Chương 1: Bảo hiến – yêu cầu tất yếu của việc xây dựng Nhà nước pháp quyền Chương 2: Kinh nghiệm bảo hiến của một số quốc gia trên thế giới và hoạt động bảo hiến ở Việt Nam hiện nay Chương 3: Phương hướng hoàn thiện cơ chế bảo hiến trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền ở Việt Nam 10 z CHƢƠNG 1. BẢO HIẾN – YÊU CẦU TẤT YẾU CỦA VIỆC XÂY DỰNG NHÀ NƢỚC PHÁP QUYỀN 1. Bảo hiến và cơ sở thiết lập cơ chế bảo hiến 1. Thuật ngữ bảo hiến Chủ nghĩa lập hiến – cơ sở lý luận của việc ra đời hiến pháp trên thế giới - khẳng định một trong những nguyên tắc cơ bản là: nhà nước không đương nhiên có quyền, quyền lực của nhà nước là hệ quả của một khế ước xã hội được ký kết giữa những thành viên sống trong xã hội và phải được thực hiện vì lợi ích của xã hội; bản khế ước đó chính là bản hiến pháp.
Với tính chất như vậy, hiến pháp được xác định là văn bản có có vị trí quan trọng đặc biệt trong hệ thống pháp luật và trong đời sống chính trị của mỗi quốc gia, hiến pháp được coi là đạo luật cơ bản, đạo luật "gốc" vì nó xác lập những vấn đề cơ bản, hệ trọng nhất của một quốc gia, đó là: chế độ chính trị, kinh tế, văn hoá, xã hội, quốc phòng, an ninh, đối ngoại; tổ chức quyền lực nhà nước; quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân. Nói cách khác, hiến pháp thiết lập nên một trật tự - được gọi là "trật tự hiến định". Việc bảo đảm trật tự hiến định đó chính là lý do dẫn đến sự xuất hiện của vấn đề bảo hiến ở các quốc gia. Trong một số tài liệu pháp lý, người ta cho rằng những tư tưởng đầu tiên về bảo hiến đã xuất hiện từ rất sớm và gắn liền với hoạt động của Hội đồng cơ mật ở Anh vào đầu thế kỷ XVII.
Hội đồng này có quyền tuyên bố văn bản do cơ quan lập pháp của các nước thuộc địa Anh ban hành trái với luật của Nghị viện Anh hay pháp luật chung, vì vậy văn bản đó không thể có 11 z hiệu lực và cần bị bãi bỏ. Tuy nhiên, bảo hiến theo nghĩa hiện hành xuất hiện lần đầu tiên ở Mỹ và trên cơ sở một án lệ. Điều đó cho thấy, mặc dù tư tưởng về bảo hiến đã hình thành từ khi có sự xuất hiện những văn bản có tính hiến pháp nhưng nó chỉ thực sự trở nên phổ biến và có tính hiện thực khi có hiến pháp thành văn. Thuật ngữ “bảo hiến” được hiểu theo nghĩa chung nhất là bảo vệ hiến pháp.
Theo từ điển tiếng Việt thì “bảo vệ” là chống lại mọi sự xâm phạm để giữ cho luôn luôn được nguyên vẹn [11, tr. Với nghĩa như vậy, bảo hiến gắn liền với việc ngăn ngừa, xử lý các hành vi vi phạm hiến pháp (hành vi vi hiến). Theo nghĩa chung nhất, vi phạm hiến pháp là những hành vi xâm phạm đến các quy tắc của đời sống chính trị được ấn định bởi hiến pháp hoặc các quyền hiến định của công dân. Vi phạm hiến pháp là một dạng hành vi vi phạm pháp luật, tuy nhiên, do có sự khác biệt giữa hiến pháp và thường luật nên vi phạm hiến pháp và vi phạm thường luật có những khác biệt nhất định, cụ thể là: - Chủ thể của hành vi vi phạm hiến pháp thường là các cơ quan công quyền (như quốc hội, chính phủ.), những người nắm giữ những chức vụ của nhà nước (như chủ tịch nước, thủ tướng chính phủ, bộ trưởng.), trong đó, sự vi phạm có tính phổ biến nhất là vi phạm các quyền cơ bản của công dân.
Ngoài ra, ở các nước, đảng phái chính trị cũng có thể là một trong các chủ thể vi phạm hiến pháp. - Hành vi vi phạm hiến pháp xâm hại đến trật tự đã được hiến pháp xác lập, liên quan đến những vấn đề cơ bản, hệ trọng nhất của một quốc gia, đó là: chế độ chính trị, kinh tế, văn hoá, xã hội, quốc phòng, an ninh, đối ngoại; tổ chức quyền lực nhà nước; quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân. - Vi phạm hiến pháp có thể là vi phạm trực tiếp (tức là có sự xâm phạm một quy định cụ thể của hiến pháp) hoặc là vi phạm gián tiếp (hành vi trái với 12 z tinh thần của hiến pháp, gián tiếp xâm phạm đến nội dung của các quy phạm hiến pháp). - Chế tài áp dụng đối với hành vi vi phạm hiến pháp rất đặc biệt và đa dạng, ví dụ: giải tán chính phủ, miễn nhiệm, bãi nhiệm, cách chức, bãi bỏ, đình chỉ văn bản.
Trái ngược với hành vi vi phạm hiến pháp là những hành vi hợp hiến Tính hợp hiến này không chỉ được xác định trên cơ sở những lời văn, những quy định cụ thể mà còn trên cơ sở tinh thần, tư tưởng, nguyên tắc của bản hiến pháp.Shafritz, “hợp hiến” (constitutional) là phù hợp với và là sự phản ánh hiến pháp. Trong vụ Mcculloch V Maryland năm 1919, Toà án tối cao Mỹ đã giải thích thế nào là hợp hiến: “Để cho mục đích là hợp pháp, để cho nó nằm trong phạm vi của Hiến pháp, và tất cả các khía cạnh hợp lý, phù hợp rõ ràng với mục đích đó, không bị cấm đoán, tuân thủ lời lẽ và tinh thần của Hiến pháp, là hợp hiến” [8, tr. Như vậy, thuật ngữ “bảo hiến” có liên quan mật thiết với việc ngăn ngừa, xử lý các hành vi vi phạm hiến pháp, bảo đảm tính hợp hiến trong hoạt động của mọi cơ quan nhà nước, tổ chức và cá nhân, bảo đảm tính tối cao của hiến pháp. Một vấn đề đặt ra khi xem xét vấn đề bảo hiến đó là bảo hiến có quan hệ như thế nào với việc sửa đổi hiến pháp.
Sửa đổi hiến pháp là hành vi làm thay đổi các quy định của hiến pháp và tất nhiên sẽ “xâm phạm” đến “tính toàn vẹn” của Hiến pháp, trong khi đó, bảo hiến hướng đến việc bảo vệ các quy định của hiến pháp. Tuy nhiên, sửa đổi hiến pháp không phải là một hành vi vi phạm hiến pháp. Bảo hiến không có nghĩa là bảo đảm sự bất biến của các quy định hiến pháp, làm cho các quy định này không thể bị thay đổi, do vậy, bảo hiến không loại trừ việc sửa đổi hiến pháp. Thực tế cho thấy, không có bản hiến pháp nào, dù hoàn thiện đến đâu, là không thể và không cần phải sửa đổi.
Sửa đổi hiến pháp là một hoạt động 13 z bình thường ở bất kỳ quốc gia nào, bởi lẽ, một bản hiến pháp thực sự có giá trị là một bản “hiến pháp sống” (living constitution), tức là bản hiến pháp gắn với đời sống xã hội, “có nội dung thay đổi và phát triển theo thời gian để phù hợp với hoàn cảnh mới”. Năm 1789, Thomas Jefferson đã viết cho James Madison rằng “không có xã hội nào có thể có một bản hiến pháp vĩnh cửu hoặc thậm chí là một điều luật vĩnh cửu. Trái đất luôn luôn thuộc về thế hệ đang sống” [8, tr. Điều đó nói lên rằng, bảo hiến không đồng nghĩa với việc tồn tại một bản hiến pháp bất biến, một bản hiến pháp bảo thủ và lạc hậu so với sự biến đổi của thời cuộc.
Bảo hiến không mâu thuẫn với yêu cầu sửa đổi hiến pháp cho phù hợp với tình hình phát triển kinh tế - xã hội của đất nước, loại bỏ ra khỏi hiến pháp những tư tưởng lỗi thời, tiếp thu và thể hiện trong đó những tư tưởng hiện đại, tiến bộ. Vấn đề là việc sửa đổi đó phải được tiến hành theo cách thức nào, có tôn trọng những nguyên tắc cơ bản trong việc xác lập và thực hiện quyền lập hiến của nhân dân hay không, có bảo đảm, giữ gìn những giá trị “nguyên thuỷ” của hiến pháp hay không. Như thế, bảo hiến, trong trường hợp này, có nội dung là sự bảo đảm tính hợp hiến của chính hoạt động sửa đổi hiến pháp. Từ việc xem xét những vấn đề liên quan đến hành vi vi phạm hiến pháp, đến tính hợp hiến, vấn đề bảo hiến và việc sửa đổi hiến pháp có thể thấy rằng, bảo hiến, rõ ràng, không phải là giữ gìn sự toàn vẹn của hiến pháp như một thứ tài sản vật chất đơn thuần, cũng không đồng nghĩa với việc giữ gìn sự bất biến cho các quy định của hiến pháp trước mọi thay đổi của đời sống hay đơn thuần chỉ là bảo đảm tính hiện thực của các quy định cụ thể trong bản văn đó, khái niệm bảo hiến mang ý nghĩa khái quát và rộng lớn hơn nhiều.
Bảo hiến phải được hiểu là bảo đảm tính tối cao của hiến pháp trong hệ thống pháp luật, bảo vệ những giá trị của hiến pháp trong việc thể hiện chủ quyền nhân dân đối với tổ chức, thực hiện quyền lực nhà nước và bảo đảm các 14 z quyền con người. Trong đó, hiến pháp không phải chỉ mang ý nghĩa gọi tên một văn bản xác định mà trong một số trường hợp, nó còn bao gồm cả những văn bản khác có giá trị như hiến pháp. Ví dụ, nói đến bảo vệ hiến pháp ở Mỹ thì không chỉ có bảo vệ bản Hiến pháp năm 1787 mà còn bao gồm 10 tu chính án nói về nhân quyền, nói đến bảo vệ hiến pháp ở Pháp thì bên cạnh các quy định trong Hiến pháp năm 1958, Hội đồng bảo hiến của nước này còn căn cứ vào bản Tuyên ngôn về nhân quyền và dân quyền năm 1789 để kiểm tra tính hợp hiến của các đạo luật liên quan đến vấn đề quyền con người… Mặc dù vậy, cũng cần thấy rằng, hành vi vi phạm hiến pháp, tính hợp hiến cũng như sự “toàn vẹn” của Hiến pháp không phải bao giờ cũng có thể xác định được một cách rõ ràng. Cho đến nay, đây vẫn là những vấn đề gây ra nhiều tranh cãi.
Điều đó nói lên tính chất phức tạp và đôi khi rất “trừu tượng” của bảo hiến khi cụ thể hoá những mục tiêu mà hoạt động này cần phải đạt đến trong thực tế. Vì thế, có thể hiểu rõ hơn khái niệm này thông qua những hoạt động bảo hiến cụ thể đã và đang được tiến hành hiện nay. Những nội dung chủ yếu của bảo hiến Trong một số tài liệu pháp lý, bảo hiến được hiểu là sự giám sát tính hợp hiến của các văn bản pháp luật do cơ quan nhà nước ban hành, thậm chí, bảo hiến chỉ bao gồm hoạt động giám sát tính hợp hiến của các đạo luật.