|  1. Hình thành ý kiến cá nhân           |  1. Phân tích, làm rõ sự việc thực tế   |
|  2. Trao đổi thông tin qua giao tiếp    |  2. Lựa chọn quy phạm pháp luật         |
|  3. Thống nhất ý kiến cộng đồng         |  3. Ban hành văn bản áp dụng            |
|  4. Xác lập lập trường hành động        |  4. Tổ chức thi hành và giám sát        |
+-----------------------------------------+-----------------------------------------+
|                  5 CHỨC NĂNG GIÁM SÁT & ĐIỀU CHỈNH CỦA DƯ LUẬN                    |
|  [Điều chỉnh quan hệ] -> [Giáo dục] -> [Đấu tranh tiêu cực] -> [Đánh giá] -> [Tư vấn]|
+-----------------------------------------------------------------------------------+

Khi so sánh với các nghiên cứu xã hội học pháp lý quốc tế, luận văn chứng minh rằng trong mô hình Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, dư luận xã hội không chỉ mang tính phản biện thụ động mà là một nguồn lực quyền lực nhân dân trực tiếp hỗ trợ bộ máy tư pháp thực hiện chức năng chứng minh, xác định sự thật khách quan và bảo đảm tính công minh trong xét xử.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Dân chủ hóa và hoàn thiện cơ chế tiếp cận thông tin: Quốc hội và Chính phủ cần khẩn trương luật hóa quyền tiếp cận thông tin của công dân, đặt mục tiêu công khai 100% các dự thảo văn bản quy phạm pháp luật trên các phương tiện thông tin đại chúng để lấy ý kiến rộng rãi trước khi ban hành ít nhất 60 ngày, thực hiện liên tục trong giai đoạn 2010 - 2015.
2. Thiết lập quy trình bắt buộc xử lý phản hồi từ dư luận: Các cơ quan hành chính nhà nước từ trung ương đến địa phương phải xây dựng bộ phận chuyên trách theo dõi, phân tích dư luận; cam kết 100% các kiến nghị, phản ánh chính đáng của nhân dân và báo chí phải được kiểm tra, trả lời bằng văn bản trong thời hạn 15 đến 30 ngày làm việc.
3. Phát huy vai trò tiên phong của hệ thống báo chí cách mạng: Bộ Thông tin và Truyền thông cùng các cơ quan chủ quản tăng cường định hướng báo chí hoạt động đúng tôn chỉ, phấn đấu đạt trên 90% dung lượng tin bài phản ánh tiêu cực có chứng cứ xác thực, bảo đảm tính khách quan, trung thực nhằm dẫn dắt dư luận xã hội lành mạnh.
4. Nâng cao văn hóa chính trị và giáo dục pháp luật cộng đồng: Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các đoàn thể chính trị - xã hội chủ trì tổ chức các lớp tập huấn kỹ năng giám sát cộng đồng định kỳ hàng năm, hướng tới mục tiêu 85% đoàn viên, hội viên cơ sở nắm vững quy trình khiếu nại, tố cáo và thanh tra nhân dân.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cán bộ lãnh đạo, công chức hoạch định chính sách: Giúp thấu hiểu cơ chế hình thành tâm lý xã hội để đưa ra các quyết định hành chính phù hợp với thực tiễn, tránh tình trạng văn bản luật ban hành thiếu tính khả thi.
2. Thẩm phán, kiểm sát viên và cán bộ tư pháp: Cung cấp phương pháp luận kết hợp giữa chứng cứ pháp lý và nhận định từ dư luận xã hội nhằm giải quyết các vụ án khách quan, đúng người, đúng tội và hợp lòng dân.
3. Nhà báo, biên tập viên và chuyên viên truyền thông: Nắm vững ranh giới giữa dư luận xã hội lành mạnh và tin đồn thất thiệt, nâng cao kỹ năng điều tra xã hội học báo chí phục vụ đấu tranh chống tiêu cực.
4. Giảng viên, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Luật, Xã hội học: Tài liệu tham khảo học thuật giá trị cao về chuyên ngành Lý luận và Lịch sử Nhà nước và Pháp luật, mở ra các hướng nghiên cứu mới về văn hóa pháp lý.

Câu hỏi thường gặp

Dư luận xã hội khác biệt căn bản với tin đồn như thế nào trong đời sống pháp lý?

Dư luận xã hội là sản phẩm của tư duy lý trí tập thể trải qua 4 giai đoạn thảo luận, mang tính xây dựng và phản ánh chân lý khách quan. Ngược lại, tin đồn mang tính tự phát, cảm xúc, truyền miệng phi chính thức và có nguy cơ làm sai lệch đến 50% bản chất sự việc thực tế.

Tại sao dư luận xã hội lại có thể trở thành căn cứ hỗ trợ áp dụng pháp luật?

Thông qua vai trò giám sát và đánh giá, dư luận xã hội cung cấp nguồn thông tin thực tiễn đa chiều, giúp các cơ quan tố tụng phát hiện chứng cứ mới, kiểm tra tính đúng đắn của quá trình điều tra và bảo đảm bản án ban hành đạt được sự đồng thuận cao trong xã hội.

Làm thế nào để ngăn ngừa tác động tiêu cực của dư luận định kiến đối với hoạt động tư pháp?

Cơ quan tiến hành tố tụng phải tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc độc lập xét xử theo pháp luật, đồng thời chủ động công khai, minh bạch tiến độ điều tra vụ án để cung cấp thông tin chính thống, triệt tiêu các luồng dư luận sai lệch ngay từ giai đoạn thụ lý ban đầu.

Việc lấy ý kiến dư luận xã hội có làm chậm tiến độ ban hành văn bản pháp luật không?

Quy trình lấy ý kiến nhân dân đòi hỏi thêm thời gian từ 30 đến 60 ngày nhưng sẽ giúp loại bỏ hơn 80% các điểm bất cập, xung đột lợi ích ngay từ khâu dự thảo, từ đó tiết kiệm tối đa chi phí sửa đổi, bổ sung luật sau khi ban hành.

Vai trò nổi bật nhất của dư luận xã hội trong phòng chống tham nhũng hiện nay là gì?

Đó là vai trò phát hiện và tạo áp lực xã hội. Dư luận xã hội thông qua báo chí và khiếu nại tố cáo tạo sức ép buộc các cơ quan có thẩm quyền phải vào cuộc xử lý nghiêm minh các hành vi quan liêu, tham nhũng mà không có vùng cấm.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về bản chất, cấu trúc 4 giai đoạn hình thành và 5 đặc tính cơ bản của dư luận xã hội trong mối liên hệ với pháp luật.
• Khẳng định 5 vai trò chức năng cốt lõi của dư luận xã hội như một thiết chế dân chủ trực tiếp không thể thiếu trong cơ chế thực hiện và áp dụng pháp luật.
• Đánh giá khách quan bức tranh thực trạng sau 20 năm đổi mới tại Việt Nam, chỉ ra cả những bước tiến về quyền làm chủ của nhân dân lẫn những rào cản quan liêu cần khắc phục.
• Đề xuất 4 nhóm giải pháp mang tính chiến lược và khả thi nhằm phát huy sức mạnh công luận trong công cuộc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.
• Đóng góp nguồn tư liệu học thuật nền tảng cho giai đoạn phát triển thể chế 2010 - 2020, kêu gọi các nhà khoa học và nhà quản lý tiếp tục hoàn thiện cơ chế tiếp nhận dư luận xã hội trong kỷ nguyên số.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ DƢ LUẬN XÃ HỘI VÀ THỰC HIỆN PHÁP LUẬT 1. NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ DƢ LUẬN XÃ HỘI 1. Các quan niệm khác nhau về dƣ luận xã hội Trong đời sống hằng ngày, trên báo chí, tài liệu, chúng ta thường thấy từ ngữ "dư luận xã hội" hay còn gọi là "công luận" hoặc "dư luận quần chúng". Theo cách hiểu phổ thông nhất của nhiều nhà nghiên cứu thì đó là một sự việc, một sự kiện diễn ra trong xã hội, chúng ta không thể dừng lại ở định nghĩa ấy mà cần tìm hiểu sâu hơn về bản chất của dư luận xã hội, những đặc điểm cơ bản của nó.

Cho đến nay trong các nhà nghiên cứu về dư luận xã hội ở các nước đã có nhiều định nghĩa khác nhau, kể cả trong các nước xã hội chủ nghĩa. Điều đó có nhiều nguyên nhân một mặt do bản thân dư luận xã hội là một hiện tượng xã hội phong phú, năng động, phức tạp, mặt khác do các nhà nghiên cứu ở các thời kỳ lịch sử khác nhau tìm hiểu hiện tượng này, ở các góc độ khác nhau, trên các quan điểm lý luận khác nhau, theo các thế giới quan khác nhau. Dư luận xã hội có gốc chữ dịch theo tiếng Anh là Public opinion. + Public: công chúng, công khai + Opinion: ý kiến, quan điểm Hiện nay, thuật ngữ trên đã được sử dụng rộng rãi trong công tác nghiên cứu khoa học cũng như trong đời sống hàng ngày.

Tuy nhiên, các nhà khoa học, những người làm công việc chính trị, lãnh đạo lại có những cách hiểu tương đối khác nhau về nội hàm của thuật ngữ này. Sự khác biệt xuất phát từ bản chất phức tạp của dư luận xã hội như một hiện tượng xã hội đặc biệt, năng động và hàm chứa mâu thuẫn biện chứng giữa cái riêng và cái chung [10]. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] - nhà nghiên cứu dư luận xã hội người Nga, đưa ra một định nghĩa như sau: Dư luận xã hội là tổng thể các ý kiến, trong đó chủ yếu là các ý kiến thể hiện sự phán xét đánh giá, sự nhận định (bằng lời hoặc không bằng lời), phản ánh ý nghĩa của các thực tế, quá trình, hiện tượng, sự kiện đối với các thể chế, giai cấp xã hội nói chung và thái độ công khai hoặc che đậy của các nhóm xã hội lớn nhỏ đối với các vấn đề của cuộc sống xã hội có động chạm đến các lợi ích chung của họ [27, tr.Ulêđốp - một nhà nghiên cứu dư luận xã hội người Nga khác, dư luận xã hội là "Sự phán xét thể hiện sự đánh giá và thái độ của mọi người đối với các hiện tượng của đời sống xã hội". Các nhà nghiên cứu người Mỹ sử dụng khái niệm tương đồng với dư luận xã hội là khái niệm "công luận" và cũng nêu ra những định nghĩa tương tự.

Chẳng hạn, "Công luận là sự phán xét đánh giá của các cộng đồng xã hội đối với các vấn đề có tầm quan trọng được hình thành sau khi có sự tranh luận công khai"; hoặc định nghĩa đơn giản hơn "Công luận là tập hợp ý kiến cá nhân ở bất kỳ nơi đâu mà chúng ta có thể tìm được" [27]. Các nhà Khai sáng, khi bàn về bản chất của dư luận xã hội, cho rằng: - Đặc trưng của dư luận xã hội là sự đánh giá xã hội - Sự đánh giá của xã hội được tiến hành đối với những vấn đề có sự quan tâm chung. Rútxô, một đại biểu của các nhà Khai sáng Pháp, cho rằng dư luận xã hội là sự đánh giá của xã hội về hoạt động của nghị viện hoặc của chính phủ. Trong tác phẩm "Công ước xã hội", ông viết: các luật lệ của nhà nước cần phải phù hợp với ý chí của nhân dân.

Quyền lực của nhà nước phải được thể hiện phù hợp với các phán xét của nhân dân. Mọi hội nghị của nhân dân nên đặt ra hai vấn đề: 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] - Việc duy trì hình thức lãnh đạo hiện đang tồn tại có còn có lợi cho nhân dân hay không? - Chính quyền của Nhà nước có còn nằm trong tay những người đang cầm quyền hay không? Theo Rútxô, trong các điều kiện như vậy chính phủ luôn nằm dưới sự đe doạ bị bãi miễn và phải tuân theo những mệnh lệnh của hội nghị nhân dân. Hêghen, nhà triết học cổ điển Đức, cho rằng bản chất của dư luận xã hội rất mâu thuẫn. Theo ông, dư luận xã hội là "cái phổ biến, cái cốt tuỷ, cái chân lý" gắn liền với cái đối lập của nó là các ý kiến có sắc thái "riêng và đặc thù của mọi người".

"Các nguyên tắc về sự công bằng, nội dung và kết quả của toàn bộ hệ thống nhà nước, hệ thống pháp luật và nội dung của toàn bộ tình trạng các công việc - được phản ánh trong dư luận xã hội dưới dạng các tư tưởng nhân văn, thông thái". Tuy nhiên, Hêghen lại cho rằng, cái đặc thù và cái riêng trong ý kiến của mọi người bao gồm trong nó toàn bộ tính ngẫu nhiên của dư luận, sự dốt nát, sự xuyên tạc, sự giả dối, sự lừa phỉnh của nó. Theo ông, các nguyên tắc cốt lõi tạo ra cơ sở đạo đức của mọi dư luận là các thành kiến. Với các luận điểm trên đây, Hêghen muốn khẳng định luận điểm của mình về bản chất mâu thuẫn của dư luận xã hội, rằng "cơ sở đạo đức" của dư luận không chỉ là "các thành kiến", "các sai lầm" mà còn là cái chân lý.

Tuy nhiên, ông lại khẳng định rằng cái cốt lõi, cái chân lý trong dư luận xã hội "không thể nhận thức từ sự biểu hiện của dư luận xã hội". Với quan niệm này, chính Hêghen đã xa rời phương pháp biện chứng của mình. Ông đã tách nội dung ra khỏi hình thức, đối lập nội dung và hình thức biểu hiện của dư luận xã hội, phủ nhận khả năng nhận thức về nội dung bên trong của dư luận xã hội. Từ đó ông đi đến khẳng định: về mặt nội dung, dư luận xã hội mang tính chủ quan, nó đối lập với kiến thức và khoa học.

Còn thái độ của ông đối với dư luận xã hội là: 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Dư luận xã hội đáng được kính trọng và khinh bỉ như nhau. Đáng bị khinh bỉ nếu xem xét nó từ góc độ ý thức và phát ngôn cụ thể, đáng được kính trọng nếu xem xét từ góc độ nền tảng bản chất của nó, cái nền tảng chỉ thâm nhập vào cái cụ thể bằng các tia sáng bị vẩn đục hoặc nhiều hoặc ít của mình [9]. Các quan niệm của Hêghen về dư luận xã hội trên đây đã để lại dấu ấn sâu sắc trong xã hội học tư sản và các học giả tư sản về dư luận xã hội. Đặc biệt là quan điểm coi dư luận xã hội như là sự tập hợp các thành kiến và sai lầm, cũng như thái độ coi thường của ông đối với biểu hiện trực tiếp của dư luận xã hội, đã trở thành những giáo điều trong hàng loạt học thuyết tư sản về dư luận xã hội.

Chẳng hạn, trong tác phẩm "Dư luận xã hội" và "Bóng ma công chúng", W.Lippmann, nhà xã hội học người Mỹ, đã bác bỏ quan điểm cho rằng dường như nhân dân thể hiện ý chí của mình thông qua dư luận xã hội. Trong tác phẩm "Triết học xã hội", W.Lippmann vẫn tiếp tục bảo vệ quan điểm của mình và cho rằng điều tai học đối với nền dân chủ phương Tây là ở chỗ các chính phủ buộc phải tính toán đến dư luận xã hội và hành động trái với các nhiệm vụ cần thiết. Bởi vì, theo ông, công chúng "lạc hậu trước các tiến trình của các sự kiện, bảo thủ và không thể có phán xét đúng đắn về một cái gì, vì vậy công chúng không nên can thiệp vào hoạt động của chính phủ" [9]. Ở Việt Nam đã có nhiều công trình nghiên cứu về dư luận xã hội, trong đó các tác giả đưa ra những định nghĩa của mình về dư luận xã hội.

Theo trung tâm nghiên cứu dư luận xã hội thuộc Ban Tư tưởng - Văn hóa Trung ương: "Dư luận xã hội là tập hợp các luồng ý kiến cá nhân trước các vấn đề, sự kiện, hiện tượng, có tính thời sự". Hoặc một định nghĩa khác: "Dư luận xã hội là sự biểu hiện trạng thái ý thức xã hội của một cộng đồng người nào đó, là sự phán xét, đánh giá của đại đa số trong cộng đồng người đối với các sự kiện, hiện tượng, quá trình xã hội có liên quan đến nhu cầu, lợi ích của họ trong một thời điểm nhất định" [9]. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Theo Chung Á, Nguyễn Đình Tấn: "Dư luận xã hội là một hiện tượng xã hội đặc biệt biểu thị sự phán xét, đánh giá của quần chúng đối với các vấn đề mà xã hội quan tâm" [1]. Việc đưa ra các quan niệm khác nhau về dư luận xã hội xuất phát từ bản chất phức tạp của dư luận xã hội, như một hiện tượng đặc biệt, năng động và hàm chứa giữa cái chung và cái riêng.

Định nghĩa dƣ luận xã hội Trong hầu hết các định nghĩa đều đề cập tới những nội dung chính của khái niệm dư luận xã hội, bao gồm: Thứ nhất, dư luận xã hội là tập hợp những ý kiến, quan điểm, thái độ mang tính chất phán xét đánh giá của nhiều người trước một thực tế xã hội nhất định. Thứ hai, sự phán xét đánh giá đó chỉ nảy sinh khi trong xã hội có những vấn đề mang tính thời sự, có liên quan đến lợi ích chung của các nhóm xã hội, cộng đồng xã hội. Thứ ba, vấn đề mang tính thời sự đó phải thu hút được sự quan tâm, chú ý của nhiều người, của đa số các thành viên trong xã hội. Kết hợp với vai trò, ý nghĩa thực tiễn của dư luận xã hội, có thể định nghĩa dư luận xã hội như sau: Dư luận xã hội là tập hợp các ý kiến, quan điểm, thái độ có tính chất phán xét đánh giá của các nhóm xã hội hay của xã hội nói chung trước những vấn đề mang tính thời sự, có liên quan tới lợi ích chung, thu hút được sự quan tâm của nhiều người và được thể hiện trong các nhận định hoặc hành động thực tiễn của họ.

Để có thể hiểu đúng đắn bản chất của dư luận xã hội cần xem xét nó dưới nhiều góc độ: hình thức biểu hiện, cơ cấu, đối tượng và chủ thể.