CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ CỘNG ĐỒNG NGƯỜI HOA Ở QUẬN CÁI RĂNG – THÀNH PHỐ CẦN THƠ 1. Đôi nét về thành phố Cần Thơ 1. Vị trí địa lý Thành phố Cần Thơ nằm ở tọa độ địa lý 105°13’38’’ – 105°50’35’’ kinh Đông và 9°55’08’’ – 10°19’38’’ vĩ Bắc, ngay vị trí trung tâm đồng bằng châu thổ sông Cửu Long: phía Bắc giáp tỉnh An Giang, phía Đông giáp tỉnh Đồng Tháp và Vĩnh Long, phía Tây giáp tỉnh Kiên Giang, phía Nam giáp tỉnh Hậu Giang. Với diện tích khoảng 1389,59 km2, Cần Thơ chiếm 3,49% toàn bộ diện tích khu vực đồng bằng song Cửu Long.
Thành phố được chia thành 9 đơn vị hành chính gồm 5 quận (Ninh Kiều, Cái Răng, Bình Thủy, Ô Môn, Thốt Nốt); 4 huyện (Phong Điền, Cờ Đỏ, Vĩnh Thạnh, Thới Lai) và 85 xã, phường, thị trấn. Thành phố Cần Thơ hình thành cách nay khoảng 2500 năm. Về mặt lịch sử, sự phát triển của vùng đất Cần Thơ được khai mở và có mặt trên bản đồ Việt Nam từ năm 1739 với tên gọi Trấn Giang. Sau đó, Cần Thơ đã trải qua nhiều lần sát nhập, chia tách và thay đổi chính quyền từ thời nhà Nguyễn, thời Pháp thuộc và thời chính quyền Ngô Đình Diệm.
Sau 1975 đến nay, Cần Thơ tiếp tục trải qua 2 lần chia tách: tháng 12/1991, tỉnh Hậu Giang (cũ) được chia tách thành 2 tỉnh Cần Thơ và Sóc Trăng. Sau đó, 1/1/2004, tỉnh Cần Thơ tiếp tục được chia tách và nâng cấp thành Thành phố trực thuộc Trung ương và tỉnh Hậu Giang ngày nay. Ngày 24/6/2009, Cần Thơ được công nhận là đô thị loại 1, do đó đã trở thành thành phố đô thị loại 1 trực thuộc Trung ương4. Điều kiện kinh tế - xã hội 1.
dân số Cần Thơ là 1.089 người (chiếm 1,4% dân số cả nước), mật độ dân số khoảng 854 người/km2. Cơ cấu dân số theo giới: nữ chiếm 50,87%, nam chiếm 49,13%. Tỉ lệ gia tăng dân số đạt 0,95%. 4 Sổ tay hướng dẫn du lịch thành phố Cần Thơ – 2012, Nxb Trẻ.
13 Phân bố dân cư không đồng đều, dân cư chủ yếu tập trung ở các quận Ninh Kiều (8.407 người/km2), Cái Răng, Bình Thủy và Thốt Nốt. Tỉ lệ dân thành thị là 66% và nông thôn là 34%. Dân tộc và tôn giáo Ba dân tộc chủ yếu sinh sống trên địa bàn Cần Thơ gồm: người Kinh (96,84%), người Khmer (1,7%), người Hoa (1,4%). Các dân tộc khác như: Chăm, Ấn, Tày, Nùng,… có số lượng không đáng kể.
Tuy chỉ chiếm một tỉ lệ nhỏ, nhưng đồng bào dân tộc thiểu số Khmer, và đặc biệt là dân tộc Hoa đã có những đóng góp đáng kể đối với sự phát triển của thành phố, đặc biệt là lĩnh vực kinh tế. Tôn giáo chính ở Cần Thơ gồm: Phật giáo, Hòa Hảo, Cao Đài, Thiên chúa giáo và Tin lành. Thành tựu kinh tế năm 2010 - GDP/người đạt: 1950 USD/năm. - Tốc độ tăng trưởng kinh tế trung bình: 15,03%.
- Tổng kim ngạch xuất khẩu đạt: 920 triệu USD. - Tổng kim ngạch nhập khẩu đạt: 480 triệu USD. Những điểm nổi bật 1. Hạ tầng giao thông - Sân bay Cần Thơ: sân bay lớn nhất đồng bằng sông Cửu Long.
- Cầu Cần Thơ: cây cầu dây văng dài nhất Đông Nam Á (chính thức thông xe ngày 24/4/2010, nối thông quốc lộ 1A và chấm dứt gần 100 năm hoạt động của phà Cần Thơ). - Đường cao tốc Thành phố Hồ Chí Minh – Trung Lương. Du lịch Cần Thơ thừa hưởng trọn vẹn nét văn hóa đặc trưng vùng Tây Nam Bộ nên đã và đang phát triển tốt mô hình du lịch sinh thái. Du lịch miệt vườn chính là đặc trưng của du lịch Cần Thơ.
Ở đây có nhiều điểm du lịch hấp dẫn và phong phú: - Gắn liền với sông nước – miệt vườn: chợ nổi Cái Răng, chợ nổi Phong Điền, vườn du lịch Mỹ Khánh, vườn cò Bằng Lăng, khu du lịch Phù Sa. 14 - Các điểm di tích – lịch sử: bến Ninh Kiều, di tích Khám Lớn Cần Thơ, chợ cổ Cần Thơ, nhà cổ Bình Thủy, Bảo tàng Cần Thơ, Bảo tàng Quân khu 9, mộ thủ kHoa Bùi Hữu Nghĩa, mộ nhà thơ Phan Văn Trị. - Các điểm du lịch văn hóa tâm linh: Đình Bình Thủy (Long Tuyền Cổ Miếu), Hội Linh Cổ Tự, Long Quang Cổ Tự, chùa Munir Ansay, chùa Ông. - Các điểm du lịch làng nghề: làng Hoa Thới Nhựt, làng đan lưới Thơm Rơm, làng nghề bánh tráng Thuận Hưng, làng đan lọp Thới Long, làng làm lò đất Bà Rui.
Các lễ hội lớn - Lễ hội cúng đình Bình Thủy, lễ hội Gò Tháp, hội Vàm Láng, lễ hội cúng biển Mỹ Long, lễ hội Nguyễn Đình Chiểu, (người Kinh). - Lễ hội chùa Ông, các ngày vía 2/2, 23/3 24/6, 22/7 (âm lịch) (người Hoa). - Lễ hội Chol Chnam Thmay, lễ Đôlta, Hội đua Bò (người Khmer). Quận Cái Răng – cửa ngõ của Thành phố Cần Thơ 2.
Tên gọi “Cái Răng” Có nhiều lý giải thú vị xung quang cái tên “Cái Răng”. Khi công cuộc khai khẩn miền Nam được đẩy mạnh, vùng Cần Thơ mở mang nhanh chóng thì tên gọi Cái Răng được đề cập đến khá nhiều, trở thành địa danh quen thuộc cùng với nhiều nơi khác có tên gắn liền với chữ “cái”. Dựa theo phương pháp nghiên cứu về sự hình thành địa danh Nam Bộ, truyện kể dân gian; có thể hiểu tên gọi “Cái Răng” qua các lối giải thích sau: - Ở vùng sông nước, có rất nhiều địa danh gắn liền với chữ “Cái” (Cái Bè, Cái Thia, Cái Sắn, Cái Da, Cái Nai, Cái Côn,…). Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng, người ta thường đặt tên các con rạch nối từ sông lớn bắt đầu bằng chữ “cái”, sau đó gắn liền với tên các loài thực vật, động vật, nhân vật có ảnh hưởng trong vùng mà mọi người quen miệng gọi.
Với cách lý giải này thì từ “Cái Răng” sẽ được hiểu nôm na là : con rạch có hàm răng. Chi tiết này gắn liền với một câu chuyện kể dân gian được người địa phương truyền miệng lâu nay. Họ kể rằng nơi đây xưa có rất nhiều cá sấu. Có 1 con cá sấu lớn mê xem 15 hát bội, trườn sâu vào đất liền xem hát, cắm lại chiếc răng trên mảnh đất này.5 Đây là một lối giải thích nôm na, khôi hài nhưng nghe qua rất thú vị.
Cho tới bây giờ, trong các dịp “trà dư tửu hậu”, các vị cao niên vẫn còn luận bàn. - Cũng có ý kiến cho rằng, không hề có địa danh rạch (sông) “Cái Răng”, trong khi đã có tên sông là Cái Lớn, Cái Bé. Đặc biệt là ghi rõ tên sông Ba-Lãng (tiếng Hán gọi là Nê-Trạch), có lẽ thời điểm này Cái Răng được gọi là Đà Răng (đà là con sông nhánh, do sông lớn nứt ra). - Nhà nghiên cứu Vương Hồng Sển lại cho rằng: “Cái Răng – địa danh duy nhất dẫn đầu bằng chữ “cái” mà mình biết chắc điển tích”.
Theo đó, “Cái Răng, do chữ Khmer Kran là “cà ràng – ông Táo” – tức thứ lò nắn bằng đất do người Khmer chế tạo và sử dụng đầu tiên, bày bán nhiều tại chợ Cái Răng rồi sau đó thành danh luôn. Kiểu lò này chụm củi chứ không chụm than, người Việt ở Hậu Giang vẫn thường dùng và gọi bằng bốn chữ đi chung Cà Ràng – ông Táo”.6 Sự thật, hỏi chuyện nhiều người cao tuổi cho biết đến thập niên 50-60 thế kỉ XX, rất nhiều ghe bán “cà ràng ông Táo” vẫn dồn về đây bán tại bến chợ, gặp kiểu ghe buồm mui tròn cất lên, ai ai cũng biết là ghe bán loại vật dụng này. Dù sao, các lối giải thích sự hình thành địa danh Cái Răng cũng cho ta thất phảng phất nét văn hóa dân gian khá thú vị, mà nhiều nhà nghiên cứu thống nhất: Ở Nam Bộ chỉ có địa danh “Cái Răng” là ngoại lệ, không bắt nguồn từ con sông cái như hàng trăm địa danh khác. Địa lý hành chính Cái Răng được bà mẹ Cần Thơ ban cho một vị trí địa lý cực kì lợi thế, ít nơi nào sánh được: phía Bắc giáp với khu vực nội thành (Q.
Ninh Kiều), phía Nam bắt gặp đất Hậu Giang, phía Đông mênh mông sông nước, chạm bờ Vĩnh Long xanh ngát, phía Tây – Nam là cả dãy đất Tây sông Hậu đợi chờ. Trên 150 năm hình thành, qua bao biến cố lịch sử, vùng đất này vẫn giữ được cái gốc rễ 5 Mỹ Kim, Tạp chí văn nghệ Cần Thơ , 03/2000. 6 Tự vị tiếng nói miền Nam, Nxb Trẻ, Tp. Quận Cái Răng ngày nay chiếm gần phân nửa nội thành Cần Thơ, được thành lập vào ngày 01/01/2004 theo Nghị định số 05/2004/NĐ-CP của Chính phủ, với diện tích tự nhiên 6.886,38 ha, gồm 07 đơn vị hành chính cấp phường (Lê Bình, Ba Láng, Thường Thạnh, Hưng Phú, Hưng Thạnh, Tân Phú và Phú Thứ: trong đó có 4 phường đạt chuẩn văn hóa – năm 2006) và 63 khu vực (trong đó có 58 đạt chuẩn văn hóa).
- Thu nhập bình quân: 767 USD/năm/người (năm 2006). - Cơ sở công nghiệp – tiểu thủ công nghiệp: 921 (năm 2005). - Cơ sở thương mại dịch vụ: 2.862 ha, sản lượng lúa: 23. - Diện tích vườn: 3.
- Số dự án lớn đầu tư trên địa bàn: 62.7 * Đôi nét về phường Lê Bình (địa bàn khảo sát chủ yếu của nhóm) Từ khu “Chợ Cái Răng”, rồi “Thị trấn Cái Răng” một thời – nay, phần đất ấy trở thành phường Lê Bình, mang tên của một anh hùng liệt sĩ của những ngày đầu kháng Pháp tại quận Cái Răng. - Diện tích: 236,71 ha (đất nông nghiệp: 118,49 ha). - Thu nhập bình quân đầu người: 20 triệu đồng/năm (2010). Hiện nay, các cơ quan hành chính của quận Cái Răng đều đặt tại phường Lê Bình.
Từ bề dày lịch sử hình thành, Lê Bình liện tục là nơi đặt cơ quan đầu não cấp quận, huyện qua nhiều thời kỳ. Phường ngày nay vẫn còn lưu lại những dấu ấn của giai đoạn mở đất, đấu tranh cách mạng và truyền thống văn hóa. Đặc biệt, nơi đây cũng là điểm khởi phát sớm nhất về ngành công-thương nghiệp lúa gạo của cầu Cần Thơ và khu vực Đồng bằng sông Cửu Long. Phường Lê Bình là địa bàn tập trung nhiều người Hoa sinh sống nhất ở quận Cái Răng, và lưu giữ nhiều công trình văn hóa của người Hoa từ thời kỳ trước.
7 Cái Răng hình thành và phát triển, Nxb Văn nghệ, 2011. Dân cư – thành phần dân tộc Toàn quận Cái Răng có 22.493 hộ dân với 87.770 khẩu, mật độ dân số là 1380 người/km2. Trong đó, dân tộc Khmer 102 hộ (chiếm tỷ lệ 0,46%DS), với 399 khẩu; dân tộc Hoa 386 hộ (chiếm tỷ lệ 1,76% DS) với 1.894 khẩu, dân tộc Chăm 07 hộ với 26 khẩu8.
