Nghiên Cứu Đời Sống Cộng Đồng Người Hoa Ở Quận Cái Răng, Cần Thơ

Cộng đồng người Hoa tại quận Cái Răng, Cần Thơ, là một phần quan trọng trong bức tranh văn hóa đa… 59 trang · Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh · 2011.

• Tác giả: Nguyễn Ngọc Quỳnh Anh
• Người hướng dẫn: Thạc sĩ Hoàng Thị Thu Thủy
• Trường học: Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Ngành Trung Quốc học
• Đề tài: Đời Sống Cộng Đồng Người Hoa Tại Quận Cái Răng, Cần Thơ
• Loại tài liệu: Công trình nghiên cứu khoa học
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• TÓM TẮT ĐỀ TÀI
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ CỘNG ĐỒNG NGƯỜI HOA Ở QUẬN CÁI RĂNG – THÀNH PHỐ CẦN THƠ
• 1.1. Đôi nét về thành phố Cần Thơ
• 1.2. Quận Cái Răng – cửa ngõ của Thành phố Cần Thơ
• 1.3. Cộng đồng người Hoa ở quận Cái Răng
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỜI SỐNG CHÍNH TRỊ - KINH TẾ CỦA CỘNG ĐỒNG NGƯỜI HOA Ở QUẬN CÁI RĂNG
• 2.1. Đời sống chính trị của người Hoa ở quận Cái Răng
• 2.1.1. Chính sách của nhà nước đối với người Hoa
• 2.1.2. Đội ngũ cán bộ người Hoa
• 2.1.3. Ý thức chính trị của người Hoa
• 2.2. Đời sống kinh tế của người Hoa ở quận Cái Răng
• 2.2.1. Các hoạt động kinh tế
• 2.2.2. Đánh giá mức sống
• 2.2.3. Đời sống kinh tế người Hoa xưa và nay
• 3. CHƯƠNG 3: ĐỜI SỐNG VĂN HÓA – XÃ HỘI CỦA CỘNG ĐỒNG NGƯỜI HOA Ở QUẬN CÁI RĂNG
• 3.1. Đời sống văn hóa của người Hoa ở quận Cái Răng
• 3.1.1. Đời sống văn hóa vật chất
• 3.1.2. Đời sống văn hóa tinh thần
• 3.2. Đời sống xã hội của người Hoa ở quận Cái Răng
• 3.2.1. Đời sống thường nhật
• 3.2.2. Phong trào cộng đồng (văn nghệ - thể dục thể thao)
• LỜI KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về đời sống cộng đồng người Hoa tại quận Cái Răng Cần Thơ

Cộng đồng người Hoa tại quận Cái Răng, Cần Thơ, là một phần quan trọng trong bức tranh văn hóa đa dạng của thành phố. Với lịch sử lâu dài, người Hoa đã đóng góp không nhỏ vào sự phát triển kinh tế và văn hóa của địa phương. Quận Cái Răng không chỉ là nơi sinh sống của người Hoa mà còn là nơi bảo tồn nhiều giá trị văn hóa đặc sắc.

1.1. Đôi nét về cộng đồng người Hoa tại Cần Thơ

Cộng đồng người Hoa tại Cần Thơ chủ yếu là người Triều Châu, tập trung nhiều ở phường Lê Bình. Họ đã hình thành một cộng đồng vững mạnh với các hoạt động kinh tế và văn hóa phong phú.

1.2. Vị trí địa lý và lịch sử hình thành

Quận Cái Răng nằm ở cửa ngõ của thành phố Cần Thơ, có vị trí chiến lược trong việc phát triển kinh tế và giao thương. Lịch sử hình thành cộng đồng người Hoa tại đây gắn liền với quá trình phát triển của thành phố.

II. Những thách thức trong đời sống cộng đồng người Hoa tại quận Cái Răng

Mặc dù cộng đồng người Hoa đã có những đóng góp tích cực, nhưng họ cũng phải đối mặt với nhiều thách thức trong việc duy trì bản sắc văn hóa và phát triển kinh tế. Sự gia tăng dân số của các dân tộc khác đã tạo ra áp lực lớn lên cộng đồng người Hoa.

2.1. Áp lực từ sự gia tăng dân số

Sự gia tăng dân số của người Kinh và Khmer đã làm giảm tỷ lệ người Hoa tại quận Cái Răng, gây khó khăn trong việc duy trì bản sắc văn hóa.

2.2. Thách thức trong việc bảo tồn văn hóa

Người Hoa tại Cái Răng đang phải đối mặt với nguy cơ mai một văn hóa truyền thống do sự hòa nhập với văn hóa Việt Nam và sự thay đổi trong lối sống của thế hệ trẻ.

III. Phương pháp phát triển kinh tế của cộng đồng người Hoa tại Cái Răng

Cộng đồng người Hoa tại quận Cái Răng chủ yếu hoạt động trong lĩnh vực thương mại và dịch vụ. Họ đã áp dụng nhiều phương pháp kinh doanh hiệu quả để duy trì và phát triển kinh tế.

3.1. Các hoạt động kinh tế chủ yếu

Người Hoa chủ yếu tham gia vào các hoạt động kinh doanh như buôn bán hàng hóa thiết yếu và các mặt hàng xa xỉ phẩm, tạo ra nguồn thu nhập ổn định.

3.2. Đánh giá mức sống của người Hoa

Mức sống của người Hoa tại Cái Răng tương đối cao so với các dân tộc khác, nhờ vào các hoạt động kinh doanh hiệu quả và sự hỗ trợ từ chính quyền địa phương.

IV. Đời sống văn hóa và xã hội của người Hoa tại quận Cái Răng

Đời sống văn hóa của người Hoa tại quận Cái Răng rất phong phú, với nhiều phong tục tập quán và lễ hội truyền thống. Họ vẫn giữ gìn những nét văn hóa đặc trưng của dân tộc mình.

4.1. Các phong tục tập quán đặc trưng

Người Hoa tại Cái Răng vẫn duy trì các phong tục tập quán như thờ cúng tổ tiên, lễ hội Tết Nguyên Đán và các nghi lễ truyền thống khác.

4.2. Đời sống tinh thần và tín ngưỡng

Tín ngưỡng của người Hoa rất đa dạng, với nhiều vị thần được thờ cúng, như Quan Công và bà Thiên Hậu, thể hiện sự kết nối giữa văn hóa và tâm linh.

V. Kết luận về tương lai của cộng đồng người Hoa tại quận Cái Răng

Tương lai của cộng đồng người Hoa tại quận Cái Răng phụ thuộc vào khả năng duy trì bản sắc văn hóa và phát triển kinh tế. Cần có các chính sách hỗ trợ từ chính quyền để giúp họ phát triển bền vững.

5.1. Chính sách hỗ trợ từ chính quyền

Chính quyền địa phương cần có các chính sách hỗ trợ cụ thể để giúp cộng đồng người Hoa duy trì văn hóa và phát triển kinh tế.

5.2. Tầm quan trọng của việc bảo tồn văn hóa

Việc bảo tồn văn hóa không chỉ giúp cộng đồng người Hoa giữ gìn bản sắc mà còn góp phần làm phong phú thêm bức tranh văn hóa đa dạng của Cần Thơ.

Nội dung chính

Báo Cáo Nghiên Cứu: Đời Sống Kinh Tế, Văn Hóa Và Xã Hội Của Cộng Đồng Người Hoa Tại Quận Cái Răng, Thành Phố Cần Thơ

Tóm tắt nghiên cứu

• Câu hỏi nghiên cứu chính (Research Question): Cộng đồng người Hoa tại quận Cái Răng (đặc biệt là phường Lê Bình), TP. Cần Thơ đã trải qua quá trình định cư, biến đổi cấu trúc kinh tế - xã hội và thích ứng văn hóa như thế nào trong bối cảnh giao lưu đa tộc người ở vùng đồng bằng sông Cửu Long?
• Tổng quan phương pháp luận (Methodology Snapshot): Đề tài vận dụng phương pháp tiếp cận liên ngành (Dân tộc học, Văn hóa học, Xã hội học) kết hợp giữa nghiên cứu lịch sử - logic, khảo sát điền dã thực địa, phỏng vấn sâu cá nhân/nhân chứng lịch sử, và phân tích đối chiếu dữ liệu thống kê từ chính quyền địa phương.
• Phát hiện then chốt (Key Findings): Cộng đồng người Hoa tại Cái Răng có nguồn gốc chủ yếu là người Triều Châu (người Tiều), định cư từ giữa thế kỷ XIX gắn liền với trung tâm thương mại đường thủy Chợ Cái Răng. Hoạt động kinh tế mang tính truyền thống (90% là hộ kinh doanh thương mại - dịch vụ, tiểu thủ công nghiệp lúa gạo, lò tương, đông y). Mức sống đạt trung bình khá, tỷ lệ hộ nghèo cực thấp (0,002%). Bên cạnh việc bảo tồn không gian tín ngưỡng tâm linh cộng đồng đặc sắc (tiêu biểu là di tích Chùa Hiệp Thiên Cung và Miếu Thiên Hậu), quá trình tiếp biến văn hóa và "Việt hóa" đang diễn ra mạnh mẽ ở các thế hệ trẻ.
• Ý nghĩa thực tiễn & chính sách (Implications): Cung cấp luận cứ thực tiễn giúp chính quyền đô thị hoạch định chính sách dân tộc - tôn giáo hài hòa, bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể, phát huy nguồn lực kinh tế kiều bào và thắt chặt khối đại đoàn kết toàn dân tộc.

---

Bối cảnh và tầm quan trọng

Hiện trạng tri thức học thuật

Cộng đồng người Hoa ở Nam Bộ là một chủ đề thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu xã hội học và dân tộc học (như các công trình của PGS. Phan An, Nguyễn Duy Bính, Vũ Dũng). Tuy nhiên, phần lớn các công trình trước đây thường tập trung khảo cứu diện rộng toàn vùng Nam Bộ hoặc đi sâu vào các đô thị lớn như TP. Hồ Chí Minh (khu vực Chợ Lớn), Hội An hay Đồng Nai.

Khoảng trống nghiên cứu (Research Gap)

Tại khu vực Tây Đô - TP. Cần Thơ, các nghiên cứu chuyên sâu về vi mô cộng đồng người Hoa cấp quận/phường, đặc biệt là địa bàn quận Cái Răng – cửa ngõ giao thương thủy bộ trọng yếu – còn tương đối hạn chế và mới chỉ dừng lại ở các đoạn trích điểm xuyết trong lịch sử địa phương. Đề tài đã trực tiếp lấp đầy khoảng trống này bằng việc khảo sát toàn diện từ cơ cấu dân số, phân bố cư trú, lịch sử hình thành đến bức tranh sinh động về đời sống chính trị, kinh tế, nếp sống văn hóa của nhóm người Tiều tại phường Lê Bình.

Tính cấp thiết và tính thời điểm

Cần Thơ là đô thị loại 1 trực thuộc Trung ương, nơi hội tụ ba dân tộc anh em Kinh – Hoa – Khmer. Trong quá trình đô thị hóa nhanh chóng và tái cơ cấu kinh tế, cộng đồng người Hoa đối mặt với những biến đổi sâu sắc: sự mai một ngôn ngữ mẹ đẻ ở giới trẻ, sự chuyển dịch các ngành nghề thủ công gia truyền và áp lực hội nhập. Do đó, việc ghi nhận, phân tích thực trạng đời sống của cộng đồng tại thời điểm này mang tính cấp thiết cả về mặt học thuật lẫn quản lý xã hội.

Tác động tiềm năng

Công trình không chỉ góp phần hệ thống hóa tri thức dân tộc học đô thị vùng Tây Nam Bộ mà còn là tài liệu tham khảo giá trị cho các nhà hoạch định chính sách địa phương trong việc quản lý dân tộc thiểu số, phát triển du lịch văn hóa - tâm linh và xây dựng môi trường an sinh xã hội bền vững.

---

Phương pháp tiếp cận và Phương pháp nghiên cứu

Công trình nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng phương pháp luận duy vật biện chứng và phương pháp tiếp cận toàn diện, đa chiều.

Thiết kế nghiên cứu (Research Design)

Nghiên cứu kết hợp định tính (Qualitative) và định lượng mô tả (Descriptive Quantitative), lấy địa bàn phường Lê Bình – trung tâm hành chính, kinh tế và là nơi tập trung hơn 75% số hộ người Hoa của toàn quận Cái Răng – làm điểm khảo sát trọng điểm.

Phương pháp thu thập dữ liệu (Data Collection Methods)

• Khảo sát điền dã và Quan sát tham gia (Participant Observation): Nhóm nghiên cứu trực tiếp tham gia vào các sinh hoạt đời thường, các nghi lễ vòng đời (hôn lễ, tang lễ), và các lễ hội lớn tại cơ sở tín ngưỡng cộng đồng (Chùa Hiệp Thiên Cung, Miếu Thiên Hậu).
• Phỏng vấn sâu (In-depth Interviews): Thực hiện phỏng vấn trực tiếp các nhân vật chủ chốt: đại diện Ban quản trị Chùa Hiệp Thiên Cung (ông Hồ Quốc Tuấn), người cao tuổi am hiểu phong tục tập quán (ông Huỳnh Bảy, bà Thái Lệ Anh), các chủ cơ sở sản xuất lâu đời (ông Ngũ Hài – chủ Lò tương Nam Hưng Lợi), cùng các hộ kinh doanh và thanh niên người Hoa.
• Khai thác dữ liệu thứ cấp: Thu thập và đối chiếu các văn bản chỉ đạo, báo cáo kinh tế - xã hội, số liệu thống kê hộ tịch từ UBND quận Cái Răng và UBND phường Lê Bình (giai đoạn 2004 – 2011).

Kỹ thuật xử lý và phân tích dữ liệu

• Phương pháp lịch sử – logic: Tái hiện tiến trình di cư từ mốc xây dựng Chùa Hiệp Thiên Cung (1848) đến sự phát triển của hệ thống chành lúa, nhà máy xay xát đầu thế kỷ XX và diện mạo hiện nay.
• Phương pháp so sánh – đối chiếu: Phân tích sự khác biệt về tập quán giữa nhóm người Triều Châu tại Cái Răng với các nhóm phương ngữ Hoa khác (Quảng Đông, Hẹ, Hải Nam) và mức độ tương đồng/thích nghi với cộng đồng người Kinh bản địa.

Độ tin cậy và Tính giá trị (Validity & Reliability)

Tính chuẩn xác của nghiên cứu được đảm bảo thông qua kỹ thuật tam giác hóa dữ liệu (Triangulation): đối chiếu lời kể của nhân chứng sống với sử liệu thành văn (Gia Định Thành Thông Chí, Đại Nam Nhất Thống Chí) và số liệu hành chính chính thức của chính quyền địa phương.

---

Các phát hiện chính

1. Đặc điểm nhân khẩu và sự biến đổi cấu trúc tộc người

• Thành phần nhóm phương ngữ: Ban đầu người Hoa tại Cái Răng gồm đại diện của 5 bang (Triều Châu, Quảng Đông, Hẹ, Phúc Kiến, Hải Nam). Tuy nhiên, trải qua các biến thiên lịch sử, hiện nay cộng đồng gần như thuần nhất là người Triều Châu (chiếm tuyệt đại đa số), một số ít người Quảng Đông, trong khi các nhóm khác đã di cư hoặc đồng hóa hoàn toàn.
• Xu hướng suy giảm dân số biểu kiến: Toàn quận Cái Răng có 397 hộ người Hoa với 1.958 nhân khẩu (chiếm 2,23% dân số quận), trong đó phường Lê Bình tập trung tới 301 hộ (1.512 nhân khẩu). Dữ liệu ghi nhận hiện tượng người Hoa giảm dần do xu hướng đăng ký khai sinh đổi sang dân tộc Kinh của các gia đình đa tộc người để bình đẳng quyền lợi giáo dục, an sinh (hiện tượng "Việt hóa" hành chính) cùng một tỷ lệ nhỏ xuất cảnh ra nước ngoài.

2. Vị thế kinh tế: Từ "đại bản doanh" nông sản đến mạng lưới tiểu thương

• Di sản công nghiệp - thương mại: Trong lịch sử, người Hoa Cái Răng đóng vai trò tiên phong khai mở ngành công nghiệp chế biến lúa gạo vùng Tây Sông Hậu với hệ thống "Chành" tích trữ lúa và nhà máy xay xát quy mô lớn (điển hình như cơ sở Lâm Chi Phát công suất 80–100 tấn/ngày).
• Thực trạng đương đại: 90% hộ gia đình người Hoa hiện tại thuộc khối kinh tế thương mại - dịch vụ và tiểu thủ công nghiệp (kinh doanh tiệm vàng, vải vóc, bách hóa, thuốc Đông dược Trường Sanh Đường, Vạn Trường An, sản xuất tương Nam Hưng Lợi).
• Mức sống ổn định: Tỷ lệ hộ nghèo trong đồng bào người Hoa ở mức cực thấp (chỉ 2 hộ nghèo tại phường Lê Bình trên tổng số 1.002 hộ nghèo toàn quận). Nền tảng kinh tế khá giả bắt nguồn từ truyền thống kinh doanh gia đình, chữ "Tín", vốn liếng tích lũy và nguồn kiều hối từ thân nhân ở nước ngoài.

3. Tín ngưỡng dân gian và vai trò trung tâm của Chùa Hiệp Thiên Cung

• Thiết chế tín ngưỡng cộng đồng: Hệ thống tín ngưỡng gồm 3 cơ sở chính: Chùa Hiệp Thiên Cung (thờ Quan Thánh Đế Quân – chuẩn mực đạo đức Nhân, Lễ, Nghĩa, Trí, Tín), Chùa Ông Thạnh Mỹ và Miếu Thiên Hậu (thờ Thiên Hậu Thánh Mẫu – vị thần bảo trợ đường biển).
• Trung tâm văn hóa hội quán: Chùa Hiệp Thiên Cung (thành lập từ năm 1848, di tích lịch sử cấp quốc gia) đóng vai trò là "Hội quán", nơi diễn ra các lễ hội văn hóa lớn: Tết Nguyên Tiêu (với phong tục đấu đèn gây quỹ từ thiện, rước lộc), Lễ vía Quan Đế (13/5 Âm lịch), Lễ Vu Lan (phát 7–8 tấn gạo cứu trợ hàng năm).

4. Nếp sống, phong tục và sự tiếp biến văn hóa

• Nghi lễ vòng đời đặc thù: Phong tục tang ma của người Triều Châu vẫn bảo lưu nhiều nét cổ truyền độc đáo như tang phục dùng bao bố xô gai kèm túi ba màu đựng đậu, nghi thức "qua cầu" bằng giấy bắc qua thau nước để giải oan rửa tội cho người đã khuất.
• Sự giao thoa và biến đổi thế hệ: Hôn lễ đã được tinh giản từ "Lục lễ" phức tạp sang các nghi thức hiện đại; quan niệm hôn nhân tự do thay thế hủ tục "cha mẹ đặt đâu con ngồi đấy". Thế hệ trẻ ngày càng hòa nhập sâu sắc vào ngôn ngữ, văn hóa và lối sống của người Kinh.

---

Đóng góp khoa học và Ý nghĩa thực tiễn

Đóng góp về mặt lý luận (Theoretical Contributions)

Công trình bổ sung nguồn tư liệu thực nghiệm quý giá vào kho tàng nghiên cứu nhân học đô thị và xã hội học tộc người ở Việt Nam. Nghiên cứu làm sáng tỏ cơ chế thích ứng văn hóa (acculturation) của một nhóm thiểu số di dân trong môi trường cộng cư hòa bình cùng người Kinh và người Khmer tại đồng bằng sông Cửu Long.

Giá trị ứng dụng thực tiễn (Practical Applications)

• Bảo tồn di sản: Cung cấp hồ sơ chi tiết về kiến trúc nghệ thuật chữ Hán, hoành phi câu đối cổ (như bức Nghĩa Bỉnh Càn Khôn 1885, Thiên Cổ Nhất Nhân 1886) tại di tích Hiệp Thiên Cung, làm cơ sở cho công tác trùng tu, bảo tồn.
• Phát triển du lịch: Đề xuất cơ sở dữ liệu để xây dựng các tuyến du lịch văn hóa – tâm linh, kết hợp giữa Chợ nổi Cái Răng, di tích Chùa Ông và các làng nghề ẩm thực truyền thống người Hoa.

Hàm ý chính sách (Policy Implications)

• Chính sách đại đoàn kết: Gợi ý giải pháp cho Ban Dân tộc và các cấp chính quyền quận Cái Răng trong việc phát huy vai trò của các vị chức sắc, người có uy tín trong cộng đồng người Hoa.
• Chính sách hỗ trợ kinh tế: Tạo hành lang pháp lý và cơ chế thông thoáng khuyến khích đồng bào Hoa phát huy thế mạnh thương mại truyền thống, thu hút kiều hối đầu tư vào phát triển kinh tế tư nhân tại địa phương.

---

Đối tượng quan tâm và Giá trị mang lại

---

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

1. Phát hiện quan trọng nhất của công trình nghiên cứu là gì?

Phát hiện nổi bật là tính chất thuần nhất về nhóm địa phương của cộng đồng người Hoa Cái Răng (hầu hết là người Triều Châu), cùng với vai trò trung tâm của thiết chế Chùa Hiệp Thiên Cung – vừa là tụ điểm tâm linh vừa là hội quán duy trì mạng lưới tương trợ xã hội và bảo lưu các phong tục vòng đời đặc thù.

2. Phương pháp nghiên cứu của đề tài có điểm gì đặc biệt?

Nghiên cứu có sự kết hợp chặt chẽ giữa điền dã dân tộc học (phỏng vấn sâu người cao tuổi, quan sát tham gia lễ hội) với việc khai thác đối chiếu trực tiếp các hồ sơ thống kê hành chính, kinh tế - xã hội chính thức của UBND quận Cái Răng và phường Lê Bình.

3. Kết quả khảo sát tại Cái Răng có thể khái quát hóa cho toàn vùng Tây Nam Bộ không?

Kết quả phản ánh đặc trưng tiêu biểu của cộng đồng người Hoa tại các thị tứ ven sông đồng bằng sông Cửu Long (mô hình kinh tế chợ ven sông, gắn liền với chành lúa, lò tương, nghề đông y). Tuy nhiên, mỗi địa phương có tỷ lệ phân bổ các bang (Quảng Đông, Phúc Kiến, Hẹ) khác nhau nên cần lưu ý tính đặc thù khi so sánh.

4. Những thách thức lớn nhất mà cộng đồng người Hoa Cái Răng đang đối mặt là gì?

Thách thức lớn nhất là nguy cơ mai một văn hóa truyền thống ở thế hệ trẻ (ít sử dụng tiếng mẹ đẻ, thiếu hụt lực lượng kế thừa nghệ thuật hát Tiều, các nghề thủ công truyền thống bị cạnh tranh gay gắt bởi sản xuất công nghiệp hiện đại).

5. Những ứng dụng thực tiễn nổi bật từ báo cáo này là gì?

Tài liệu trực tiếp phục vụ công tác quy hoạch du lịch văn hóa tâm linh tại Cái Răng, cung cấp căn cứ hỗ trợ bảo tồn di tích kiến trúc Chùa Hiệp Thiên Cung, và hỗ trợ công tác quản lý Nhà nước về chính sách dân tộc thiểu số tại đô thị Cần Thơ.

---

Kết luận

Công trình nghiên cứu khoa học "Đời Sống Cộng Đồng Người Hoa Tại Quận Cái Răng, Cần Thơ" đã phác họa thành công bức tranh chân thực, sinh động và toàn diện về lịch sử, kinh tế, chính trị, văn hóa và xã hội của người Hoa (trọng tâm là nhóm Triều Châu) tại phường Lê Bình.

Trải qua hơn 150 năm định cư và cộng cư hòa hợp cùng các dân tộc anh em Kinh – Khmer, người Hoa Cái Răng đã có những đóng góp to lớn vào diện mạo phồn vinh của vùng đất Tây Đô. Những phát hiện của đề tài mở ra hướng nghiên cứu tiếp theo về việc bảo tồn ngôn ngữ, di sản phi vật thể và giải pháp nâng cao chuỗi giá trị du lịch văn hóa dân tộc tại địa phương trong kỷ nguyên số.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ CỘNG ĐỒNG NGƯỜI HOA Ở QUẬN CÁI RĂNG – THÀNH PHỐ CẦN THƠ 1. Đôi nét về thành phố Cần Thơ 1. Vị trí địa lý Thành phố Cần Thơ nằm ở tọa độ địa lý 105°13’38’’ – 105°50’35’’ kinh Đông và 9°55’08’’ – 10°19’38’’ vĩ Bắc, ngay vị trí trung tâm đồng bằng châu thổ sông Cửu Long: phía Bắc giáp tỉnh An Giang, phía Đông giáp tỉnh Đồng Tháp và Vĩnh Long, phía Tây giáp tỉnh Kiên Giang, phía Nam giáp tỉnh Hậu Giang. Với diện tích khoảng 1389,59 km2, Cần Thơ chiếm 3,49% toàn bộ diện tích khu vực đồng bằng song Cửu Long.

Thành phố được chia thành 9 đơn vị hành chính gồm 5 quận (Ninh Kiều, Cái Răng, Bình Thủy, Ô Môn, Thốt Nốt); 4 huyện (Phong Điền, Cờ Đỏ, Vĩnh Thạnh, Thới Lai) và 85 xã, phường, thị trấn. Thành phố Cần Thơ hình thành cách nay khoảng 2500 năm. Về mặt lịch sử, sự phát triển của vùng đất Cần Thơ được khai mở và có mặt trên bản đồ Việt Nam từ năm 1739 với tên gọi Trấn Giang. Sau đó, Cần Thơ đã trải qua nhiều lần sát nhập, chia tách và thay đổi chính quyền từ thời nhà Nguyễn, thời Pháp thuộc và thời chính quyền Ngô Đình Diệm.

Sau 1975 đến nay, Cần Thơ tiếp tục trải qua 2 lần chia tách: tháng 12/1991, tỉnh Hậu Giang (cũ) được chia tách thành 2 tỉnh Cần Thơ và Sóc Trăng. Sau đó, 1/1/2004, tỉnh Cần Thơ tiếp tục được chia tách và nâng cấp thành Thành phố trực thuộc Trung ương và tỉnh Hậu Giang ngày nay. Ngày 24/6/2009, Cần Thơ được công nhận là đô thị loại 1, do đó đã trở thành thành phố đô thị loại 1 trực thuộc Trung ương4. Điều kiện kinh tế - xã hội 1.

dân số Cần Thơ là 1.089 người (chiếm 1,4% dân số cả nước), mật độ dân số khoảng 854 người/km2. Cơ cấu dân số theo giới: nữ chiếm 50,87%, nam chiếm 49,13%. Tỉ lệ gia tăng dân số đạt 0,95%. 4 Sổ tay hướng dẫn du lịch thành phố Cần Thơ – 2012, Nxb Trẻ.

13 Phân bố dân cư không đồng đều, dân cư chủ yếu tập trung ở các quận Ninh Kiều (8.407 người/km2), Cái Răng, Bình Thủy và Thốt Nốt. Tỉ lệ dân thành thị là 66% và nông thôn là 34%. Dân tộc và tôn giáo Ba dân tộc chủ yếu sinh sống trên địa bàn Cần Thơ gồm: người Kinh (96,84%), người Khmer (1,7%), người Hoa (1,4%). Các dân tộc khác như: Chăm, Ấn, Tày, Nùng,… có số lượng không đáng kể.

Tuy chỉ chiếm một tỉ lệ nhỏ, nhưng đồng bào dân tộc thiểu số Khmer, và đặc biệt là dân tộc Hoa đã có những đóng góp đáng kể đối với sự phát triển của thành phố, đặc biệt là lĩnh vực kinh tế. Tôn giáo chính ở Cần Thơ gồm: Phật giáo, Hòa Hảo, Cao Đài, Thiên chúa giáo và Tin lành. Thành tựu kinh tế năm 2010 - GDP/người đạt: 1950 USD/năm. - Tốc độ tăng trưởng kinh tế trung bình: 15,03%.

- Tổng kim ngạch xuất khẩu đạt: 920 triệu USD. - Tổng kim ngạch nhập khẩu đạt: 480 triệu USD. Những điểm nổi bật 1. Hạ tầng giao thông - Sân bay Cần Thơ: sân bay lớn nhất đồng bằng sông Cửu Long.

- Cầu Cần Thơ: cây cầu dây văng dài nhất Đông Nam Á (chính thức thông xe ngày 24/4/2010, nối thông quốc lộ 1A và chấm dứt gần 100 năm hoạt động của phà Cần Thơ). - Đường cao tốc Thành phố Hồ Chí Minh – Trung Lương. Du lịch Cần Thơ thừa hưởng trọn vẹn nét văn hóa đặc trưng vùng Tây Nam Bộ nên đã và đang phát triển tốt mô hình du lịch sinh thái. Du lịch miệt vườn chính là đặc trưng của du lịch Cần Thơ.

Ở đây có nhiều điểm du lịch hấp dẫn và phong phú: - Gắn liền với sông nước – miệt vườn: chợ nổi Cái Răng, chợ nổi Phong Điền, vườn du lịch Mỹ Khánh, vườn cò Bằng Lăng, khu du lịch Phù Sa. 14 - Các điểm di tích – lịch sử: bến Ninh Kiều, di tích Khám Lớn Cần Thơ, chợ cổ Cần Thơ, nhà cổ Bình Thủy, Bảo tàng Cần Thơ, Bảo tàng Quân khu 9, mộ thủ kHoa Bùi Hữu Nghĩa, mộ nhà thơ Phan Văn Trị. - Các điểm du lịch văn hóa tâm linh: Đình Bình Thủy (Long Tuyền Cổ Miếu), Hội Linh Cổ Tự, Long Quang Cổ Tự, chùa Munir Ansay, chùa Ông. - Các điểm du lịch làng nghề: làng Hoa Thới Nhựt, làng đan lưới Thơm Rơm, làng nghề bánh tráng Thuận Hưng, làng đan lọp Thới Long, làng làm lò đất Bà Rui.

Các lễ hội lớn - Lễ hội cúng đình Bình Thủy, lễ hội Gò Tháp, hội Vàm Láng, lễ hội cúng biển Mỹ Long, lễ hội Nguyễn Đình Chiểu, (người Kinh). - Lễ hội chùa Ông, các ngày vía 2/2, 23/3 24/6, 22/7 (âm lịch) (người Hoa). - Lễ hội Chol Chnam Thmay, lễ Đôlta, Hội đua Bò (người Khmer). Quận Cái Răng – cửa ngõ của Thành phố Cần Thơ 2.

Tên gọi “Cái Răng” Có nhiều lý giải thú vị xung quang cái tên “Cái Răng”. Khi công cuộc khai khẩn miền Nam được đẩy mạnh, vùng Cần Thơ mở mang nhanh chóng thì tên gọi Cái Răng được đề cập đến khá nhiều, trở thành địa danh quen thuộc cùng với nhiều nơi khác có tên gắn liền với chữ “cái”. Dựa theo phương pháp nghiên cứu về sự hình thành địa danh Nam Bộ, truyện kể dân gian; có thể hiểu tên gọi “Cái Răng” qua các lối giải thích sau: - Ở vùng sông nước, có rất nhiều địa danh gắn liền với chữ “Cái” (Cái Bè, Cái Thia, Cái Sắn, Cái Da, Cái Nai, Cái Côn,…). Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng, người ta thường đặt tên các con rạch nối từ sông lớn bắt đầu bằng chữ “cái”, sau đó gắn liền với tên các loài thực vật, động vật, nhân vật có ảnh hưởng trong vùng mà mọi người quen miệng gọi.

Với cách lý giải này thì từ “Cái Răng” sẽ được hiểu nôm na là : con rạch có hàm răng. Chi tiết này gắn liền với một câu chuyện kể dân gian được người địa phương truyền miệng lâu nay. Họ kể rằng nơi đây xưa có rất nhiều cá sấu. Có 1 con cá sấu lớn mê xem 15 hát bội, trườn sâu vào đất liền xem hát, cắm lại chiếc răng trên mảnh đất này.5 Đây là một lối giải thích nôm na, khôi hài nhưng nghe qua rất thú vị.

Cho tới bây giờ, trong các dịp “trà dư tửu hậu”, các vị cao niên vẫn còn luận bàn. - Cũng có ý kiến cho rằng, không hề có địa danh rạch (sông) “Cái Răng”, trong khi đã có tên sông là Cái Lớn, Cái Bé. Đặc biệt là ghi rõ tên sông Ba-Lãng (tiếng Hán gọi là Nê-Trạch), có lẽ thời điểm này Cái Răng được gọi là Đà Răng (đà là con sông nhánh, do sông lớn nứt ra). - Nhà nghiên cứu Vương Hồng Sển lại cho rằng: “Cái Răng – địa danh duy nhất dẫn đầu bằng chữ “cái” mà mình biết chắc điển tích”.

Theo đó, “Cái Răng, do chữ Khmer Kran là “cà ràng – ông Táo” – tức thứ lò nắn bằng đất do người Khmer chế tạo và sử dụng đầu tiên, bày bán nhiều tại chợ Cái Răng rồi sau đó thành danh luôn. Kiểu lò này chụm củi chứ không chụm than, người Việt ở Hậu Giang vẫn thường dùng và gọi bằng bốn chữ đi chung Cà Ràng – ông Táo”.6 Sự thật, hỏi chuyện nhiều người cao tuổi cho biết đến thập niên 50-60 thế kỉ XX, rất nhiều ghe bán “cà ràng ông Táo” vẫn dồn về đây bán tại bến chợ, gặp kiểu ghe buồm mui tròn cất lên, ai ai cũng biết là ghe bán loại vật dụng này. Dù sao, các lối giải thích sự hình thành địa danh Cái Răng cũng cho ta thất phảng phất nét văn hóa dân gian khá thú vị, mà nhiều nhà nghiên cứu thống nhất: Ở Nam Bộ chỉ có địa danh “Cái Răng” là ngoại lệ, không bắt nguồn từ con sông cái như hàng trăm địa danh khác. Địa lý hành chính Cái Răng được bà mẹ Cần Thơ ban cho một vị trí địa lý cực kì lợi thế, ít nơi nào sánh được: phía Bắc giáp với khu vực nội thành (Q.

Ninh Kiều), phía Nam bắt gặp đất Hậu Giang, phía Đông mênh mông sông nước, chạm bờ Vĩnh Long xanh ngát, phía Tây – Nam là cả dãy đất Tây sông Hậu đợi chờ. Trên 150 năm hình thành, qua bao biến cố lịch sử, vùng đất này vẫn giữ được cái gốc rễ 5 Mỹ Kim, Tạp chí văn nghệ Cần Thơ , 03/2000. 6 Tự vị tiếng nói miền Nam, Nxb Trẻ, Tp. Quận Cái Răng ngày nay chiếm gần phân nửa nội thành Cần Thơ, được thành lập vào ngày 01/01/2004 theo Nghị định số 05/2004/NĐ-CP của Chính phủ, với diện tích tự nhiên 6.886,38 ha, gồm 07 đơn vị hành chính cấp phường (Lê Bình, Ba Láng, Thường Thạnh, Hưng Phú, Hưng Thạnh, Tân Phú và Phú Thứ: trong đó có 4 phường đạt chuẩn văn hóa – năm 2006) và 63 khu vực (trong đó có 58 đạt chuẩn văn hóa).

- Thu nhập bình quân: 767 USD/năm/người (năm 2006). - Cơ sở công nghiệp – tiểu thủ công nghiệp: 921 (năm 2005). - Cơ sở thương mại dịch vụ: 2.862 ha, sản lượng lúa: 23. - Diện tích vườn: 3.

- Số dự án lớn đầu tư trên địa bàn: 62.7 * Đôi nét về phường Lê Bình (địa bàn khảo sát chủ yếu của nhóm) Từ khu “Chợ Cái Răng”, rồi “Thị trấn Cái Răng” một thời – nay, phần đất ấy trở thành phường Lê Bình, mang tên của một anh hùng liệt sĩ của những ngày đầu kháng Pháp tại quận Cái Răng. - Diện tích: 236,71 ha (đất nông nghiệp: 118,49 ha). - Thu nhập bình quân đầu người: 20 triệu đồng/năm (2010). Hiện nay, các cơ quan hành chính của quận Cái Răng đều đặt tại phường Lê Bình.

Từ bề dày lịch sử hình thành, Lê Bình liện tục là nơi đặt cơ quan đầu não cấp quận, huyện qua nhiều thời kỳ. Phường ngày nay vẫn còn lưu lại những dấu ấn của giai đoạn mở đất, đấu tranh cách mạng và truyền thống văn hóa. Đặc biệt, nơi đây cũng là điểm khởi phát sớm nhất về ngành công-thương nghiệp lúa gạo của cầu Cần Thơ và khu vực Đồng bằng sông Cửu Long. Phường Lê Bình là địa bàn tập trung nhiều người Hoa sinh sống nhất ở quận Cái Răng, và lưu giữ nhiều công trình văn hóa của người Hoa từ thời kỳ trước.

7 Cái Răng hình thành và phát triển, Nxb Văn nghệ, 2011. Dân cư – thành phần dân tộc Toàn quận Cái Răng có 22.493 hộ dân với 87.770 khẩu, mật độ dân số là 1380 người/km2. Trong đó, dân tộc Khmer 102 hộ (chiếm tỷ lệ 0,46%DS), với 399 khẩu; dân tộc Hoa 386 hộ (chiếm tỷ lệ 1,76% DS) với 1.894 khẩu, dân tộc Chăm 07 hộ với 26 khẩu8.