Chương 1: Cơ sở lý luận về hoạt động áp dụng pháp luật trong thực hành quyền công tố và kiểm sát điều tra vụ án hình sự của Viện kiểm sát nhân dân. Chương 2: Thực trạng hoạt động áp dụng pháp luật trong thực hành quyền công tố và kiểm sát điều tra vụ án hình sự của Viện kiểm sát nhân dân huyện Nam Đàn giai đoạn từ năm 2012 đến năm 2016. Chương 3: Quan điểm và các giải pháp bảo đảm hoạt động áp dụng pháp luật trong thực hành quyền công tố và kiểm sát điều tra vụ án hình sự. 7 z Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HOẠT ĐỘNG ÁP DỤNG PHÁP LUẬT TRONG THỰC HÀNH QUYỀN CÔNG TỐ VÀ KIỂM SÁT ĐIỀU TRA VỤ ÁN HÌNH SỰ CỦA VIỆN KIỂM SÁT NHÂN DÂN 1.
Khái niệm, đặc điểm áp dụng pháp luật 1. Khái niệm áp dụng pháp luật Nhà nước và pháp luật luôn gắn liền với nhau trong quá trình tồn tại và phát triển. Nhà nước ban hành pháp luật như là một công cụ hữu hiệu để quản lý xã hội. Pháp luật là các quy tắc xử sự thể hiện ý chí, lợi ích của nhân dân, do nhà nước ban hành hoặc thừa nhận, có tính bắt buộc chung, được nhà nước bảo đảm thực hiện trên cơ sở kết hợp giáo dục thuyết phục và cưỡng chế nhằm điều chỉnh các quan hệ xã hội.
Để quản lý xã hội một cách có hiệu quả thì nhà nước ngoài việc xây dựng một hệ thống pháp luật hoàn chỉnh, thống nhất thì việc thực hiện pháp luật là yếu tố bảo đảm cho pháp luật được hiện thực hóa trong đời sống xã hội. Đào Trí Úc, thực hiện pháp luật còn được hiểu là: Một quá trình thực hiện các quy định pháp luật, biến những quy định ấy thành hành vi tuân theo pháp luật. Ở nghĩa đó, thực hiện pháp luật cần được xem xét, đánh giá qua lăng kính của sự tương tác giữa nhiều tác nhân thuộc nhiều nhóm hoạt động khác nhau nhưng trên cùng một véc-tơ tác động vào ý thức và hành vi của chủ thể thực hiện pháp luật hoặc hỗ trợ, xúc tác cho quá trình này [37]. Giáo trình Lý luận nhà nước và pháp luật năm 2015 của GS.
Hoàng Thị Kim Quế - Đại học Quốc gia Hà Nội, thì thực hiện pháp luật được được hiểu là: “Thực hiện pháp luật là hoạt động có mục đích nhằm hiện thực hóa các quy định pháp luật vào cuộc sống, trở thành những hành vi thực tế hợp pháp của các chủ thể pháp luật” [20, tr. Thực hiện pháp luật là một giai đoạn quan trọng và không thể thiếu trong cơ 8 z chế điều chỉnh pháp luật để pháp luật phát huy được vai trò trong cuộc sống: “Muốn cơ chế điều chỉnh pháp luật vận hành tốt, pháp luật được phát huy vai trò, giá trị của mình trong đời sống xã hội thì quan trọng là phải thực hiện pháp luật một cách đầy đủ, chính xác, triệt để và hiệu quả” [11]. Về mặt lý luận thì thực hiện pháp luật được khoa học pháp lý phân chia thành bốn hình thức gồm: Tuân thủ pháp luật, thi hành pháp luật, sử dụng pháp luật và ADPL. - Tuân thủ pháp luật: Là hình thức thực hiện pháp luật, trong đó các chủ thể không được làm những gì mà pháp luật cấm.
- Thi hành pháp luật: Là hình thức thực hiện pháp luật, trong đó các chủ thể thực hiện các nghĩa vụ pháp lý của mình. - Sử dụng pháp luật: Là hình thức thực hiện pháp luật, trong đó các chủ thể sử dụng đúng đắn các quyền của mình, làm những gì pháp luật cho phép. - Áp dụng pháp luật: Áp dụng pháp luật là hình thức thực hiện pháp luật trong đó nhà nước thông qua các cơ quan, tổ chức hoặc cá nhân có thẩm quyền tổ chức cho các chủ thể khác thực hiện các quy định của pháp luật. Áp dụng pháp luật được hiểu: Là hình thức thực hiện pháp luật trong đó nhà nước thông qua các cơ quan có thẩm quyền hoặc nhà chức trách tổ chức cho các chủ thể pháp luật thực hiện những quy định của pháp luật, hoặc tự mình căn cứ vào các quy định của pháp luật, ra các quyết định ADPL vào trong những trường hợp cụ thể của đời sống xã hội [13].
Áp dụng pháp luật mang tính quyền lực nhà nước: Là hoạt động có tính tổ chức, quyền lực nhà nước do các cơ quan, tổ chức hoặc cá nhân có thẩm quyền tiến hành theo trình tự, thủ tục do pháp luật quy định nhằm cá biệt hóa các quy phạm pháp luật hiện hành vào những trường hợp cụ thể, đối với các tổ chức, cá nhân cụ thể [14, tr. Việc phân chia thành bốn hình thức thực hiện pháp luật nêu trên có tính chất tương đối, trên thực tế giữa chúng luôn có mối quan hệ mật thiết, tác động qua lại lẫn nhau, ngay trong ADPL cũng có sự tuân thủ pháp luật và chấp hành pháp luật, 9 z sử dụng pháp luật. Đối với các chủ thể chấp hành pháp luật và ADPL cũng đều có trách nhiệm pháp lý và nghĩa vụ pháp lý của mình. Giữa các hình thức thực hiện pháp luật luôn có mối quan hệ mật thiết với nhau, tác động qua lại lẫn nhau, thấy rõ những mối quan hệ này thì chúng ta sẽ có các biện pháp nhằm bảo đảm cho việc thực hiện pháp luật đạt hiệu quả cao.
Trong bốn hình thức thực hiện pháp luật nói trên thì ADPL là hình thức thực hiện pháp luật rất quan trọng vì nó là bảo đảm pháp lý cho toàn bộ các hình thức thực hiện pháp luật khác. Trong nhiều trường hợp, chủ thể thực hiện pháp luật không muốn hoặc không đủ khả năng thực hiện pháp luật nếu thiếu sự tham gia của các cơ quan nhà nước có thẩm quyền thì khi đó cần thiết phải thực hiện ADPL. Để bảo đảm cho quy định pháp luật được thực hiện nghiêm chỉnh và thống nhất, điều quan trọng nhất là các quy định pháp luật cần phải rõ ràng, minh bạch, bảo đảm được quyền, lợi ích và nghĩa vụ, trách nhiệm của các cá nhân, tổ chức, cũng như quy định rõ thẩm quyền, trách nhiệm cụ thể của các cơ quan nhà nước trong thực hiện pháp luật nó chung và ADPL nói riêng. * Các trường hợp áp dụng pháp luật: ADPL được tiến hành linh hoạt, sáng tạo bởi chủ thể thực thi pháp luật.
Qua thực tiễn ADPL, có thể khái quát một số trường hợp cơ bản như sau: - Khi có vi phạm pháp luật xảy ra và cần áp dụng các biện pháp cưỡng chế nhà nước hoặc áp dụng các chế tài của pháp luật đối với những chủ thể thực hiện hành vi vi phạm pháp luật. Các trường hợp ADPL này chủ yếu ở diễn ra trong vi phạm pháp luật hình sự, pháp luật hành chính. - Khi có tranh chấp về quyền, nghĩa vụ pháp lý giữa các chủ thể mà họ không tự giải quyết được. Các trường hợp ADPL này chủ yếu ở diễn ra trong lĩnh vực dân sự, tranh chấp về kinh doanh thương mại, lao động, hôn nhân gia đình… - Nhà nước xác định một hành vi, một kết quả hoạt động hoặc một mối quan hệ xã hội nào đó là hợp pháp hoặc bất hợp pháp.
Chẳng hạn như công chứng, đăng ký kết hôn… - Trong trường hợp quyền, nghĩa vụ pháp lý của chủ thể không mặc nhiên 10 z phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt nếu không có sự can thiệp của nhà nước, chẳng hạn khi cần phải có quyết định của chủ thể có thẩm quyền thì mới phát sinh quyền và nghĩa vụ như bổ nhiệm, cách chức, nâng lương. - Một số trường hợp khác như khi nhà nước thấy cần thiết phải tham gia vào một số quan hệ pháp luật cụ thể để kiểm tra, giám sát hoạt động của các bên tham gia vào quan hệ đó, nhằm bảo đảm việc chấp hành pháp luật của các chủ thể, chẳng hạn như các quyết định kiểm tra, kiểm sát trực tiếp… Như vậy, có thể hiểu rằng: Áp dụng pháp luật là hoạt động mang tính tổ chức, quyền lực của Nhà nước, được thực hiện thông qua những cơ quan nhà nước có thẩm quyền, nhà chức trách hoặc tổ chức xã hội khi được Nhà nước trao quyền, nhằm cá biệt hoá những quy phạm pháp luật vào các trường hợp cụ thể đối với các cá nhân, tổ chức cụ thể. Đặc điểm của áp dụng pháp luật Thứ nhất: Hoạt động áp dụng pháp luật là hoạt động mang tính quyền lực nhà nước. - Nhà nước là chủ thể ban hành pháp luật, nên pháp luật là sự thể hiện ý chí nhà nước thông qua các quy phạm pháp luật cụ thể, nên hoạt động ADPL được xem là sự thể hiện ý chí của nhà nước trong quá trình điều chỉnh các quan hệ xã hội bằng pháp luật.
Vì vậy, việc ADPL không những phải phù hợp với pháp luật thực định mà còn phải phù hợp với chủ trương chính sách của Nhà nước. - Hoạt động ADPL là hoạt động do cơ quan nhà nước, nhà chức trách có thẩm quyền tiến hành hoặc tổ chức khi được nhà nước trao quyền. Đối với mỗi cơ quan nhà nước, nhà chức trách, người có thẩm quyền tiến hành hoặc tổ chức khi được nhà nước trao quyền chỉ được tiến hành một số hoạt động ADPL nhất định, trong lĩnh vực nhất định. Khi cơ quan nhà nước hoặc người có thẩm quyền đưa ra quyết định ADPL thì sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến quyền, nghĩa vụ của cá nhân, tổ chức, nên khi thực hiện ADPL thì mọi tình tiết đều phải được xem xét, cân nhắc một cách thận trọng trên cơ sở căn cứ vào các quy định quy phạm pháp luật và các văn bản hướng dẫn để ra các quyết định cụ thể, nhằm bảo đảm tính có căn cứ và tính hợp pháp.
11 z - ADPL được thực hiện chủ yếu theo ý chí đơn phương của nhà nước, thông qua hoạt động của cơ quan nhà nước hay nhà chức trách, người có thẩm quyền và không phụ thuộc vào ý chí của chủ thể bị ADPL. Trong một số trường hợp đặc biệt thì việc ADPL chỉ được tiến hành khi có yêu cầu của tổ chức hay cá nhân nhất định. Chẳng hạn như quyết định cưỡng chế thi hành án dân sự theo đơn sẽ được cơ quan Thi hành án ban hành khi người được thi hành án đã có đơn yêu cầu thi hành nhưng người bị thi hành án không tự nguyện thi hành.