CHƯƠNG I TỔNG QUAN VỀ GIÁO DỤC – TRUYỀN THÔNG MÔI TRƯỜNG 1.1 GIÁO DỤC MÔI TRƯỜNG 1.1 Định nghĩa về Giáo dục môi trường Giáo dục môi trường được phát triển trong nửa thế kỷ 20 từ các môn học như: nghiên cứu tự nhiên, giáo dục về bảo tồn và giáo dục ngoại khóa…Khái niệm giáo dục môi trường có thể tóm tắt trên một số quan điểm sau đây: - Giáo dục môi trường nhằm hiểu biết mối quan hệ môi trường tự nhiên, môi trường xã hội và vai trò của con người trong đó. - Giáo dục môi trường là quá trình học hỏi liên tục phát triển theo kinh nghiệm của chúng ta trong quá trình trải nghiệm cuộc sống. - Mục tiêu cuối cùng đạt được qua học hỏi, trải nghiệm là thay đổi hành vi của nhân loại. - Nỗ lực giáo dục của chúng ta cần tập trung vào việc nâng cao chất lượng cuộc sống bền vững và thân thiện với môi trường.
Con người với các tổ chức khác nhau coi giáo dục môi trường như một phương tiện để tiến đến sự bền vững hơn, bảo vệ môi trường tốt hơn và thay đổi hành vi của con người. Một số định nghĩa về giáo dục môi trường - Tổ chức giáo dục, khoa học và văn hóa thế giới (UNESCO), (Belgrade- Nam Tư năm 1975): “Mục tiêu của giáo dục môi trường là phát triển một thế giới mà mọi người nhận thức và quan tâm về môi trường cũng như các vấn đề liên quan SVTH: Khưu Đức Phượng 6 Đồ án tốt nghiệp GVHD: Th.S Vũ Hải Yến và có kiến thức, kỹ năng, thái độ, tình cảm và cam kết hành động cá nhân hay tập thể hướng đến các giải pháp cho các vấn đề hiện tại và ngăn chặn các vấn đề mới phát sinh” - Báo cáo kết luận hội nghị liên chính phủ về Giáo dục môi trường (Tbilisi, USSR,1977): “…nhằm tiếp tục làm cho mỗi cá nhân và cả cộng đồng hiểu tính phức tạp của môi trường tự nhiên và xã hội trong sự tác động lẫn nhau giữa các phương diện vật lý, sinh học, xã hội, kinh tế và văn hóa; thu được kiến thức, giá trị, thái độ và các kỹ năng thực hành để tham gia với tinh thần trách nhiệm và hiệu quả, nhằm giải quyết các vấn đề về môi trường trong việc quản lý nâng cao chất lượng môi trường”. - Hội bảo tồn thiên nhiên quốc tế (IUCN-1971): “…quá trình nhận thức giá trị và làm sáng tỏ các khái niệm để phát triển kỹ năng và thái độ cần thiết, giúp hiểu biết sâu sắc mối liên quan lẫn nhau giữa con người với nền văn hóa nhân loại và môi trường sinh học xung quanh. Giáo dục môi trường cũng đòi hỏi thực hành trong việc đưa ra các quyết định và tự tạo lập một chuẩn mực cho hành vi về vấn đề liên quan đến chất lượng môi trường”.2 Mục đích của Giáo dục môi trường - GDMT trong nhà trường nhằm đạt đến mục đích cuối cùng là người học được trang bị: Một ý thức trách nhiệm sâu sắc đối với sự phát triển bền vững của Trái Đất.
Một khả năng cảm thụ, đánh giá vẻ đẹp của nền tảng đạo lý môi trường Một nhân cách được khắc sâu nền tảng đạo lý môi trường. - Năm mục tiêu có quan hệ tương hỗ trong giáo dục môi trường: Nhận thức: giúp cho các đoàn thể xã hội và cá nhân đạt được một nhận thức và sự nhạy cảm đối với môi trường và những vấn đề liên quan. SVTH: Khưu Đức Phượng 7 Đồ án tốt nghiệp GVHD: Th.S Vũ Hải Yến Kiến thức: giúp cho các đoàn thể xã hội và cá nhân tích lũy được nhiều kinh nghiệm khác nhau và có sự hiểu biết cơ bản về môi trường và những vấn đề liên quan. Thái độ: giúp cho các đoàn thể xã hội và cá nhân hình thành được những giá trị và ý thức quan tâm vì môi trường, cũng như động lực thúc đầy trong việc tham gia tích cực vào việc bảo vệ và cải thiện môi trường.
Kỹ năng: giúp các đoàn thể xã hội và cá nhân có được những kỹ năng trong việc xác định và giải quyết các vấn đề môi trường. Tham gia: tạo cơ hội cho các đoàn thể xã hội và cá nhân tham gia một cách tích cực ở mọi cấp trong việc giải quyết những vấn đề môi trường.3 Một số thành tựu GDMT trên thế giới và ở Việt Nam 1.1 Một số thành tựu GDMT trên thế giới - Ôû Ñöùc, coù chöông trình “Tìm hieåu ñaát nöôùc” trong baäc tieåu hoïc. Caùc caáp hoïc töø trung hoïc trôû leân thì noäi dung GDMT ñöôïc gaén höõu cô vaøo chöông trình Sinh hoïc vaø Ñòa lí - Ôû Bungari, caáu taïo chöông trình khoa hoïc ôû caáp 1 vaø hoïc sinh ôû caáp 2vaø 3 theo tö töôûng chuû ñaïo “Con ngöôøi vaø Moâi tröôøng”. Trong chöông trình caáp 1 coù haún moät moân rieâng bieät laø “Kieán thöùc veà moâi tröôøng”, cung caáp cho hoïc sinh noäi dung ñôn giaûn nhöng raát cô baûn veà moâi tröôøng xung quanh nhö: nhaø tröôøng, laøng maïc, thoân xoùm, ñòa phöông, ñöôøng xaù, giao thoâng, vöôøn caây, röøng, nöôùc, löûa, ñoäng vaät coù ích, coù haïi.
Chöông trình hoïc sinh caáp 2 bieân soaïn theo quan ñieåm “Tìm hieåu moâi tröôøng töø gaàn tôùi xa” nhö moâi tröôøng thoân xoùm, moâi tröôøng röøng, caùc caây noâng nghieäp, sinh vaät ñoàng ruoäng,… SVTH: Khưu Đức Phượng 8 Đồ án tốt nghiệp GVHD: Th.S Vũ Hải Yến - Ôû Nhaät, troïng taâm cuûa GDMT laø choáng oâ nhieãm vaø baûo veä söùc khoûe, noäi dung naøy ñöïôc loàng gheùp vaøo caùc moân hoïc ñaëc bieät laø moân Sinh hoïc vaø Ñòa lyù. - Ôû Indonesia, ngöôøi ta ñaõ thieát laäp caùc trung taâm nghieân cöùu veà moâi tröôøng trong caùc hoïc vieän. Caùc trung taâm naøy laø nôi cung caáp caùc chuyeân gia cho vieäc nghieân cöùu, ñaøo taïo cho caùc coâng vieäc khaùc coù lieân quan ñeán khoa hoïc moâi tröôøng ôû caùc caáp quoác gia vaø khu vöïc. Tuy nhieân ôû caùc vuøng saâu vuøng xa thì trình ñoä daân trí veà moâi tröôøng chöa ñöôïc cao.
- Ôû Malaysia, caùc tröôøng ñaïi hoïc ñaõ coù moái lieân keát vôùi caùc hoïc vieän trong vaø ngoaøi nöôùc ñeå ñaøo taïo caùc chuyeân gia veà moâi tröôøng. Moät soá tröôøng ñaïi hoïc ñaõ toå chöùc caùc khoùa chính trò, caùc khoùa hoïc ngoaïi khoùa veà moâi tröôøng cho haàu heát caùc sinh vieân ôû caùc ngaønh khaùc nhau. Trình ñoä moâi tröôøng cuûa nhaân daân Malaysia khaù cao. - Ôû Singapore, caùc chöông trình giaûng daïy moâi tröôøng ôû caùc tröôøng ñaïi hoïc toång hôïp, ñaïi hoïc baùch khoa.
Hoïc vieän giaùo duïc ñöôïc tieán haønh toát nhaát. Vieäc giaùo duïc veà moâi tröôøng ñöôïc caùc quy ñònh veà phaùp luaät ñi keøm. Caùc tröôøng ñaïi hoïc thaønh laäp caùc uûy ban ñeå coá vaán cho chính phuû veà maët moâi tröôøng nhaèm ñöa ra nhöõng chính saùch, nhöõng chuû tröông kòp thôøi vaø thích hôïp. Ngoaøi ra, caùc tröôøng coøn taäp trung vaøo caùc “Döï aùn thaønh phoá saïch vaø xanh”, “Nguoàn goác cuûa oâ nhieãm khoâng khí vaø söï kieåm soaùt noù”, “Quaûn lyù chaát thaûi nguy hieåm”, “Baûo quaûn, loïc vaø xöû lí nöôùc thaûi”… SVTH: Khưu Đức Phượng 9 Đồ án tốt nghiệp GVHD: Th.S Vũ Hải Yến - Ôû Philipines, haàu heát caùc tröôøng ñaïi hoïc ñeàu coù khoa hoïc hay chæ ít cuõng coù moät boä moân moâi tröôøng (Hoaëc Environmental Sciences hoaëc Environmental Study).
Ôû ñaây ñaøo taïo caû chuyeân ngaønh moâi tröôøng taøi nguyeân, moâi tröôøng sinh thaùi laãn coâng ngheä moâi tröôøng. Laø moät ñaát nöôùc chòu nhieàu thieân tai neân Philipines raát chuù troïng giaùo duïc caùc söï coá moâi tröôøng vaø phoøng choáng. - Ôû Thaùi Lan, nôi coù tröôøng AIT laø nguoàn cung caáp vaø ñaøo taïo caùc kyõ thuaät vieân moâi tröôøng, giaùo duïc ôû caáp hoïc sau trung hoïc bao goàm ñaøo taïo chuyeân nghieäp vaø chuyeân gia moâi tröôøng cuõng ñöôïc xuùc tieán maïnh meõ. Haàu heát caùc tröôøng ñaïi hoïc ôû Thaùi Lan ñeàu coù quyeàn caáp baèng cöû nhaân hoaëc thaïc só veà moâi tröôøng.
Moät soá tröôøng coøn coù caû chöông trình ñaøo taïo tieán só trong lónh vöïc naøy. Tuy nhieân ngöôøi Thaùi Lan voán sôï raèng, trong töông lai gaàn seõ coù moät söï cung caáp quaù dö caùc nhaø moâi tröôøng ñöôïc ñaøo taïo moät caùch toång quaùt maø thieáu haún nhöõng chuyeân gia saâu trong moät soá lónh vöïc moâi tröôøng hoïc. Caùc baùo caùo cuûa caùc chuyeân gia Thaùi ôû Hoäi nghò GDMT cho raèng: “Thaùi Lan caàn coù noå löïc hôn nöõa ñeå ñöa giaùo duïc vaø ñaøo taïo, huaán luyeän GDMT vaøo caùc chöông trình hoïc hieän haønh daønh cho taát caû caùc ngaønh hoïc maø hoï saép toát nghieäp coù lieân quan ñeán söï phaùt trieån”. Maët khaùc, TS Chunaphicun cuõng xaùc nhaän “GDMT, nöôùc chuùng toâi ñöôïc quan taâm vaø ñaït ñöôc nhöõng cao traøo roäng khaép, coù leõ chæ ñöùng sau giaùo duïc AIDS”.
Tuy hình thöùc vaø phöông phhaùp GDMT ôû moãi nöôùc coù khaùc nhau nhöng ñeàu ñaõ khaúng ñònh söï caàn thieát vaø SVTH: Khưu Đức Phượng 10 Đồ án tốt nghiệp GVHD: Th.S Vũ Hải Yến tính caáp baùch cuûa giaùo duïc moâi tröôøng trong nhaø tröôøng vaø trong coäng ñoàng xaõ hoäi. Hoäi nghò thöôïng ñænh veà Traùi Ñaát hoïp taïi Rio Janeiro (Braxin) naêm 1992 ñaõ xaùc ñònh chieán löôïc haønh ñoäng cho loaøi ngöôøi veà moâi tröôøng vaø phaùt trieån moâi tröôøng ôû theá kyû 21, trong ñoù coù haønh ñoäng xem xeùt laïi tình hình GDMT vaø ñöa GDMT vaøo chöông trình giaùo duïc cho taát caû moïi lôùp vaø ôû caùc caáp hoïc. Ñaây cuõng laø moät trong nhöõng muïc tieâu chuû yeáu cuûa chöông trình GDMT quoác teá (IEEP) cuûa UNESCO vaø UNEP. Sau hoäi nghò naøy taát caû caùc nöôùc xem laïi tình hình GDMT ôû quoác gia mình vaø xaây döïng nhöõng moâ hình giaùo duïc môùi phuû hôïp nhaèm naâng cao hieäu quaû.2 Một số thành tựu GDMT ở Việt Nam - Ôû nöôùc ta, vieäc GDMT môùi ñöôïc baét ñaàu töø nhöõng naêm cuoái thaäp nieân 70, coøn vieäc GDMT trong tröôøng phoå thoâng chæ môùi ñöôïc thöïc hieän vaøo thaäp nieân 80 cuøng vôùi keá hoaïch caûi caùch giaùo duïc.
Ñeå thöïc hieân nhieäm vuï GDMT trong tröôøng phoå thoâng, ngay töø thôøi kyø ñoù ñaõ coù hai ñeà taøi caáp nhaø nöôùc ñöôïc tieán haønh nghieân cöùu veà phöông thöùc noäi dung GDMT trong nhaø tröôøng, trong ñoù taäp trung chuû yeáu laø moân sinh hoïc vaø ñòa lyù. Töø naêm 1982 – 1983 khoa hoïc ñòa lyù tröôøng Ñaïi hoïc Sö phaïm Haø Noäi ñaõ ñöa moân baûo veä töï nhieân, maø nay laø GDMT vaøo chöông trình ñaøo taïo. Ñeán naêm 1985, cuoán “Quaùn trieät tinh than giaùo duïc kyõ thuaät toång hôïp, höôùng nghieäp, daân soá vaø baûo veä moâi tröôøng” cuûa nhaø xuaát baûn Giaùo duïc vaø cuoán “Giaùo duïc baûo veä moâi tröôøng trong nhaø tröôøng phoå thoâng” cuûa PGS. Nguyeãn Döôïc in vaøo naêm SVTH: Khưu Đức Phượng 11 Đồ án tốt nghiệp GVHD: Th.S Vũ Hải Yến 1986 cho thaáy roõ söï nhaän thöùc veà GDMT ôû nöôùc ta.
Hieän nay, caùc hoaït ñoäng GDMT ñöôïc tieán haønh moät caùch maïnh meõ.