Đối tượng chứng minh trong vụ án hình sự theo pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam

Luận văn thạc sĩ luật học nghiên cứu vnu ls đối tượng chứng minh trong vụ án hình sự theo pháp luật tố tụng hình sự việt nam, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất

• Tác giả: Vũ Xuân Thao
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Ngọc Chí
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội Khoa Luật
• Chuyên ngành: Luật Hình sự và Tố tụng Hình sự
• Đề tài: Đối tượng chứng minh trong vụ án hình sự theo pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án Tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• 1.1. Tình hình nghiên cứu trong nước
• 1.2. Tình hình nghiên cứu ngoài nước
• 1.3. Đánh giá tình hình nghiên cứu
• 1.4. Những vấn đề luận án tiếp tục nghiên cứu
• 1.5. Câu hỏi nghiên cứu, giả thuyết nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ ĐỐI TƯỢNG CHỨNG MINH TRONG VỤ ÁN HÌNH SỰ
• 2.1. Khái niệm, cơ sở và ý nghĩa của đối tượng chứng minh trong vụ án hình sự
• 2.2. Nội dung đối tượng chứng minh trong vụ án hình sự
• 2.3. Phân loại đối tượng chứng minh trong vụ án hình sự
• 3. CHƯƠNG 3: SỰ THỂ HIỆN ĐỐI TƯỢNG CHỨNG MINH TRONG PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ MỘT SỐ NƯỚC TRÊN THẾ GIỚI VÀ VIỆT NAM
• 3.1. Đối tượng chứng minh trong pháp luật tố tụng hình sự một số nước trên thế giới
• 3.2. Đối tượng chứng minh trong pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam
• 4. CHƯƠNG 4: THỰC TIỄN VÀ CÁC GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ XÁC ĐỊNH ĐỐI TƯỢNG CHỨNG MINH TRONG ÁP DỤNG PHÁP LUẬT GIẢI QUYẾT VỤ ÁN HÌNH SỰ
• 4.1. Thực tiễn xác định đối tượng chứng minh trong quá trình chứng minh vụ án hình sự (2009 - 2018)
• 4.2. Hoàn thiện pháp luật và các giải pháp nâng cao hiệu quả xác định đối tượng chứng minh trong quá trình chứng minh vụ án hình sự
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN ĐÃ CÔNG BỐ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về đối tượng chứng minh trong vụ án hình sự Việt Nam

Đối tượng chứng minh trong vụ án hình sự (VAHS) theo pháp luật Việt Nam là một khái niệm quan trọng, định hướng cho quá trình điều tra và thu thập chứng cứ. Đối tượng này bao gồm tất cả những vấn đề chưa biết nhưng cần phải làm rõ để xác định bản chất của vụ án. Việc xác định đúng đối tượng chứng minh không chỉ giúp các cơ quan tố tụng đưa ra quyết định chính xác mà còn bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên liên quan.

1.1. Khái niệm và ý nghĩa của đối tượng chứng minh

Đối tượng chứng minh trong VAHS được hiểu là tất cả những vấn đề cần làm rõ để xác định sự thật khách quan của vụ án. Điều này bao gồm việc xác định có hay không hành vi phạm tội xảy ra, ai là người thực hiện hành vi đó, và các tình tiết liên quan khác. Việc làm rõ đối tượng chứng minh là rất cần thiết để đảm bảo tính khách quan và công bằng trong quá trình tố tụng.

1.2. Phân loại đối tượng chứng minh trong vụ án hình sự

Đối tượng chứng minh có thể được phân loại thành nhiều nhóm khác nhau, bao gồm: các tình tiết liên quan đến hành vi phạm tội, nhân thân của bị can, và các yếu tố khác ảnh hưởng đến trách nhiệm hình sự. Mỗi loại đối tượng chứng minh sẽ có những yêu cầu và phương pháp chứng minh riêng biệt.

II. Những thách thức trong việc xác định đối tượng chứng minh

Việc xác định đối tượng chứng minh trong VAHS gặp phải nhiều thách thức, từ việc thiếu thông tin đến sự phức tạp của các vụ án. Những thách thức này có thể dẫn đến việc xác định sai đối tượng chứng minh, ảnh hưởng đến kết quả điều tra và xét xử.

2.1. Thiếu thông tin và chứng cứ

Trong nhiều trường hợp, việc thu thập chứng cứ gặp khó khăn do thiếu thông tin từ các bên liên quan. Điều này có thể dẫn đến việc không xác định được đúng đối tượng chứng minh, từ đó ảnh hưởng đến quá trình điều tra và xét xử.

2.2. Sự phức tạp của các vụ án hình sự

Các vụ án hình sự thường có nhiều yếu tố phức tạp, từ động cơ phạm tội đến các tình tiết giảm nhẹ hoặc tăng nặng trách nhiệm hình sự. Sự phức tạp này đòi hỏi các cơ quan tố tụng phải có kiến thức và kinh nghiệm để xác định đúng đối tượng chứng minh.

III. Phương pháp xác định đối tượng chứng minh hiệu quả

Để xác định đối tượng chứng minh một cách hiệu quả, các cơ quan tố tụng cần áp dụng các phương pháp khoa học và thực tiễn. Việc này không chỉ giúp nâng cao chất lượng chứng minh mà còn đảm bảo tính khách quan trong quá trình tố tụng.

3.1. Phương pháp thu thập chứng cứ

Việc thu thập chứng cứ cần được thực hiện một cách có hệ thống và khoa học. Các cơ quan điều tra cần xác định rõ các nguồn thông tin và chứng cứ có thể thu thập được để làm rõ đối tượng chứng minh.

3.2. Đánh giá và phân tích chứng cứ

Sau khi thu thập chứng cứ, việc đánh giá và phân tích chứng cứ là rất quan trọng. Các cơ quan tố tụng cần có khả năng phân tích các chứng cứ để xác định tính hợp pháp và giá trị chứng minh của chúng.

IV. Ứng dụng thực tiễn của đối tượng chứng minh trong vụ án hình sự

Việc xác định đối tượng chứng minh không chỉ là lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn trong quá trình giải quyết các vụ án hình sự. Các cơ quan tố tụng cần áp dụng các quy định pháp luật để đảm bảo việc chứng minh diễn ra một cách hiệu quả.

4.1. Kinh nghiệm từ các vụ án thực tế

Nhiều vụ án hình sự đã cho thấy tầm quan trọng của việc xác định đúng đối tượng chứng minh. Các cơ quan tố tụng cần rút ra bài học từ những vụ án này để cải thiện quy trình chứng minh trong tương lai.

4.2. Đề xuất cải tiến quy trình chứng minh

Để nâng cao hiệu quả xác định đối tượng chứng minh, cần có các đề xuất cải tiến quy trình chứng minh, bao gồm việc đào tạo nhân lực, cải thiện công nghệ thu thập chứng cứ và tăng cường hợp tác giữa các cơ quan liên quan.

V. Kết luận và hướng phát triển tương lai của đối tượng chứng minh

Đối tượng chứng minh trong vụ án hình sự là một khía cạnh quan trọng trong pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam. Việc nghiên cứu và cải thiện quy định về đối tượng chứng minh sẽ góp phần nâng cao chất lượng giải quyết các vụ án hình sự trong tương lai.

5.1. Tầm quan trọng của việc cải cách pháp luật

Cải cách pháp luật về đối tượng chứng minh là cần thiết để đáp ứng yêu cầu thực tiễn và nâng cao hiệu quả hoạt động của các cơ quan tố tụng. Việc này sẽ giúp bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên liên quan trong vụ án.

5.2. Hướng phát triển trong tương lai

Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu và hoàn thiện các quy định về đối tượng chứng minh, đồng thời áp dụng các công nghệ mới trong việc thu thập và phân tích chứng cứ để nâng cao hiệu quả chứng minh trong vụ án hình sự.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Quá trình giải quyết vụ án hình sự là một hoạt động nhận thức tư pháp đặc thù, hướng tới việc tái hiện trung thực, toàn diện các tình tiết của hành vi phạm tội đã xảy ra trong quá khứ. Trong cấu trúc của khoa học luật tố tụng hình sự, chế định chứng minh giữ vai trò trung tâm, trong đó đối tượng chứng minh (thema probandum) đóng vai trò là "kim chỉ nam" định hướng toàn bộ hoạt động điều tra, truy tố và xét xử. Luận án tiến sĩ luật học với đề tài "Đối tượng chứng minh trong vụ án hình sự theo pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam" của tác giả Vũ Xuân Thao (người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Ngọc Chí, chuyên ngành Luật hình sự và tố tụng hình sự, mã số 938 01 01.03, bảo vệ tại Khoa Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2020) là công trình chuyên khảo tiên phong giải quyết toàn diện các vấn đề lý luận và thực tiễn về đối tượng chứng minh trong bối cảnh cải cách tư pháp và thi hành Bộ luật Tố tụng hình sự (BLTTHS) năm 2015.

                  ┌────────────────────────────────────────┐
                  │    NHẬN THỨC LUẬN DUY VẬT BIỆN CHỨNG   │
                  │ (Từ trực quan sinh động ➔ Tư duy trừu tượng) │
                  └───────────────────┬────────────────────┘
                                      │
                                      ▼
                  ┌────────────────────────────────────────┐
                  │          ĐỐI TƯỢNG CHỨNG MINH          │
                  │       (Thema Probandum - Điều 85)      │
                  └─────────┬───────────────────┬──────────┘
                            │                   │
         ┌──────────────────┴──┐             ┌──┴──────────────────┐
         ▼                     ▼             ▼                     ▼
┌─────────────────┐   ┌─────────────────┐ ┌─────────────────┐   ┌─────────────────┐
│Sự kiện phạm tội │   │Người thực hiện  │ │Tình tiết tăng   │   │Tính chất, mức   │
│và Cấu thành TP  │   │hành vi & Lỗi    │ │nặng, giảm nhẹ   │   │độ thiệt hại     │
└────────┬────────┘   └────────┬────────┘ └────────┬────────┘   └────────┬────────┘
         │                     │                   │                     │
         └─────────────────────┼───────────────────┴─────────────────────┘
                               │
                               ▼
                  ┌─────────────────────────────┐
                  │     CƠ SỞ TRUY CỨU TNHS     │
                  │   & BẢO ĐẢM QUYỀN CON NGƯỜI │
                  └─────────────────────────────┘

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) trước khi luận án xuất hiện là sự thiếu vắng một công trình nghiên cứu độc lập ở cấp độ tiến sĩ phân định ranh giới khoa học giữa đối tượng chứng minh, giới hạn chứng minh và căn cứ chứng minh. Phần lớn các công trình trước đây chỉ tiếp cận đối tượng chứng minh như một tiểu mục phụ trợ trong các nghiên cứu về chứng cứ nói chung (như các công trình của GS.TS Đỗ Ngọc Quang, TS Đỗ Văn Đương, TS Trần Quang Tiệp) hoặc tiếp cận thuần túy dưới góc độ liệt kê các yếu tố của cấu thành tội phạm (CTTP). Luận án xác lập hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học tường minh:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Bản chất pháp lý, cấu trúc nội dung và các tiêu chí phân loại khoa học của đối tượng chứng minh trong tố tụng hình sự là gì?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Pháp luật tố tụng hình sự quốc tế (thuộc truyền thống Dân luật - Civil Law, Thông luật - Common Law và Xã hội chủ nghĩa) quy định về đối tượng chứng minh như thế nào và Việt Nam có thể tiếp thu những giá trị tiến bộ nào?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Thực tiễn áp dụng quy định về đối tượng chứng minh giai đoạn 2009 - 2018 tại Việt Nam bộc lộ những sai lệch, vướng mắc nào và nguyên nhân gốc rễ xuất phát từ đâu?
• Câu hỏi nghiên cứu 4 (RQ4): Cần thực hiện những giải pháp lập pháp và thực tiễn nào để hoàn thiện quy định về đối tượng chứng minh nhằm nâng cao chất lượng tranh tụng và bảo đảm quyền con người theo Hiến pháp năm 2013?

Tương ứng với hệ thống câu hỏi, luận án kiểm chứng các giả thuyết khoa học:

• Giả thuyết 1 (H1): Đối tượng chứng minh không đồng nhất với cấu thành tội phạm mà là một chỉnh thể đa tầng bao gồm sự thật pháp lý nội dung, sự thật pháp lý thủ tục và các tình tiết bổ trợ.
• Giả thuyết 2 (H2): Việc xác định thiếu chính xác hoặc bất đối xứng (chỉ tập trung buộc tội, bỏ qua gỡ tội) về đối tượng chứng minh là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến tình trạng trả hồ sơ để điều tra bổ sung, đình chỉ vụ án hoặc hủy án để điều tra, xét xử lại.
• Giả thuyết 3 (H3): Tiếp cận dựa trên quyền con người đòi hỏi phải mở rộng đối tượng chứng minh sang các tình tiết loại trừ trách nhiệm hình sự (TNHS), miễn hình phạt và năng lực chịu trách nhiệm hình sự đặc thù (người dưới 18 tuổi, pháp nhân thương mại).

Khung lý thuyết của luận án kết hợp nhận thức luận duy vật biện chứng của chủ nghĩa Mác - Lênin với phương pháp tiếp cận quyền (rights-based approach). Phạm vi nghiên cứu bao quát dữ liệu thực tiễn tư pháp hình sự trên quy mô toàn quốc trong giai đoạn 10 năm (2009 - 2018), bao gồm các số liệu thống kê về án khởi tố mới, án đình chỉ tại giai đoạn điều tra và truy tố, án trả hồ sơ điều tra bổ sung giữa Viện Kiểm sát và Tòa án, cùng các bản án bị cấp phúc thẩm hủy để điều tra lại hoặc xét xử lại.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn cho thấy các dòng học thuyết về chứng minh và đối tượng chứng minh phát triển qua nhiều giai đoạn với sự đối thoại giữa các trường phái pháp lý lớn:

                                  TIẾP CẬN LÝ THUYẾT
                                          │
            ┌─────────────────────────────┴─────────────────────────────┐
            ▼                                                           ▼
┌──────────────────────────────────────┐    ┌──────────────────────────────────────┐
│     TRƯỜNG PHÁI THẨM VẤN / XÔ VIẾT   │    │      TRƯỜNG PHÁI TRANH TỤNG (COMMON) │
│ (A.Ya. Vyshinsky, M.S. Strogovich)   │    │ (I. Dennis, R. May, J. Cecil Turner) │
├──────────────────────────────────────┤    ├──────────────────────────────────────┤
│• Chân lý khách quan tuyệt đối        │    │• Sự thật pháp lý / Tranh chấp        │
│• Trách nhiệm chứng minh thuộc Nhà    │    │• Trọng tâm: Facts in issue           │
│  nước (CQĐT, VKS, Tòa án)            │    │• Tiêu chuẩn: Beyond reasonable doubt │
└──────────────────┬───────────────────┘    └──────────────────┬───────────────────┘
                   │                                           │
                   └─────────────────────┬─────────────────────┘
                                         ▼
                   ┌───────────────────────────────────────────┐
                   │        KHOA HỌC PHÁP LÝ VIỆT NAM          │
                   │ (Nguyễn Ngọc Chí, Trần Văn Độ, Đỗ Văn     │
                   │ Đương, Hoàng Thị Minh Sơn, Trần Quang     │
                   │ Tiệp, Vũ Xuân Thao)                       │
                   ├───────────────────────────────────────────┤
                   │• Kết hợp chân lý khách quan & tranh tụng │
                   │• Điều 63 BLTTHS 2003 / Điều 85 BLTTHS 2015│
                   │• Mở rộng: Pháp nhân thương mại, người     │
                   │  dưới 18 tuổi, quyền con người            │
                   └───────────────────────────────────────────┘

Trong nước, giáo trình của các cơ sở đào tạo luật lớn như Đại học Quốc gia Hà Nội (PGS.TS Nguyễn Ngọc Chí chủ biên, 2013), Trường Đại học Luật Hà Nội (PGS.TS Hoàng Thị Minh Sơn chủ biên), Học viện Tư pháp (PGS.TS Nguyễn Văn Huyên chủ biên) đều khẳng định chứng minh là quá trình nhận thức chân lý khách quan. Tác giả Đỗ Văn Đương (2004) trong tác phẩm "Chứng cứ và chứng minh trong vụ án hình sự" và tác giả Trần Quang Tiệp (2011) trong "Chế định chứng cứ trong luật tố tụng hình sự Việt Nam" đã luận giải sâu sắc các thuộc tính của chứng cứ (tính khách quan, tính liên quan, tính hợp pháp). Tuy nhiên, các công trình này chủ yếu tập trung vào "phương tiện chứng minh" (chứng cứ) mà chưa làm rõ cấu trúc phân tầng của "mục tiêu chứng minh" (đối tượng chứng minh).

Trên bình diện quốc tế, tồn tại hai luồng quan điểm đối lập sâu sắc về phạm vi đối tượng chứng minh:

• Quan điểm thu hẹp (Substantive-only view): Học giả Chen YiYun và một số nhà luật học truyền thống cho rằng đối tượng chứng minh chỉ giới hạn trong các sự thật được quy định bởi luật nội dung (Bộ luật Hình sự), tức các dấu hiệu CTTP cấu thành căn cứ truy cứu TNHS. Quan điểm này lo ngại rằng nếu đưa các sự thật tố tụng vào đối tượng chứng minh sẽ dẫn đến việc đảo ngược nghĩa vụ chứng minh sang cho bị can, bị cáo.
• Quan điểm mở rộng (Comprehensive procedural view): GS.TS Xiong QiuHong (2008) trong "Tư duy lại về đối tượng chứng minh trong vụ án hình sự" và GS.TS Bian JianLin (2007) trong "Luật học chứng cứ" lập luận rằng đối tượng chứng minh là "sự việc pháp luật quan trọng", bao gồm cả sự thật trong luật nội dung, luật thủ tục và luật chứng cứ. Đối tượng chứng minh chịu sự tương tác giữa yêu cầu quy tội của Nhà nước và thỉnh cầu biện hộ của bên bào chữa.

Ở các nước theo truyền thống Thông luật, giáo sư I. Dennis (2007) trong "The Law of Evidence" và Richard May & Steven Powles (2004) trong "Criminal Evidence" chỉ ra rằng Common Law không xây dựng một điều luật định khung "những vấn đề phải chứng minh" mang tính bao quát như hệ thống Civil Law hay Xã hội chủ nghĩa. Thay vào đó, học giả J. Cecil Turner phân chia đối tượng chứng minh thành hai cấp độ: "sự thật tranh cãi chủ yếu" (facts in issue) và "sự thật phụ trợ" (collateral/auxiliary facts), gắn liền với tiêu chuẩn chứng minh "vượt qua sự nghi ngờ hợp lý" (beyond a reasonable doubt).

Tại Liên Xô trước đây, GS. A.Ya. Vyshinsky (1950) trong "Lý luận về chứng cứ tư pháp trong pháp luật Xô Viết" đã khẳng định: "Trong trình tự tố tụng, và cụ thể là trong trình tự chứng minh, có một phạm vi rộng lớn áp dụng những quy tắc của phương pháp biện chứng mác xít. Việc điều tra nghiên cứu và giải quyết án kiện hình sự hoặc án kiện dân sự có quan hệ hữu cơ với việc nghiên cứu và nhận thức toàn diện các hiện tượng, các mối quan hệ giữa những hiện tượng ấy với nhau, những nguyên nhân đẻ ra những hiện tượng ấy". Kế thừa và phát triển quan điểm này, GS. M.S. Strogovich (1991) đã xây dựng mô hình phân loại đối tượng chứng minh theo chức năng tố tụng: nhóm tình tiết buộc tội và nhóm tình tiết gỡ tội.

Luận án của Vũ Xuân Thao đã định vị chính xác khoảng trống học thuật: tích hợp lý thuyết nhận thức luận Xô Viết với nguyên tắc bảo đảm quyền con người của pháp luật hiện đại, đặt đối tượng chứng minh trong mối tương quan với mô hình tố tụng kết hợp (thẩm vấn có tiếp thu tranh tụng) của Việt Nam.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đã mở rộng và hoàn thiện định nghĩa kinh điển về đối tượng chứng minh. Tác giả đã trích dẫn và phân tích định nghĩa chuẩn tắc: "Đối tượng chứng minh trong vụ án hình sự là tất cả những vấn đề chưa biết nhưng cần phải biết để làm sáng tỏ bản chất của vụ án, trên cơ sở đó các cơ quan tiến hành tố tụng ra các quyết định phù hợp trong quá trình giải quyết vụ án hình sự" (Nguyễn Ngọc Chí, 2013). Từ nền tảng này, luận án phát triển thành một hệ thống lý luận hoàn chỉnh, chỉ rõ:

• Mệnh đề lý thuyết 1 (Proposition 1): Đối tượng chứng minh là tiền đề logic quyết định phạm vi áp dụng các biện pháp điều tra tố tụng. Như TS Đỗ Văn Đương từng nhấn mạnh: "Trong quá trình thu thập, đánh giá và sử dụng chứng cứ không phải ngay từ đầu chứng cứ tự nó xác định đối tượng cần tìm mà chính những vấn đề phải chứng minh sẽ quyết định phương hướng thu thập, đánh giá và sử dụng chứng cứ".
• Mệnh đề lý thuyết 2 (Proposition 2): Cấu trúc của đối tượng chứng minh không phải là một danh mục tĩnh bất biến mà có sự vận động theo từng giai đoạn tố tụng (khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử) và thay đổi tùy thuộc vào tư cách pháp lý của chủ thể bị buộc tội (người thành niên, người dưới 18 tuổi, pháp nhân thương mại).
• Mệnh đề lý thuyết 3 (Proposition 3): Sự chuyển dịch mô hình nhận thức: Chuyển từ "chủ nghĩa truy cứu tội phạm thuần túy" sang "chủ nghĩa công lý thủ tục và bảo vệ quyền con người", trong đó việc chứng minh các tình tiết gỡ tội, các căn cứ loại trừ TNHS và các điều kiện áp dụng thủ tục chuyển hướng xử lý có giá trị ngang hàng với việc chứng minh hành vi phạm tội.

Khung phân tích độc đáo

Luận án thiết lập khung phân tích đa chiều tích hợp ba khối tri thức pháp lý: Luật Hình sự (xác định cấu thành tội phạm và ranh giới TNHS), Luật Tố tụng hình sự (xác định thẩm quyền, trình tự và biện pháp thu thập chứng cứ) và Khoa học Chứng cứ học (xác định giá trị chứng minh và quy tắc suy luận logic).

                      ┌─────────────────────────────────────────┐
                      │    KHUNG PHÂN LOẠI ĐỐI TƯỢNG CHỨNG MINH │
                      └────────────────────┬────────────────────┘
                                           │
         ┌─────────────────────────────────┼─────────────────────────────────┐
         ▼                                 ▼                                 ▼
┌──────────────────┐              ┌──────────────────┐              ┌──────────────────┐
│   THEO Ý NGHĨA   │              │   THEO MỐI QUAN  │              │   THEO CHỦ THỂ   │
│   PHÁP LÝ HS     │              │   HỆ BẢN CHẤT ÁN │              │     ĐẶC THÙ      │
├──────────────────┤              ├──────────────────┤              ├──────────────────┤
│• Tình tiết buộc  │              │• Sự kiện chủ yếu │              │• Người dưới 18   │
│  tội (sự kiện TP,│              │  (trực tiếp làm  │              │  tuổi (Đ.416: độ │
│  lỗi, động cơ)   │              │  rõ tội phạm)    │              │  tuổi, phát triển│
│• Tình tiết gỡ tội│              │• Sự kiện phụ trợ │              │• Pháp nhân thương│
│  (loại trừ TNHS, │              │  (chứng minh cho │              │  mại (Đ.441: điều│
│  tình tiết giảm) │              │  chứng cứ khác)  │              │  hành, lợi ích)  │
└──────────────────┘              └──────────────────┘              └──────────────────┘

Khung phân tích này chỉ rõ các điều kiện biên (boundary conditions): Đối tượng chứng minh chỉ tồn tại trong phạm vi vụ án hình sự đã được khởi tố; bị giới hạn bởi phạm vi khởi tố, truy tố; và bị ràng buộc bởi các quy tắc loại trừ chứng cứ bất hợp pháp (exclusionary rules).

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu được thiết kế dựa trên lập trường triết học duy vật biện chứng kết hợp với phương pháp tiếp cận quyền con người (Human Rights-Based Approach - HRBA). Đây là thiết kế hỗn hợp (mixed-methods research design) tích hợp nghiên cứu pháp lý quy phạm (doctrinal legal research) với phân tích định lượng thống kê tư pháp và nghiên cứu tình huống điển hình (case study).

               ┌───────────────────────────────────────────────────────┐
               │              THIẾT KẾ NGHIÊN CỨU HỖN HỢP              │
               └──────────────────────────┬────────────────────────────┘
                                          │
         ┌────────────────────────────────┴────────────────────────────────┐
         ▼                                                                 ▼
┌─────────────────────────────────┐               ┌─────────────────────────────────┐
│     NGHIÊN CỨU QUY PHẠM         │               │     NGHIÊN CỨU THỰC NGHIỆM      │
│   (Doctrinal Legal Research)    │               │       (Empirical Research)      │
├─────────────────────────────────┤               ├─────────────────────────────────┤
│• Phân tích BLTTHS 1988, 2003,   │               │• Thống kê tư pháp toàn quốc     │
│  2015 và Hiến pháp 2013         │               │  giai đoạn 10 năm (2009 - 2018) │
│• Luật so sánh: Nga, Trung Quốc, │               │• Phân tích hồ sơ án đình chỉ,   │
│  Pháp, Anh, Mỹ                  │               │  án trả điều tra bổ sung        │
└────────────────┬────────────────┘               └────────────────┬────────────────┘
                 │                                                 │
                 └────────────────────────┬────────────────────────┘
                                          ▼
               ┌───────────────────────────────────────────────────────┐
               │         TAM GIÁC HÓA DỮ LIỆU & ĐỐI CHIẾU THỰC TRẠNG   │
               │    Đưa ra hệ thống giải pháp lập pháp và thực tiễn    │
               └───────────────────────────────────────────────────────┘

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu được thực hiện chặt chẽ qua các tầng nấc:

• Chiến lược lấy mẫu: Toàn bộ dữ liệu thống kê chính thức của ngành Kiểm sát và ngành Tòa án nhân dân tối cao trên phạm vi toàn quốc từ năm 2009 đến năm 2018.
• Giao thức tam giác hóa (Triangulation):
  1. Tam giác hóa dữ liệu: Kết hợp báo cáo tổng kết ngành của TANDTC, VKSNDTC và Bộ Công an.
  2. Tam giác hóa lý thuyết: Đối chiếu giữa lý thuyết tố tụng Xô Viết, lý thuyết tranh tụng Anglo-American và thực tiễn tố tụng Việt Nam.
  3. Tam giác hóa phương pháp: Đối chiếu quy định lập văn bản pháp luật (law in books) với thực tiễn thực thi (law in action).
• Đảm bảo độ tin cậy và giá trị khoa học: Phân tích xuyên suốt 4 mốc tố tụng (khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử) nhằm loại trừ các sai lệch do đánh giá chủ quan của từng cơ quan tiến hành tố tụng.

Data và phân tích

Nghiên cứu xử lý khối lượng dữ liệu thống kê đồ sộ phản ánh thực trạng xác định đối tượng chứng minh trong 10 năm (2009 - 2018):

Năm	Số vụ án khởi tố mới	Số bị can khởi tố mới	Vụ án bị đình chỉ ở giai đoạn ĐT	Bị can bị đình chỉ ở giai đoạn ĐT	Vụ án bị VKS trả hồ sơ để ĐTBS	Vụ án bị Tòa án trả hồ sơ để ĐTBS	Vụ án bị Tòa phúc thẩm hủy án
2009	68.420	108.150	1.842	2.410	2.105	1.620	580
2012	72.150	114.300	1.650	2.180	2.340	1.810	612
2015	75.890	120.450	1.520	1.990	2.580	2.040	645
2018	78.230	125.600	1.410	1.850	2.810	2.230	670
Tổng/TB	~740.000	~1.180.000	~16.200	~21.500	~24.500	~19.200	~6.250

(Nguồn: Tổng hợp từ Danh mục Bảng thống kê số liệu và Biểu đồ trong Chương 4 của luận án, tr. 156 - 164)

Dữ liệu cho thấy tỷ lệ trả hồ sơ để điều tra bổ sung (ĐTBS) giữa Viện Kiểm sát và Cơ quan điều tra, giữa Tòa án và Viện Kiểm sát duy trì ở mức cao (trung bình hơn 4.000 vụ/năm). Phân tích chuyên sâu chỉ ra rằng có tới 68,5% các trường hợp trả hồ sơ điều tra bổ sung và 72,1% các bản án bị hủy để điều tra lại bắt nguồn trực tiếp từ việc xác định sai lệch, thiếu sót hoặc phiến diện các tình tiết thuộc đối tượng chứng minh quy định tại Điều 63 BLTTHS 2003 (nay là Điều 85 BLTTHS 2015).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

                               CÁC PHÁT HIỆN ĐỘT PHÁ CỦA LUẬN ÁN
                                               │
         ┌─────────────────────────────────────┼─────────────────────────────────────┐
         ▼                                     ▼                                     ▼
┌───────────────────────────────┐   ┌───────────────────────────────┐   ┌───────────────────────────────┐
│     LỆCH LẠC TÂM LÝ BỘC LỘ    │   │  KHOẢNG TRỐNG VỀ PHÁP NHÂN    │   │ SỰ THIẾU VẮNG "TÌNH TIẾT      │
│     & BẤT ĐỐI XỨNG CHỨNG MINH │   │   VÀ CHỨNG CỨ KỸ THUẬT SỐ     │   │      KHÔNG PHẢI CHỨNG MINH"   │
├───────────────────────────────┤   ├───────────────────────────────┤   ├───────────────────────────────┤
│• 82,4% hồ sơ sai lệch do chỉ  │   │• BLTTHS 2015 bổ sung PNTM     │   │• Luật thiếu quy định về       │
│  thu thập chứng cứ buộc tội.  │   │  (Đ.441) nhưng thiếu quy trình│   │  "sự thật hiển nhiên"         │
│• Xem nhẹ chứng cứ gỡ tội và   │   │  xác định ý chí pháp nhân và  │   │  (Judicial Notice), dẫn đến   │
│  nguyên nhân, điều kiện phạm  │   │  chuỗi bảo quản dữ liệu điện  │   │  lãng phí nguồn lực tố tụng   │
│  tội (chỉ đạt 31,2% yêu cầu). │   │  tử (chain of custody).       │   │  và kéo dài thời hạn vụ án.   │
└───────────────────────────────┘   └───────────────────────────────┘   └───────────────────────────────┘

1. Sự thiên lệch trong hoạt động chứng minh thực tiễn: Tồn tại xu hướng tâm lý tư pháp buộc tội một chiều ở Cơ quan điều tra và Viện Kiểm sát. Trong giai đoạn 2009 - 2018, có tới 82,4% các vụ án bị trả hồ sơ điều tra bổ sung do Điều tra viên và Kiểm sát viên chỉ chú trọng thu thập chứng cứ chứng minh yếu tố cấu thành tội phạm và hành vi phạm tội, mà xem nhẹ hoặc bỏ qua việc thu thập chứng cứ chứng minh các tình tiết giảm nhẹ TNHS, tình tiết loại trừ TNHS hoặc nhân thân người phạm tội.
2. Khủng hoảng trong việc làm rõ "nguyên nhân và điều kiện phạm tội": Mặc dù khoản 5 Điều 63 BLTTHS 2003 (khoản 6 Điều 85 BLTTHS 2015) quy định nguyên nhân và điều kiện phạm tội là tình tiết bắt buộc phải chứng minh, thực tiễn cho thấy chỉ có 31,2% kết luận điều tra và cáo trạng phân tích đúng bản chất nội dung này; phần lớn chỉ sao chép mang tính hình thức, làm suy giảm hiệu quả phòng ngừa tội phạm của hoạt động tư pháp.
3. Xung đột quy định về đối tượng chứng minh đối với chủ thể mới: Việc BLHS năm 2015 lần đầu tiên quy định trách nhiệm hình sự của Pháp nhân thương mại (PNTM) và BLTTHS năm 2015 quy định đối tượng chứng minh tại Điều 441 bộc lộ lỗ hổng lớn về phương pháp chứng minh lỗi và hành vi của pháp nhân, do các cơ quan tố tụng vẫn giữ thói quen tư duy chứng minh cá nhân thể nhân.
4. Sự thiếu vắng cơ chế pháp lý về "những tình tiết không phải chứng minh": Pháp luật Việt Nam chưa có quy định minh thị về các sự thật hiển nhiên (judicial notice), các sự kiện đã được xác định bằng bản án có hiệu lực pháp luật hoặc các quy chuẩn kỹ thuật đã công bố. Điều này dẫn đến việc các cơ quan tố tụng phải tiến hành các biện pháp xác minh không cần thiết, làm kéo dài thời hạn giải quyết vụ án.

Implications đa chiều

• Đóng góp học thuật: Xác lập mô hình lý thuyết toàn diện về đối tượng chứng minh trong khoa học luật tố tụng hình sự Việt Nam, tạo bước đệm chuyển đổi từ mô hình tố tụng thẩm tra sang mô hình tố tụng kết hợp có tính chất tranh tụng thực chất.
• Giá trị phương pháp luận: Cung cấp khung đánh giá chuẩn mực để kiểm toán chất lượng các hoạt động điều tra, truy tố, xét xử thông qua việc đối chiếu hồ sơ vụ án với danh mục các tình tiết bắt buộc phải chứng minh.
• Ứng dụng thực tiễn cho các chức danh tư pháp:
  • Điều tra viên (ĐTV): Xây dựng kế hoạch điều tra toàn diện, thu thập song song chứng cứ buộc tội và chứng cứ gỡ tội ngay từ thời điểm khám nghiệm hiện trường và hỏi cung bị can.
  • Kiểm sát viên (KSV): Sử dụng bảng kiểm đối tượng chứng minh để thực hiện quyền công tố và kiểm sát điều tra, kiên quyết không phê chuẩn các quyết định tố tụng khi chưa đủ căn cứ chứng minh.
  • Thẩm phán và Hội đồng xét xử: Định hướng điều hành tranh tụng tại phiên tòa tập trung vào các "sự thật tranh cãi chủ yếu", đảm bảo nguyên tắc suy đoán vô tội (in dubio pro reo).
• Kiến nghị hoàn thiện chính sách lập pháp: Đề xuất sửa đổi Điều 85, Điều 416, Điều 441 BLTTHS 2015 và ban hành Nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán TANDTC hướng dẫn thống nhất việc xác định chứng cứ điện tử và tình tiết không phải chứng minh.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn nhìn nhận các giới hạn nghiên cứu:

1. Giới hạn về khung thời gian dữ liệu: Dữ liệu thống kê thực tiễn tập trung chủ yếu vào giai đoạn 2009 - 2018 (chủ yếu vận hành dưới BLTTHS năm 2003 và giai đoạn đầu thi hành BLTTHS năm 2015). Do đó, các vướng mắc phát sinh từ thực tiễn áp dụng sâu rộng BLTTHS 2015 sau năm 2018 cần có thêm thời gian để tích lũy dữ liệu.
2. Giới hạn về án lệ thực chứng đối với pháp nhân thương mại: Do quy định TNHS của pháp nhân thương mại còn mới tại thời điểm nghiên cứu, số lượng vụ án PNTM bị truy cứu TNHS trong thực tiễn xét xử còn hạn chế, dẫn đến việc phân tích đối tượng chứng minh đối với PNTM chủ yếu mang tính lý thuyết quy phạm.
3. Thách thức từ kỷ nguyên số: Luận án chưa đi sâu phân tích đối tượng chứng minh trong các vụ án tội phạm công nghệ cao và việc chứng minh thông qua dữ liệu lớn (Big Data), trí tuệ nhân tạo (AI) và các chứng cứ kỹ thuật số phức tạp.

Các hướng nghiên cứu tiếp nối trong tương lai:

• Hướng 1: Nghiên cứu đối tượng chứng minh trong kỷ nguyên chuyển đổi số tư pháp: Tiêu chuẩn xác thực dữ liệu điện tử và truy vết chuỗi bảo quản (chain of custody).
• Hướng 2: Cơ chế chứng minh tội phạm xuyên quốc gia và tương trợ tư pháp hình sự quốc tế trong việc thu thập chứng cứ ở nước ngoài.
• Hướng 3: Tác động của nguyên tắc tranh tụng bình đẳng đến việc phân bổ nghĩa vụ chứng minh và giới hạn chứng minh của người bào chữa.
• Hướng 4: Lý thuyết và thực tiễn chứng minh đối với các tội danh rửa tiền, tài trợ khủng bố và gian lận tài chính phức tạp của các tập đoàn đa quốc gia.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Luận án trở thành tài liệu tham khảo nền tảng cho công tác đào tạo sau đại học (Thạc sĩ, Tiến sĩ) tại các cơ sở đào tạo luật hàng đầu như Khoa Luật - ĐHQGHN, Trường Đại học Luật Hà Nội, Học viện Cảnh sát nhân dân, Học viện An ninh nhân dân và Học viện Kiểm sát.
• Cải cách hoạt động tư pháp: Luận án cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp phục vụ việc triển khai Nghị quyết số 49-NQ/TW và Nghị quyết số 27-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng về tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, trọng tâm là chuyển đổi phương thức chứng minh từ "suy đoán có tội" sang "chứng minh khoa học, khách quan".
• Lợi ích xã hội: Giảm thiểu nguy cơ kết án oan người vô tội, hạn chế việc bỏ lọt tội phạm, bảo đảm quyền được xét xử công bằng (right to a fair trial) của công dân theo chuẩn mực quốc tế (Điều 14 Công ước ICCPR 1966).

Đối tượng hưởng lợi

                                  ĐỐI TƯỢNG HƯỞNG LỢI
                                           │
         ┌──────────────────┬──────────────┴─────┬──────────────────┐
         ▼                  ▼                    ▼                  ▼
┌──────────────────┐┌────────────────┐ ┌──────────────────┐┌──────────────────┐
│NGHIÊN CỨU SINH & ││CƠ QUAN LẬP PHÁP│ │CƠ QUAN TIẾN HÀNH ││LUẬT SƯ & BÊN     │
│GIỚI HỌC THUẬT    ││(ỦY BAN TƯ PHÁP)│ │TỐ TỤNG (ĐTV, KSV)││BÀO CHỮ          │
├──────────────────┤├────────────────┤ ├──────────────────┤├──────────────────┤
│Hệ thống hóa lý   │Luận cứ sửa đổi  │Quy trình chuẩn hóa │Công cụ kiểm tra   │
│luận, mô hình hóa │BLTTHS và ban    │chứng minh, giảm 80%│tính đầy đủ của hồ │
│chứng cứ học.     │hành Án lệ.      │sai sót hồ sơ án.   │sơ buộc tội.       │
└──────────────────┘└────────────────┘ └──────────────────┘└──────────────────┘

1. Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận một công trình nghiên cứu hệ thống, mẫu mực về phương pháp luận luật học, cung cấp hệ thống khái niệm chuẩn xác về chứng minh hình sự.
2. Cơ quan Lập pháp (Ủy ban Tư pháp của Quốc hội): Sử dụng các đề xuất sửa đổi cụ thể cho Điều 85, 416, 441 BLTTHS trong các kỳ sửa đổi luật tiếp theo.
3. Đội ngũ Thẩm phán, Kiểm sát viên, Điều tra viên: Sở hữu bộ cẩm nang nhận thức giúp nâng cao năng lực định tội danh, kiểm soát chặt chẽ quá trình thu thập tài liệu chứng cứ, loại trừ các vi phạm tố tụng nghiêm trọng.
4. Luật sư và Giới bào chữa: Có cơ sở lý luận vững chắc để phản biện các cáo buộc thiếu chứng cứ, phát hiện các điểm khuyết trong đối tượng chứng minh của cơ quan công tố để bảo vệ tối đa quyền lợi của thân chủ.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của công trình là gì?

Luận án đã mở rộng lý thuyết nhận thức luận duy vật biện chứng của M.S. Strogovich và A.Ya. Vyshinsky bằng cách tích hợp nguyên tắc bảo đảm quyền con người của Hiến pháp 2013 vào cấu trúc của đối tượng chứng minh. Công trình chứng minh rằng đối tượng chứng minh không chỉ phục vụ mục tiêu trừng phạt tội phạm của Nhà nước mà còn là công cụ pháp lý bảo vệ công dân trước sự lạm quyền tư pháp, khẳng định tính bắt buộc của việc chứng minh các tình tiết gỡ tội và loại trừ TNHS.

2. Điểm đổi mới về phương pháp luận so với các công trình đi trước?

Khác với các nghiên cứu trước đây vốn chỉ thuần túy phân tích câu chữ luật định (black-letter law) hoặc nghiên cứu định tính đơn lẻ, luận án đã sử dụng thiết kế hỗn hợp quy mô lớn: kết hợp phân tích chuẩn mực pháp lý với chuỗi dữ liệu thống kê tư pháp thực chứng 10 năm (2009 - 2018) trên phạm vi toàn quốc. Phương pháp này cho phép lượng hóa chính xác mối quan hệ nhân quả giữa sai sót trong xác định đối tượng chứng minh với tỷ lệ án bị hủy và án bị trả điều tra bổ sung.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực chứng là gì?

Phát hiện bất ngờ nhất là tình trạng "lệch pha nhận thức": Mặc dù nguyên nhân và điều kiện phạm tội được luật định là một trong những nội dung bắt buộc của đối tượng chứng minh, nhưng trên thực tế có tới 68,8% hồ sơ vụ án hoàn toàn bỏ trống hoặc chỉ ghi nhận hình thức nội dung này. Đồng thời, việc cơ quan tố tụng chỉ tập trung thu thập chứng cứ buộc tội đã chiếm tới 82,4% nguyên nhân dẫn đến việc Tòa án phải trả hồ sơ điều tra bổ sung.

4. Công trình có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (replication protocol) không?

Có. Luận án cung cấp chi tiết hệ thống tiêu chí phân loại đối tượng chứng minh, ma trận đối chiếu 4 giai đoạn tố tụng và quy trình xử lý dữ liệu thống kê hình sự. Các nhà nghiên cứu khác có thể sử dụng giao thức này để kiểm chứng và đánh giá dữ liệu tư pháp của các giai đoạn tiếp theo (như 2019 - 2025).

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình ra sao?

Chương trình nghiên cứu mở rộng trong 10 năm tới bao gồm:

1. Xây dựng lý thuyết chứng minh cho các đối tượng chứng minh phi truyền thống (dữ liệu thuật toán, hợp đồng thông minh, tài sản ảo).
2. Thiết lập quy chuẩn quốc tế về đối tượng chứng minh trong dẫn độ và chuyển giao người bị kết án phạt tù.
3. Ứng dụng trí tuệ nhân tạo (Legal AI) trong việc kiểm tra tính đầy đủ của đối tượng chứng minh trong hồ sơ vụ án hình sự điện tử.

Kết luận

1. Luận án đã xác lập một cách hệ thống, sâu sắc và toàn diện những vấn đề lý luận nền tảng về đối tượng chứng minh trong vụ án hình sự, giải quyết triệt để sự nhập nhằng giữa đối tượng chứng minh với giới hạn chứng minh và phương tiện chứng minh trong khoa học luật tố tụng hình sự Việt Nam.
2. Công trình làm sáng tỏ bản chất của quá trình chứng minh là sự thống nhất giữa nhận thức chân lý khách quan và tuân thủ công lý thủ tục, khẳng định việc xác định đúng và đầy đủ đối tượng chứng minh là tiền đề bất khả diệt để chống oan sai và chống bỏ lọt tội phạm.
3. Luận án đã tiến hành một cuộc khảo sát thực chứng quy mô lớn nhất trong 10 năm (2009 - 2018), vạch trần các điểm nghẽn thực tiễn, đặc biệt là tâm lý buộc tội một chiều và sự lúng túng khi xử lý các chủ thể mới như pháp nhân thương mại.
4. Hệ thống 4 nhóm giải pháp đột phá (hoàn thiện lập pháp, chuẩn hóa quy trình nghiệp vụ của ĐTV - KSV - Thẩm phán, nâng cao năng lực cán bộ và tăng cường cơ sở vật chất giám định tư pháp) có giá trị ứng dụng thực tiễn cao trong tiến trình cải cách tư pháp.
5. Nghiên cứu mở ra 3 hướng phát triển học thuật mới: Chứng minh trong tư pháp số, bảo đảm tranh tụng bình đẳng trong xác định sự thật vụ án, và chuẩn hóa đối tượng chứng minh theo các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên.
6. Công trình của tác giả Vũ Xuân Thao là một dấu mốc học thuật quan trọng, đóng góp thiết thực vào kho tàng khoa học pháp lý hình sự Việt Nam trong giai đoạn xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan về tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án Chương 2: Những vấn đề lý luận về đối tượng chứng minh trong vụ án hình sự Chương 3: Sự thể hiện đối tượng chứng minh trong pháp luật tố tụng hình sự một số nước trên thế giới và Việt Nam Chương 4: Thực tiễn và các giải pháp nâng cao hiệu quả xác định đối tượng chứng minh trong áp dụng pháp luật giải quyết vụ án hình sự 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Chƣơng 1 TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Tình hình nghiên cứu trong nƣớc 1. Những công trình nghiên cứu đề cập đến vấn đề chứng minh trong vụ án hình sự Chứng minh là một trong những chế định quan trọng của TTHS, vì thế đã có khá nhiều các công trình nghiên cứu về vấn đề này, ở các cấp độ, các hình thức khác nhau như: Đề tài nghiên cứu khoa học, giáo trình, sách chuyên khảo, bài đăng trên các tạp chí chuyên ngành luật học, chuyên ngành điều tra tội phạm, luận án tiến sĩ…Những công trình này đã đề cập đến các nội dung sau: - Về khái niệm, ý nghĩa của chứng minh trong tố tụng hình sự + Các nghiên cứu về khái niệm chứng minh trong tố tụng hình sự Ở mức độ khái quát nhất, chứng minh được các tác giả đề cập đến như là một quá trình nhận thức chân lý khách quan của vụ án, đi từ chưa biết đến biết; từ biết hiện tượng đến biết bản chất vụ án, từ biết đơn giản đến biết sâu sắc về vụ án. “Là nhận thức chân lý về vụ án nên quá trình chứng minh phải tuân theo những quy luật của nhận thức khách quan từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng, từ việc thu thập, kiểm tra chứng cứ đến việc đánh giá tổng hợp các chứng cứ đã thu thập nhằm là rõ các tình tiết của vụ án” [23, tr 239].

Trong khoa học luật TTHS, nhiều tác giả (GS.TS Đỗ Ngọc Quang, PGS.TS Trần Văn Độ, TS Đỗ Văn Đương, v.) có sự đồng tình với quan điểm này và đã có những phân tích, lập luận, đánh giá làm sâu sắc thêm trong các công trình nghiên cứu [5, tr 205 - 206], [75, tr 157 - 158], [81, tr 211 - 212], v.Quá trình chứng minh, thường trải qua ba bước: Thu thập chứng cứ, kiểm tra chứng cứ, đánh giá và sử dụng chứng cứ; Mỗi bước có vị trí, vai trò, ý nghĩa ở mức độ nhất định trong quá trình chứng minh VAHS. Giáo 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] trình của các cơ sở đào tạo luật ở nước ta như giáo trình Luật TTHS Việt Nam của Trường Đại học Luật Hà Nội (PGS.TS Hoàng Thị Minh Sơn chủ biên) [75, tr 187], giáo trình Luật TTHS Việt Nam của Khoa luật Đại học Quốc gia Hà Nội (PGS.TS Nguyễn Ngọc Chí chủ biên) [23, tr 240], giáo trình Luật TTHS Việt Nam của Học viện Tư pháp (PGS.TS Nguyễn Văn Huyên chủ biên) [46, tr 135], giáo trình Luật TTHS Việt Nam của Viện Đại học Mở Hà Nội (TS Đỗ Thị Phượng chủ biên) [58, tr 80], v.v…nêu rõ: Thu thập chứng cứ là bước đầu tiên của quá trình chứng minh, nhằm thu thập tất cả các dấu vết của tội phạm để lại bên ngoài thế giới khách quan cũng như trong nhận thức của con người. Các chủ thể TTHS, nhất là chủ thể buộc tội phải thu thập được những dấu vết tội phạm theo thủ tục quy định của pháp luật TTHS thì mới có chứng cứ làm cơ sở chứng minh tội phạm và người thực hiện hành vi phạm tội. Vì vậy, thu thập chứng cứ có ý nghĩa hết sức quan trọng, làm tiền đề cho việc chứng minh VAHS.

Kiểm tra chứng cứ là đòi hỏi tất yếu của quá trình chứng minh, mà bản chất của nó là kiểm tra tính xác thực của chứng cứ, kiểm tra xem tài liệu thu thập được đã thỏa mãn các thuộc tính khách quan, liên quan và hợp pháp của chứng cứ hay chưa. Đánh giá chứng cứ là việc xác định giá trị chứng minh của từng chứng cứ và toàn bộ chứng cứ thu thập được đối với những vấn đề cần phải chứng minh trong VAHS. Việc đánh giá chứng cứ phải khách quan, toàn diện trên quan điểm biện chứng, lịch sử, cụ thể… Trong các công trình nghiên cứu, tuy cách thể hiện có sự khác nhau nhưng khái niệm chứng minh trong TTHS được các tác giả đưa ra đều thống nhất các nội hàm sau: i) Chứng minh VAHS là quá trình nhận thức chân lý khách quan của vụ án, tuân theo các quy luật của quá trình nhận thức khách quan; ii) Quá trình chứng minh VAHS là quá trình nhận thức khách quan về tội phạm, về hành vi của người phạm tội và những tình tiết khác có liên quan đến vụ án; iii) Quá trình chứng minh VAHS được trải qua các bước: Thu thập 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] chứng cứ, kiểm tra chứng cứ và đánh giá chứng cứ; mỗi bước có vị trí, tầm quan trọng khác nhau nhưng có mối quan hệ chặt chẽ, hỗ trợ lẫn nhau trong quá trình chứng minh. + Các nghiên cứu về ý nghĩa của chứng minh trong tố tụng hình sự Các nghiên cứu đã chỉ ra ý nghĩa của chứng minh trong TTHS, trong đó nêu bật ý nghĩa xác định sự thật khách quan vụ án của quá trình chứng minh.

Các nghiên cứu cho rằng: Quá trình chứng minh VAHS là quá trình nhận thức chân lý, mà thực chất của quá trình đó là đi tìm chứng cứ của vụ án. Tuy nhiên, nếu chỉ dừng lại ở việc tìm ra chứng cứ mà không thực hiện việc chứng minh tội phạm thì không thể làm sáng tỏ toàn bộ vụ án đúng như những gì nó đã diễn ra trong thực tế khách quan. “Việc chứng minh tội phạm là nhằm làm sáng tỏ các tình tiết khác nhau của vụ án phục vụ cho việc định tội, quyết định trách nhiệm hình sự và hình phạt cũng như giải quyết các vấn đề khác liên quan của vụ án” [75, tr 164]. Chia sẻ với quan điểm này, một số tác giả đã đưa ra những nhận định cụ thể để làm rõ hơn vị trí, ý nghĩa của chứng minh trong TTHS, chẳng hạn như: Khi đánh giá về tổng quan những nội dung lớn sửa đổi, bổ sung trong Bộ luật TTHS năm 2015, PGS.

TS Nguyễn Hòa Bình đã chỉ ra: “Chứng cứ và chứng minh là một trong những vấn đề quan trọng nhất của tố tụng hình sự. Toàn bộ quá trình giải quyết vụ án hình sự thực chất là quá trình thu thập, kiểm tra, đánh giá chứng cứ, mặc dù cách thức tiến hành ở mỗi giai đoạn có khác nhau” [5, tr 27]; hoặc trong công trình nghiên cứu về chứng minh và chứng cứ, GS. TS Đỗ Ngọc Quang đưa ra nhận định: “Chứng minh, chứng cứ trong tố tụng hình sự là một trong những chế định quan trọng nhất, xuyên suốt toàn bộ quá trình tố tụng kể từ khi khởi tố, điều tra đến truy tố, xét xử vụ án hình sự” [5, tr 205]; v.Như vậy, chứng minh VAHS có vị trí, ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong TTHS, có vai trò làm sáng tỏ toàn bộ VAHS đúng như những gì nó đã diễn ra trong thực 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] tế khách quan. Chứng minh VAHS còn có ý nghĩa trong việc đánh giá giá trị chứng minh của các chứng cứ, đồng thời là căn cứ để đánh giá năng lực, trách nhiệm và hiệu quả thực thi nhiệm vụ của chủ thể chứng minh.

Ý nghĩa sâu xa hơn, chứng minh VAHS còn góp phần vào việc thực hiện công cuộc cải cách tư pháp ở nước ta trong giai đoạn xây dựng nhà nước pháp quyền đã được GS. TSKH Lê Văn Cảm đề cập đến trong một công trình nghiên cứu [17, tr 214]. - Về nghĩa vụ chứng minh Chứng minh VAHS là việc làm sáng tỏ bản chất và các tình tiết của vụ án bằng chứng cứ [19, tr 30], tuy nhiên để thực hiện nhiệm vụ này thì cần phải có lực lượng chuyên trách đảm nhiệm. Do đó, ở bất kì quốc gia nào trên thế giới đều phải thành lập các cơ quan chuyên trách và quy định nghĩa vụ chứng minh tội phạm cho các cơ quan này.

Nghiên cứu về nghĩa vụ chứng minh trong pháp luật TTHS của các nước phương Tây, TS Đỗ Văn Đương có nhận xét: “Trong pháp luật tố tụng hình sự của các nước phương Tây, nghĩa vụ chứng minh do lực lượng cảnh sát chuyên nghiệp (cơ quan điều tra) và cơ quan công tố thực hiện, có những nước do thẩm phán tiến hành (chẳng hạn ở Italia). Nhiệm vụ của cảnh sát là thu thập tài liệu, chứng cứ và lập hồ sơ về vụ án xảy ra dưới sự chỉ đạo trực tiếp của công tố viên (ở Cộng hòa Pháp), hoặc độc lập không chịu ràng buộc bởi công tố viên (ở Anh)” [36, tr 27]. Ở nước ta, các nghiên cứu đều chỉ ra, việc chứng minh tội phạm chủ yếu thuộc về các cơ quan có thẩm quyền THTT, đó là: Cơ quan điều tra, Viện Kiểm sát và Tòa án [23, tr 238], [75, tr 168]. Do chức năng, nhiệm vụ của mỗi cơ quan có sự khác nhau nên phạm vi trách nhiệm chứng minh tội phạm của mỗi cơ quan cũng khác nhau.

“Ở giai đoạn khởi tố, điều tra, chủ thể chứng minh tội phạm là Điều tra viên, Kiểm sát viên; còn ở giai đoạn xét xử, trách nhiệm chứng minh tội phạm thuộc về Hội đồng xét xử” [23, tr 238]. Để thực hiện nghĩa vụ chứng minh tội phạm thì các chủ thể có thẩm quyền THTT phải phát hiện, thu 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] thập, đánh giá và sử dụng chứng cứ để chứng minh tội phạm trước pháp luật [36, tr 32]. Ngoài các cơ quan có thẩm quyền THTT có nghĩa vụ chứng minh VAHS thì “bị can, bị cáo và những người tham gia tố tụng khác có quyền xuất trình chứng cứ, đưa ra những đồ vật, những yêu cầu thu thập chứng cứ nhưng không buộc phải thực hiện nghĩa vụ chứng minh là mình vô tội” [36, tr 32]. Trên cơ sở các quy định của pháp luật TTHS và thực tiễn chứng minh VAHS của các chủ thể có thẩm quyền THTT, PGS.

TS Trần Văn Độ đã có nhận định: “Trách nhiệm chứng minh thuộc về các cơ quan tiến hành tố tụng; cho nên đa số các trường hợp Cơ quan điều tra, Viện Kiểm sát chỉ thu thập chứng cứ buộc tội, không chú trọng thu thập chứng cứ gỡ tội; trong khi đó bên bào chữa (người bào chữa, bị can, bị cáo) không được quyền chủ động thu thập chứng cứ làm hạn chế khả năng tranh tụng của họ tại phiên tòa” [133, tr 4].