Chương 1. Cơ sở lí luận đổi mới tổ chức và hoạt động của toà hành chính đáp ứng yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền Việt Nam Chương 2. Quá trình hình thành và phát triển, thực trạng tổ chức và hoạt động của toà hành chính ở Việt Nam Chương 3. Yêu cầu, quan điểm, giải pháp đổi mới tổ chức và hoạt động của toà hành chính theo hướng xây dựng Nhà nước pháp quyền ở Việt Nam hiện nay.
13 CHƯƠNG | CƠ SỞ LÍ LUẬN ĐỔI MỚI TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG CUA TOA HANH CHÍNH DAP UNG YÊU CẦU XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN VIỆT NAM 1. TOA HANH CHÍNH TRONG HỆ THỐNG TOA ÁN NHÂN DÂN 1. Vị trí của toà hành chính Nhà nước pháp quyền là nhà nước được tạo nên bằng ý chí chung của nhân dân, là công cụ phục vụ nhân dân, phục vụ nhu cầu của xã hội. Trong tư tưởng nhà nước pháp quyền, quyền công dân và quyền con người là giá trị của mọi giá trị.
Nhà nước phải có trách nhiệm tôn trọng và bảo vệ các quyền, lợi ích hợp pháp, danh dự, nhân phẩm của công dân. Vì vậy, một trong các vấn đề mà các nhà nước luôn quan tâm, đó là giải quyết các tranh chấp hành chính giữa cơ quan hành chính công quyền với công dân. Yêu cầu đó đòi hỏi các nhà nước phải có một công cụ hữu hiệu để kiểm soát hoạt động của bộ máy quản lí và tạo điều kiện bảo đảm cho công dan phát huy quyền dân chủ của mình, thông qua quyền khiếu kiện các quyết định hành chính, hành vi hành chính của các cơ quan công quyền, công chức vi phạm pháp luật làm thiệt hại hoặc de doa gây thiệt hại đến quyền, lợi ích hợp pháp của họ. Trước nhu cầu cấp thiết đó, các nhà nước dân chủ đã thiết lập hệ thống các cơ quan tài phán chuyên giải quyết các tranh chấp hành chính.
Cách thức tổ chức các cơ quan này ở các quốc gia là không giống nhau, điều này xuất phát từ điều kiện chính trị- xã hội, điều kiện lịch sử và truyền thống pháp lí của mỗi nước. Có nước quy định quyền xét xử các vụ án hành chính thuộc về toà án tư pháp, điển hình là Anh, Mỹ. Pháp, Đức và các nước châu Âu lục địa thành lập toà hành chính là một hệ thống độc lập với toà tư pháp để giải quyết các tranh chấp hành chính. Một số nước thành lập phân toà hành chính trong hệ thống toà án tư pháp như Trung Quốc, Xênêgan.
14 Trước đây, các nước xã hội chủ nghĩa Đông Âu cũ không chấp nhận việc toà án kiểm soát hoạt động của cơ quan hành chính. Từ vài thập niên gần đây, các quốc gia này nhận thấy sự cần thiết phải kiểm tra hoạt động của các cơ quan hành chính bằng con đường toà án và thẩm quyền đó được trao cho toà án thường giải quyết. Sự hình thành và phát triển thiết chế tài phán hành chính của các quốc gia trên thế giới, là do yêu cầu của xã hội dân chủ. Xây dựng một xã hội dân chủ vừa là mục tiêu, vừa là điều kiện của nhà nước pháp quyền.
Nói đến dân chủ là nói đến pháp luật, pháp luật vừa là sự phản ánh yêu cầu dân chủ vừa là công cụ để để thực hiện dân chủ. Vì vậy, nhà nước pháp quyền cần một hệ thống các cơ quan thi hành, bảo vệ pháp luật, bảo vệ công lí, tự do của công dân. Toà hành chính là một trong những cơ quan có nhiệm vụ đó và yêu cầu này đòi hỏi các quốc gia luôn phải tổ chức toà hành chính khoa học, hoạt động có hiệu quả. Có thể nói, việc hình thành hệ thống cơ quan tài phán hành chính ở các nước đều trải qua một quá trình lịch sử, từng bước được khẳng định và hoàn thiện.
Toà hành chính trong các nhà nước hiện đại ngày nay có một vị trí ổn định trong hệ thống tư pháp, xứng đáng với nhiệm vụ bảo vệ cá nhân công dân khỏi sự xâm phạm từ phía cơ quan công quyền. Đó là một thiết chế không thể thiếu được trong nhà nước pháp quyền. Nhà nước pháp quyền Việt Nam là nhà nước của xã hội công dân, khẳng định chủ quyền thuộc về nhân dân. Nhà nước luôn chú trọng bảo vệ quyền con người, quyền công dân.
Trong bộ máy nhà nước, cơ quan tư pháp có chức năng bảo vệ pháp luật, bảo vệ tính mạng, tự do, danh dự, nhân phẩm của công dân. Trong hoạt động tư pháp, xét xử là hoạt động trung tâm, nơi thể hiện đầy đủ nhất nền công lí, biểu hiện tập trung nhất quyền tư pháp, do vậy tổ chức hoạt động của toà án phải được quan tâm hàng đầu. Nói cách khác, khi đề cập quyền tư pháp chủ yếu là đề cập hoạt động xét xử, một chức năng cơ bản, đặc thù của toà án. Hiệu quả, hiệu lực của toà án trong thực tế là một trong những 15 tiêu chí để đánh giá mức độ thành công của xây dựng nhà nước pháp quyền.
Một xã hội phát triển đòi hỏi toà án phải được tổ chức khoa học, tạo thành một hệ thống hoàn chỉnh để giải quyết các tranh chấp xã hội ngày càng đa dạng, phức tạp. Trong cơ cấu quyền lực nhà nước, toà hành chính là một bộ phận của toà án thực hiện chức năng xét xử một hoạt động cơ bản của quyền tư pháp, vì vậy hoạt động của toà hành chính phải tuân thủ theo nguyên tắc tổ chức quyền lực nhà nước nói chung. Nguyên tắc tổ chức quyền lực nhà nước quyết định vị trí của toà hành chính trong cơ cấu quyền lực nhà nước, vì vậy việc nghiên cứu về vị trí của toà hành chính trước hết phải nghiên cứu trên bình diện chung nhất về phương thức tổ chức, thực hiện quyền lực nhà nước để thấy rõ vị trí của toà án nói chung và toà hành chính nói riêng. Thống nhất quyền lực nhà nước là vấn đề thuộc về bản chất của nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa nhưng có sự phân công chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn giữa các bộ phận của quyền lực.
Điều này bắt nguồn từ yêu cầu tổ chức, thực hiện quyền lực nhà nước. Nội dung này được thể hiện trong nguyên tac tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước ta, quyền lực nhà nước là thống nhất có sự phân công, phối hợp hoạt động giữa những cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các chức năng lập pháp, hành pháp, tư pháp. Nguyên tắc này đã được thể hiện trong các bản Hiến pháp, đặc biệt là trong Hiến pháp năm 1992: "Quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phốt hợp chặt chế giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp" [20, Điều 2]. Sự phân công thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp được quy định trong Hiến pháp 1992 sửa đổi năm 2001 thực chất là sự phân công lao động quyền lực trong bộ máy nhà nước, một phương thức tổ chức quyền lực của nhà nước pháp quyền với mục đích hợp lí hoá tổ chức và hoạt động của bộ máy đó, để cho mỗi một cơ quan đảm nhiệm một chức năng cụ thể và tạo nên sức mạnh chung của bộ máy nhà nước.
Có thể nói rằng, tổ chức nhà nước ta theo nguyên tắc quyền lực nhà nước là thống nhất nhưng có 16 sự phân công, phối hợp rõ rang giữa các cơ quan trong bộ máy nhà nước là sự tiếp thu hợp lí hạt nhân của nguyên tắc phân quyền một trong những giá trị của tư tưởng nhà nước pháp quyền. Xây dựng Nhà nước pháp quyền Việt Nam là đòi hỏi khách quan của sự phát triển đất nước. Trong nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa quyền tự do, dân chủ của con người là giá trị cao nhất. Nhà nước có nghĩa vụ bảo vệ và bảo đảm thực hiện trong thực tế những quyền đó.
Toà án bộ phận trung tâm của bộ máy tư pháp giữ vai trò chính trong việc thực hiện sứ mệnh này. Toà án là nơi mọi người đều có quyền tự do liên hệ; trong trường hợp quyền, lợi ích của mình bị vi phạm, mọi người đều có thể được bảo hộ và là nơi đúng sai theo pháp luật phải được phân xử công minh. Toà án là nơi thực hiện hoạt động xét xử thông qua các thủ tục tố tụng công khai để đưa ra phán quyết cuối cùng đối với mọi tranh chấp, trong đó có tranh chấp giữa cơ quan công quyền và công dân. Trong điều kiện xây dựng nhà nước pháp quyền, vị trí của toà án ngày càng được khẳng định và được đề cao.
Ngày nay, sự phát triển đa dạng và phức tạp của các quan hệ xã hội dẫn đến yêu cầu phải chuyên môn hóa hoạt động xét xử. Yêu cầu khách quan đó đòi hỏi phải thiết lập thêm các toà chuyên trách trong hệ thống toà án của nhà nước ta. Toà hành chính được thành lập nhằm đáp ứng đòi hỏi khách quan đó. Cùng với sự phát triển không ngừng của xã hội là sự phát sinh ngày càng nhiều những vấn đề tranh chấp cần sự can thiệp của toà án.
Vì vậy, đối tượng xét xử của toà án cũng ngày càng được mở rộng, từ chỗ toà án chỉ xét xử những hành vi vi phạm pháp luật của cá nhân trong lĩnh vực hình sự, dân sự, nay mở rộng ra những tranh chấp trong các lĩnh vực kinh tế, lao động, hành. Điều này đòi hỏi trong tổ chức của hệ thống toà án cần phải có sự điều chỉnh phù hợp, đáp ứng yêu cầu của những thay đổi trong đời sống xã hội. Điều đó có nghĩa là trong hệ thống toà án cần có sự phân công chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn để giải quyết các tranh chấp đó. Mặt khác, đời sống kinh 17 tế - xã hội của đất nước ngày càng phát triển đòi hỏi các cơ quan hành chính nhà nước càng phải tăng cường vai trò của mình trong hoạt động quản lí các lĩnh vực của đời sống xã hội.
Bên cạnh, đó công cuộc xây dựng nhà nước pháp quyền, quá trình dân chủ hoá đời sống xã hội đòi hỏi Nhà nước ngày càng phải chú trọng hơn nữa đối với các biện pháp bảo đảm cho công dân thực hiện các quyền và lợi ích hợp pháp của mình. Những điều kiện đó đã làm nảy sinh nhu cầu thay đổi cách thức giải quyết mối quan hệ phát sinh trong quá trình thực hiện hoạt động quản lí hành chính nhà nước giữa một bên là cơ quan công quyền với bên kia là các thể nhân, pháp nhân. Cách thức mệnh lệnh hành chính thuần tuý cần được bổ sung bởi thủ tục tư pháp hành chính.