mở đầu của quá trình tố tụng hình sự. Vì vậy, hoạt động chứng minh trong VAHS ở giai đoạn này có vị trí và vai trò quan trọng ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng và hiệu quả của VKS và TA ở các giai đoạn tiếp theo là truy tố, xét xử. Hoạt động chứng minh trong giai đoạn điều tra VAHS ở các cấp góp phần rất quan trọng trong cuộc đấu tranh phòng và chống tội phạm. Đây cũng là tiền đề tạo điều kiện thuận lợi cho VKS và TA ở nước ta hàng năm xử lý một số lượng rất lớn các VAHS đảm bảo đúng người, đúng tội, đúng pháp luật.
Từ những phân tích trên, có thể rút ra khái niệm về hoạt động chứng minh trong giai đoạn điều tra VAHS như sau: Hoạt động chứng minh trong giai đoạn điều tra VAHS là hoạt động của những chủ thể THTT ở giai đoạn điều tra được pháp luật quy định để thu thập, kiểm tra, đánh giá chứng cứ nhằm làm sáng tỏ sự thật của vụ án một cách khách quan, toàn diện và đầy đủ, đảm bảo cơ sở cần thiết cho việc ban hành các quyết định tố tụng phù hợp góp phần giải quyết đúng đắn VAHS theo trình tự, thủ tục của pháp luật tố tụng hình sự. Khái niệm này đã chỉ ra những đặc điểm thuộc về bản chất của hoạt động chứng minh trong giai đoạn điều tra VAHS như chủ thể chứng minh, 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phương tiện chứng minh, thủ tục chứng minh, mục đích chứng minh và các nội dung của hoạt động chứng minh. Đặc điểm của hoạt động chứng minh trong giai đoạn điều tra Xuất phát từ nhiệm vụ các giai đoạn tố tụng cũng như địa vị pháp lý, chức năng, nhiệm vụ của các chủ thể mà hoạt động chứng minh ở mỗi giai đoạn cũng có sự khác nhau, những đặc điểm riêng của mình. Với khái niệm về hoạt động chứng minh trong giai đoạn điều tra VAHS, hoạt động chứng minh trong giai đoạn điều tra gồm những đặc điểm sau: Thứ nhất: Chủ thể của hoạt động chứng minh.
Chủ thể tiến hành các hoạt động chứng minh trong tố tụng hình sự là các chủ thể có trách nhiệm chứng minh do pháp luật tố tụng hình sự quy định tùy từng quốc gia với từng mô hình tố tụng khác nhau. Các chủ thể chứng minh trong giai đoạn điều tra là người nắm vững pháp luật, có kiến thức về nghiệp vụ chuyên sâu về công tác pháp luật, sử dụng các biện pháp khoa học kỹ thuật tiên tiến để phát hiện và điều tra được tội phạm. Chủ thể chứng minh ở giai đoạn điều tra bao gồm Điều tra viên, Kiểm sát viên hoặc cán bộ được phân công làm công tác điều tra của các cơ quan khác như: Bộ đội biên phòng, Hải quan, Kiểm lâm, lực lượng cảnh sát biển và các cơ quan khác của Công an nhân dân, Quân đội nhân dân được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra. Người tham gia tố tụng cũng tham gia vào hoạt động chứng minh do các chủ thể chứng minh THTT yêu cầu nhưng họ không phải chủ thể chứng minh.
Thứ hai: Thời hạn điều tra. Các CQĐT tiến hành các hoạt động thu thập, kiểm tra, đánh giá chứng cứ bằng thời hạn điều tra vụ án như: Từ khi khởi tố vụ án cho đến kến kết thúc điều tra, đối với tội phạm ít nghiêm trọng không quá hai tháng; Đối với tội nghiêm trọng không quá ba tháng; Đối với tội rất nghiêm trọng và tội đặc biệt nghiêm trọng không quá bốn tháng. Trong 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com một số trường hợp do tính chất phức tạp của vụ án thì có thể được gia hạn điều tra: Đối với tội ít nghiêm trọng có thể được gia hạn điều tra một lần không quá hai tháng; Đối với tội nghiêm trọng có thể gia hạn hai lần, lần thứ nhất không quá ba tháng và lần thứ hai không quá hai tháng; Đối với tội phạm rất nghiêm trọng có thể được gia hạn điều tra hai lần, mỗi lần không quá bốn tháng; Đối với tội phạm đặc biệt nghiêm trọng có thể được gia hạn điều tra ba lần mỗi lần không quá bốn tháng. Thứ ba: Các phương tiện điều tra.
Các CQĐT có thể sử dụng trong quá trình chứng minh tội phạm ở giai đoạn này là các phương tiện kỹ thuật hình sự và các thủ thuật, chiến thuật hình sự cụ thể. Các phương tiện, chiến thuật này thường được giới hạn bởi khoa học điều tra hình sự. Việc sử dụng các phương tiện kỹ thuật hình sự trong quá trình chứng minh tội phạm ở giai đoạn điều tra luôn phải phù hợp với pháp luật tố tụng hình sự, không được vi phạm pháp luật, xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của công dân và phải đáp ứng các yêu cầu về đạo đức nghề nghiệp của hoạt động điều tra. Chứng cứ là phương tiện duy nhất được cơ quan THTT sử dụng để chứng minh trong tố tụng hình sự.
Về bản chất, chứng cứ chính là những thông tin phản ánh sự kiện phạm tội, những thông tin này được chứa đựng dưới những hình thức khác nhau khoa học luật tố tụng hình sự gọi là nguồn chứng cứ. Bằng các phương tiện điều tra do pháp luật quy định, Điều tra viên và những người theo luật định tiến hành nhằm thu thập, kiểm tra, đánh giá chứng cứ theo trình tự của luật tố tụng hình sự có ý nghĩa đối với hoạt động điều tra và phòng ngừa tội phạm, phù hợp cho quá trình chứng minh của mình, cũng như toàn bộ quá trình giải quyết VAHS. Thứ tư: Mục đích chứng minh. Quá trình chứng minh trong VAHS được các chủ thể THTT thực hiện nhằm xác định chân lý khách quan của vụ án.
Quá trình chứng minh thực chất là quá trình nhận thức VAHS của các chủ 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thể có trách nhiệm chứng minh. Do đó, mục đích của hoạt động chứng minh trong giai đoạn điều tra VAHS là xác định sự thật của vụ án một cách khách quan, toàn diện và đầy đủ để giải quyết đúng đắn VAHS, qua đó góp phần thực hiện nhiệm vụ của pháp luật tố tụng hình sự là bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, bảo vệ lợi ích nhà nước, bảo vệ quyền và lợi ích cơ bản của công dân và tổ chức… Hoạt động chứng minh trong giai đoạn điều nhằm xác định có tội phạm và bị can - người thực hiện hành vi phạm tội hay không để ban hành kết luận điều tra đề nghị truy tố hoặc quyết định đình chỉ điều tra. Thứ năm: Nội dung của hoạt động chứng minh. Là một phần chứng minh VAHS, hoạt động chứng minh trong giai đoạn điều tra VAHS cũng bao gồm các hoạt động thu thập, kiểm tra và đánh giá chứng cứ.
Để tái hiện lại sự kiện phạm tội đã xảy ra trước đây một cách khách quan, toàn diện, đầy đủ, làm cơ sở cho việc giải quyết vụ án thì Điều tra viên, Kiểm sát viên phải áp dụng những biện pháp khác nhau mà pháp luật cho phép nhằm thu thập, kiểm tra, đánh giá các thông tin mà sự kiện này để lại trong thế giới khách quan dưới hai hình thức phản ánh trong ý thức của con người và trong môi trường vật chất [20, tr. Trong quá trình chứng minh VAHS, các chủ thể chứng minh cần xác định đối tượng chứng minh và xác định được giới hạn chứng minh. Tính toàn diện của hoạt động chứng minh phụ thuộc vào việc xác định đối tượng chứng minh, tính đầy đủ của hoạt động chứng minh lại do việc xác định giới hạn chứng minh quyết định. Chỉ có khi nào cơ quan THTT thu thập đầy đủ chứng cứ để có thể đưa ra kết luận về việc tồn tại hay không tồn tại của các yếu tố thuộc đối tượng chứng minh thì mới có thể có nhận thức đầy đủ và toàn diện về sự thật khách quan của vụ án và trên cơ sở đó đưa ra quyết định giải quyết đúng đắn VAHS.
Vấn đề này ở giai đoạn điều tra VAHS cần được xem xét kỹ lưỡng. Bởi lẽ, từ đó mà CQĐT, VKS tiến hành các hoạt động phù hợp đáp 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ứng yêu cầu của quá trình giải quyết vụ án. Để giải quyết vấn đề này, trong từng vụ án cụ thể, Điều tra viên và các chủ thể chứng minh phải dựa vào các quy định của pháp luật hình sự, tố tụng hình sự, niềm tin nội tâm và ý thức pháp luật để quyết định cần thu thập, kiểm tra, đánh giá và nghiên cứu những chứng cứ để làm rõ từng tình tiết và toàn bộ các tình tiết thuộc đối tượng chứng minh của vụ án đó. Như vậy, đặc điểm dễ nhận thấy của hoạt động chứng minh trong giai đoạn điều tra chủ yếu tập trung ở việc phát hiện để thu thập, kiểm tra và đánh giá chứng cứ nhằm đưa ra kết luận chính thức đầu tiên về VAHS thông qua Bản kết luận điều tra.
Nội dung hoạt động chứng minh trong giai đoạn điều tra Trong lý luận và thực tiễn tố tụng hình sự, quá trình chứng minh nói chung, hoạt động chứng minh trong giai đoạn điều tra VAHS nói riêng được hợp thành bởi các hoạt động thu thập chứng cứ, kiểm tra chứng cứ và đánh giá chứng cứ. Thu thập chứng cứ Thu thập chứng cứ là hoạt động đầu tiên, có ý nghĩa quan trọng đối với toàn bộ quá trình chứng minh tội phạm, cũng như trong giai đoạn điều tra VAHS. Việc thu thập chứng cứ được pháp luật tố tụng hình sự quy định được hiểu là thu thập nguồn chứng cứ hoặc thu thập ngay chính chứng cứ. “Thu thập chứng cứ là việc cơ quan có thẩm quyền áp dụng các biện pháp và phương pháp theo quy định của pháp luật để phát hiện, ghi nhận, thu giữ và bảo quản các thông tin, tài liệu, đồ vật có liên quan đến vụ án phục vụ cho việc giải quyết vụ án” [39].
Kết quả của giai đoạn này có ảnh hưởng lớn đến chất lượng công tác giải quyết VAHS. Số lượng, chất lượng của các 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chứng cứ được thu thập sẽ tạo điều kiện thuận lợi hoặc ngược lại, gây khó khăn cho việc điều tra vụ án và toàn bộ quá trình giải quyết vụ án trong thực tiễn. Các CQĐT, VKS cần phải tập trung, chú trọng đến giai đoạn này. Để chứng minh, CQĐT, VKS phải thu thập, kiểm tra, đánh giá chứng cứ.
Đặc biệt, trong giai đoạn điều tra, Điều tra viên, Kiểm sát viên tập trung nhiều hơn cho việc thu thập chứng cứ.