Chương 1: Tổng quan về tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án Chương 2: Những vấn đề lý luận về đối tượng chứng minh trong vụ án hình sự Chương 3: Sự thể hiện đối tượng chứng minh trong pháp luật tố tụng hình sự một số nước trên thế giới và Việt Nam Chương 4: Thực tiễn và các giải pháp nâng cao hiệu quả xác định đối tượng chứng minh trong áp dụng pháp luật giải quyết vụ án hình sự 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Tình hình nghiên cứu trong nƣớc 1. Những công trình nghiên cứu đề cập đến vấn đề chứng minh trong vụ án hình sự Chứng minh là một trong những chế định quan trọng của TTHS, vì thế đã có khá nhiều các công trình nghiên cứu về vấn đề này, ở các cấp độ, các hình thức khác nhau như: Đề tài nghiên cứu khoa học, giáo trình, sách chuyên khảo, bài đăng trên các tạp chí chuyên ngành luật học, chuyên ngành điều tra tội phạm, luận án tiến sĩ…Những công trình này đã đề cập đến các nội dung sau: - Về khái niệm, ý nghĩa của chứng minh trong tố tụng hình sự + Các nghiên cứu về khái niệm chứng minh trong tố tụng hình sự Ở mức độ khái quát nhất, chứng minh được các tác giả đề cập đến như là một quá trình nhận thức chân lý khách quan của vụ án, đi từ chưa biết đến biết; từ biết hiện tượng đến biết bản chất vụ án, từ biết đơn giản đến biết sâu sắc về vụ án. “Là nhận thức chân lý về vụ án nên quá trình chứng minh phải tuân theo những quy luật của nhận thức khách quan từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng, từ việc thu thập, kiểm tra chứng cứ đến việc đánh giá tổng hợp các chứng cứ đã thu thập nhằm là rõ các tình tiết của vụ án” [23, tr 239].
Trong khoa học luật TTHS, nhiều tác giả (GS.TS Đỗ Ngọc Quang, PGS.TS Trần Văn Độ, TS Đỗ Văn Đương, v.) có sự đồng tình với quan điểm này và đã có những phân tích, lập luận, đánh giá làm sâu sắc thêm trong các công trình nghiên cứu [5, tr 205 - 206], [75, tr 157 - 158], [81, tr 211 - 212], v.Quá trình chứng minh, thường trải qua ba bước: Thu thập chứng cứ, kiểm tra chứng cứ, đánh giá và sử dụng chứng cứ; Mỗi bước có vị trí, vai trò, ý nghĩa ở mức độ nhất định trong quá trình chứng minh VAHS. Giáo 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trình của các cơ sở đào tạo luật ở nước ta như giáo trình Luật TTHS Việt Nam của Trường Đại học Luật Hà Nội (PGS.TS Hoàng Thị Minh Sơn chủ biên) [75, tr 187], giáo trình Luật TTHS Việt Nam của Khoa luật Đại học Quốc gia Hà Nội (PGS.TS Nguyễn Ngọc Chí chủ biên) [23, tr 240], giáo trình Luật TTHS Việt Nam của Học viện Tư pháp (PGS.TS Nguyễn Văn Huyên chủ biên) [46, tr 135], giáo trình Luật TTHS Việt Nam của Viện Đại học Mở Hà Nội (TS Đỗ Thị Phượng chủ biên) [58, tr 80], v.v…nêu rõ: Thu thập chứng cứ là bước đầu tiên của quá trình chứng minh, nhằm thu thập tất cả các dấu vết của tội phạm để lại bên ngoài thế giới khách quan cũng như trong nhận thức của con người. Các chủ thể TTHS, nhất là chủ thể buộc tội phải thu thập được những dấu vết tội phạm theo thủ tục quy định của pháp luật TTHS thì mới có chứng cứ làm cơ sở chứng minh tội phạm và người thực hiện hành vi phạm tội. Vì vậy, thu thập chứng cứ có ý nghĩa hết sức quan trọng, làm tiền đề cho việc chứng minh VAHS.
Kiểm tra chứng cứ là đòi hỏi tất yếu của quá trình chứng minh, mà bản chất của nó là kiểm tra tính xác thực của chứng cứ, kiểm tra xem tài liệu thu thập được đã thỏa mãn các thuộc tính khách quan, liên quan và hợp pháp của chứng cứ hay chưa. Đánh giá chứng cứ là việc xác định giá trị chứng minh của từng chứng cứ và toàn bộ chứng cứ thu thập được đối với những vấn đề cần phải chứng minh trong VAHS. Việc đánh giá chứng cứ phải khách quan, toàn diện trên quan điểm biện chứng, lịch sử, cụ thể… Trong các công trình nghiên cứu, tuy cách thể hiện có sự khác nhau nhưng khái niệm chứng minh trong TTHS được các tác giả đưa ra đều thống nhất các nội hàm sau: i) Chứng minh VAHS là quá trình nhận thức chân lý khách quan của vụ án, tuân theo các quy luật của quá trình nhận thức khách quan; ii) Quá trình chứng minh VAHS là quá trình nhận thức khách quan về tội phạm, về hành vi của người phạm tội và những tình tiết khác có liên quan đến vụ án; iii) Quá trình chứng minh VAHS được trải qua các bước: Thu thập 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chứng cứ, kiểm tra chứng cứ và đánh giá chứng cứ; mỗi bước có vị trí, tầm quan trọng khác nhau nhưng có mối quan hệ chặt chẽ, hỗ trợ lẫn nhau trong quá trình chứng minh. + Các nghiên cứu về ý nghĩa của chứng minh trong tố tụng hình sự Các nghiên cứu đã chỉ ra ý nghĩa của chứng minh trong TTHS, trong đó nêu bật ý nghĩa xác định sự thật khách quan vụ án của quá trình chứng minh.
Các nghiên cứu cho rằng: Quá trình chứng minh VAHS là quá trình nhận thức chân lý, mà thực chất của quá trình đó là đi tìm chứng cứ của vụ án. Tuy nhiên, nếu chỉ dừng lại ở việc tìm ra chứng cứ mà không thực hiện việc chứng minh tội phạm thì không thể làm sáng tỏ toàn bộ vụ án đúng như những gì nó đã diễn ra trong thực tế khách quan. “Việc chứng minh tội phạm là nhằm làm sáng tỏ các tình tiết khác nhau của vụ án phục vụ cho việc định tội, quyết định trách nhiệm hình sự và hình phạt cũng như giải quyết các vấn đề khác liên quan của vụ án” [75, tr 164]. Chia sẻ với quan điểm này, một số tác giả đã đưa ra những nhận định cụ thể để làm rõ hơn vị trí, ý nghĩa của chứng minh trong TTHS, chẳng hạn như: Khi đánh giá về tổng quan những nội dung lớn sửa đổi, bổ sung trong Bộ luật TTHS năm 2015, PGS.
TS Nguyễn Hòa Bình đã chỉ ra: “Chứng cứ và chứng minh là một trong những vấn đề quan trọng nhất của tố tụng hình sự. Toàn bộ quá trình giải quyết vụ án hình sự thực chất là quá trình thu thập, kiểm tra, đánh giá chứng cứ, mặc dù cách thức tiến hành ở mỗi giai đoạn có khác nhau” [5, tr 27]; hoặc trong công trình nghiên cứu về chứng minh và chứng cứ, GS. TS Đỗ Ngọc Quang đưa ra nhận định: “Chứng minh, chứng cứ trong tố tụng hình sự là một trong những chế định quan trọng nhất, xuyên suốt toàn bộ quá trình tố tụng kể từ khi khởi tố, điều tra đến truy tố, xét xử vụ án hình sự” [5, tr 205]; v.Như vậy, chứng minh VAHS có vị trí, ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong TTHS, có vai trò làm sáng tỏ toàn bộ VAHS đúng như những gì nó đã diễn ra trong thực 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tế khách quan. Chứng minh VAHS còn có ý nghĩa trong việc đánh giá giá trị chứng minh của các chứng cứ, đồng thời là căn cứ để đánh giá năng lực, trách nhiệm và hiệu quả thực thi nhiệm vụ của chủ thể chứng minh.
Ý nghĩa sâu xa hơn, chứng minh VAHS còn góp phần vào việc thực hiện công cuộc cải cách tư pháp ở nước ta trong giai đoạn xây dựng nhà nước pháp quyền đã được GS. TSKH Lê Văn Cảm đề cập đến trong một công trình nghiên cứu [17, tr 214]. - Về nghĩa vụ chứng minh Chứng minh VAHS là việc làm sáng tỏ bản chất và các tình tiết của vụ án bằng chứng cứ [19, tr 30], tuy nhiên để thực hiện nhiệm vụ này thì cần phải có lực lượng chuyên trách đảm nhiệm. Do đó, ở bất kì quốc gia nào trên thế giới đều phải thành lập các cơ quan chuyên trách và quy định nghĩa vụ chứng minh tội phạm cho các cơ quan này.
Nghiên cứu về nghĩa vụ chứng minh trong pháp luật TTHS của các nước phương Tây, TS Đỗ Văn Đương có nhận xét: “Trong pháp luật tố tụng hình sự của các nước phương Tây, nghĩa vụ chứng minh do lực lượng cảnh sát chuyên nghiệp (cơ quan điều tra) và cơ quan công tố thực hiện, có những nước do thẩm phán tiến hành (chẳng hạn ở Italia). Nhiệm vụ của cảnh sát là thu thập tài liệu, chứng cứ và lập hồ sơ về vụ án xảy ra dưới sự chỉ đạo trực tiếp của công tố viên (ở Cộng hòa Pháp), hoặc độc lập không chịu ràng buộc bởi công tố viên (ở Anh)” [36, tr 27]. Ở nước ta, các nghiên cứu đều chỉ ra, việc chứng minh tội phạm chủ yếu thuộc về các cơ quan có thẩm quyền THTT, đó là: Cơ quan điều tra, Viện Kiểm sát và Tòa án [23, tr 238], [75, tr 168]. Do chức năng, nhiệm vụ của mỗi cơ quan có sự khác nhau nên phạm vi trách nhiệm chứng minh tội phạm của mỗi cơ quan cũng khác nhau.
“Ở giai đoạn khởi tố, điều tra, chủ thể chứng minh tội phạm là Điều tra viên, Kiểm sát viên; còn ở giai đoạn xét xử, trách nhiệm chứng minh tội phạm thuộc về Hội đồng xét xử” [23, tr 238]. Để thực hiện nghĩa vụ chứng minh tội phạm thì các chủ thể có thẩm quyền THTT phải phát hiện, thu 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thập, đánh giá và sử dụng chứng cứ để chứng minh tội phạm trước pháp luật [36, tr 32]. Ngoài các cơ quan có thẩm quyền THTT có nghĩa vụ chứng minh VAHS thì “bị can, bị cáo và những người tham gia tố tụng khác có quyền xuất trình chứng cứ, đưa ra những đồ vật, những yêu cầu thu thập chứng cứ nhưng không buộc phải thực hiện nghĩa vụ chứng minh là mình vô tội” [36, tr 32]. Trên cơ sở các quy định của pháp luật TTHS và thực tiễn chứng minh VAHS của các chủ thể có thẩm quyền THTT, PGS.
TS Trần Văn Độ đã có nhận định: “Trách nhiệm chứng minh thuộc về các cơ quan tiến hành tố tụng; cho nên đa số các trường hợp Cơ quan điều tra, Viện Kiểm sát chỉ thu thập chứng cứ buộc tội, không chú trọng thu thập chứng cứ gỡ tội; trong khi đó bên bào chữa (người bào chữa, bị can, bị cáo) không được quyền chủ động thu thập chứng cứ làm hạn chế khả năng tranh tụng của họ tại phiên tòa” [133, tr 4].