Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ DƢ LUẬN XÃ HỘI VÀ THỰC HIỆN PHÁP LUẬT 1. NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ DƢ LUẬN XÃ HỘI 1. Các quan niệm khác nhau về dƣ luận xã hội Trong đời sống hằng ngày, trên báo chí, tài liệu, chúng ta thường thấy từ ngữ "dư luận xã hội" hay còn gọi là "công luận" hoặc "dư luận quần chúng". Theo cách hiểu phổ thông nhất của nhiều nhà nghiên cứu thì đó là một sự việc, một sự kiện diễn ra trong xã hội, chúng ta không thể dừng lại ở định nghĩa ấy mà cần tìm hiểu sâu hơn về bản chất của dư luận xã hội, những đặc điểm cơ bản của nó.
Cho đến nay trong các nhà nghiên cứu về dư luận xã hội ở các nước đã có nhiều định nghĩa khác nhau, kể cả trong các nước xã hội chủ nghĩa. Điều đó có nhiều nguyên nhân một mặt do bản thân dư luận xã hội là một hiện tượng xã hội phong phú, năng động, phức tạp, mặt khác do các nhà nghiên cứu ở các thời kỳ lịch sử khác nhau tìm hiểu hiện tượng này, ở các góc độ khác nhau, trên các quan điểm lý luận khác nhau, theo các thế giới quan khác nhau. Dư luận xã hội có gốc chữ dịch theo tiếng Anh là Public opinion. + Public: công chúng, công khai + Opinion: ý kiến, quan điểm Hiện nay, thuật ngữ trên đã được sử dụng rộng rãi trong công tác nghiên cứu khoa học cũng như trong đời sống hàng ngày.
Tuy nhiên, các nhà khoa học, những người làm công việc chính trị, lãnh đạo lại có những cách hiểu tương đối khác nhau về nội hàm của thuật ngữ này. Sự khác biệt xuất phát từ bản chất phức tạp của dư luận xã hội như một hiện tượng xã hội đặc biệt, năng động và hàm chứa mâu thuẫn biện chứng giữa cái riêng và cái chung [10]. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.Paderin - nhà nghiên cứu dư luận xã hội người Nga, đưa ra một định nghĩa như sau: Dư luận xã hội là tổng thể các ý kiến, trong đó chủ yếu là các ý kiến thể hiện sự phán xét đánh giá, sự nhận định (bằng lời hoặc không bằng lời), phản ánh ý nghĩa của các thực tế, quá trình, hiện tượng, sự kiện đối với các thể chế, giai cấp xã hội nói chung và thái độ công khai hoặc che đậy của các nhóm xã hội lớn nhỏ đối với các vấn đề của cuộc sống xã hội có động chạm đến các lợi ích chung của họ [27, tr.Ulêđốp - một nhà nghiên cứu dư luận xã hội người Nga khác, dư luận xã hội là "Sự phán xét thể hiện sự đánh giá và thái độ của mọi người đối với các hiện tượng của đời sống xã hội". Các nhà nghiên cứu người Mỹ sử dụng khái niệm tương đồng với dư luận xã hội là khái niệm "công luận" và cũng nêu ra những định nghĩa tương tự.
Chẳng hạn, "Công luận là sự phán xét đánh giá của các cộng đồng xã hội đối với các vấn đề có tầm quan trọng được hình thành sau khi có sự tranh luận công khai"; hoặc định nghĩa đơn giản hơn "Công luận là tập hợp ý kiến cá nhân ở bất kỳ nơi đâu mà chúng ta có thể tìm được" [27]. Các nhà Khai sáng, khi bàn về bản chất của dư luận xã hội, cho rằng: - Đặc trưng của dư luận xã hội là sự đánh giá xã hội - Sự đánh giá của xã hội được tiến hành đối với những vấn đề có sự quan tâm chung. Rútxô, một đại biểu của các nhà Khai sáng Pháp, cho rằng dư luận xã hội là sự đánh giá của xã hội về hoạt động của nghị viện hoặc của chính phủ. Trong tác phẩm "Công ước xã hội", ông viết: các luật lệ của nhà nước cần phải phù hợp với ý chí của nhân dân.
Quyền lực của nhà nước phải được thể hiện phù hợp với các phán xét của nhân dân. Mọi hội nghị của nhân dân nên đặt ra hai vấn đề: 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Việc duy trì hình thức lãnh đạo hiện đang tồn tại có còn có lợi cho nhân dân hay không? - Chính quyền của Nhà nước có còn nằm trong tay những người đang cầm quyền hay không? Theo Rútxô, trong các điều kiện như vậy chính phủ luôn nằm dưới sự đe doạ bị bãi miễn và phải tuân theo những mệnh lệnh của hội nghị nhân dân. Hêghen, nhà triết học cổ điển Đức, cho rằng bản chất của dư luận xã hội rất mâu thuẫn. Theo ông, dư luận xã hội là "cái phổ biến, cái cốt tuỷ, cái chân lý" gắn liền với cái đối lập của nó là các ý kiến có sắc thái "riêng và đặc thù của mọi người".
"Các nguyên tắc về sự công bằng, nội dung và kết quả của toàn bộ hệ thống nhà nước, hệ thống pháp luật và nội dung của toàn bộ tình trạng các công việc - được phản ánh trong dư luận xã hội dưới dạng các tư tưởng nhân văn, thông thái". Tuy nhiên, Hêghen lại cho rằng, cái đặc thù và cái riêng trong ý kiến của mọi người bao gồm trong nó toàn bộ tính ngẫu nhiên của dư luận, sự dốt nát, sự xuyên tạc, sự giả dối, sự lừa phỉnh của nó. Theo ông, các nguyên tắc cốt lõi tạo ra cơ sở đạo đức của mọi dư luận là các thành kiến. Với các luận điểm trên đây, Hêghen muốn khẳng định luận điểm của mình về bản chất mâu thuẫn của dư luận xã hội, rằng "cơ sở đạo đức" của dư luận không chỉ là "các thành kiến", "các sai lầm" mà còn là cái chân lý.
Tuy nhiên, ông lại khẳng định rằng cái cốt lõi, cái chân lý trong dư luận xã hội "không thể nhận thức từ sự biểu hiện của dư luận xã hội". Với quan niệm này, chính Hêghen đã xa rời phương pháp biện chứng của mình. Ông đã tách nội dung ra khỏi hình thức, đối lập nội dung và hình thức biểu hiện của dư luận xã hội, phủ nhận khả năng nhận thức về nội dung bên trong của dư luận xã hội. Từ đó ông đi đến khẳng định: về mặt nội dung, dư luận xã hội mang tính chủ quan, nó đối lập với kiến thức và khoa học.
Còn thái độ của ông đối với dư luận xã hội là: 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Dư luận xã hội đáng được kính trọng và khinh bỉ như nhau. Đáng bị khinh bỉ nếu xem xét nó từ góc độ ý thức và phát ngôn cụ thể, đáng được kính trọng nếu xem xét từ góc độ nền tảng bản chất của nó, cái nền tảng chỉ thâm nhập vào cái cụ thể bằng các tia sáng bị vẩn đục hoặc nhiều hoặc ít của mình [9]. Các quan niệm của Hêghen về dư luận xã hội trên đây đã để lại dấu ấn sâu sắc trong xã hội học tư sản và các học giả tư sản về dư luận xã hội. Đặc biệt là quan điểm coi dư luận xã hội như là sự tập hợp các thành kiến và sai lầm, cũng như thái độ coi thường của ông đối với biểu hiện trực tiếp của dư luận xã hội, đã trở thành những giáo điều trong hàng loạt học thuyết tư sản về dư luận xã hội.
Chẳng hạn, trong tác phẩm "Dư luận xã hội" và "Bóng ma công chúng", W.Lippmann, nhà xã hội học người Mỹ, đã bác bỏ quan điểm cho rằng dường như nhân dân thể hiện ý chí của mình thông qua dư luận xã hội. Trong tác phẩm "Triết học xã hội", W.Lippmann vẫn tiếp tục bảo vệ quan điểm của mình và cho rằng điều tai học đối với nền dân chủ phương Tây là ở chỗ các chính phủ buộc phải tính toán đến dư luận xã hội và hành động trái với các nhiệm vụ cần thiết. Bởi vì, theo ông, công chúng "lạc hậu trước các tiến trình của các sự kiện, bảo thủ và không thể có phán xét đúng đắn về một cái gì, vì vậy công chúng không nên can thiệp vào hoạt động của chính phủ" [9]. Ở Việt Nam đã có nhiều công trình nghiên cứu về dư luận xã hội, trong đó các tác giả đưa ra những định nghĩa của mình về dư luận xã hội.
Theo trung tâm nghiên cứu dư luận xã hội thuộc Ban Tư tưởng - Văn hóa Trung ương: "Dư luận xã hội là tập hợp các luồng ý kiến cá nhân trước các vấn đề, sự kiện, hiện tượng, có tính thời sự". Hoặc một định nghĩa khác: "Dư luận xã hội là sự biểu hiện trạng thái ý thức xã hội của một cộng đồng người nào đó, là sự phán xét, đánh giá của đại đa số trong cộng đồng người đối với các sự kiện, hiện tượng, quá trình xã hội có liên quan đến nhu cầu, lợi ích của họ trong một thời điểm nhất định" [9]. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Theo Chung Á, Nguyễn Đình Tấn: "Dư luận xã hội là một hiện tượng xã hội đặc biệt biểu thị sự phán xét, đánh giá của quần chúng đối với các vấn đề mà xã hội quan tâm" [1]. Việc đưa ra các quan niệm khác nhau về dư luận xã hội xuất phát từ bản chất phức tạp của dư luận xã hội, như một hiện tượng đặc biệt, năng động và hàm chứa giữa cái chung và cái riêng.
Định nghĩa dƣ luận xã hội Trong hầu hết các định nghĩa đều đề cập tới những nội dung chính của khái niệm dư luận xã hội, bao gồm: Thứ nhất, dư luận xã hội là tập hợp những ý kiến, quan điểm, thái độ mang tính chất phán xét đánh giá của nhiều người trước một thực tế xã hội nhất định. Thứ hai, sự phán xét đánh giá đó chỉ nảy sinh khi trong xã hội có những vấn đề mang tính thời sự, có liên quan đến lợi ích chung của các nhóm xã hội, cộng đồng xã hội. Thứ ba, vấn đề mang tính thời sự đó phải thu hút được sự quan tâm, chú ý của nhiều người, của đa số các thành viên trong xã hội. Kết hợp với vai trò, ý nghĩa thực tiễn của dư luận xã hội, có thể định nghĩa dư luận xã hội như sau: Dư luận xã hội là tập hợp các ý kiến, quan điểm, thái độ có tính chất phán xét đánh giá của các nhóm xã hội hay của xã hội nói chung trước những vấn đề mang tính thời sự, có liên quan tới lợi ích chung, thu hút được sự quan tâm của nhiều người và được thể hiện trong các nhận định hoặc hành động thực tiễn của họ.
Để có thể hiểu đúng đắn bản chất của dư luận xã hội cần xem xét nó dưới nhiều góc độ: hình thức biểu hiện, cơ cấu, đối tượng và chủ thể.