Lý do chän ®Ò tµi Trong c«ng cuéc ®æi míi toµn diÖn ®Êt níc theo ®Þnh híng x· héi chñ nghÜa, vÊn ®Ò ®æi míi hÖ thèng chÝnh trÞ ph¸t huy quyÒn lµm chñ cña nh©n d©n ®· ®îc §¶ng vµ Nhµ níc ta x¸c ®Þnh lµ mét trong nh÷ng vÊn ®Ò c¬ b¶n vµ cÊp thiÕt. Ngay tõ khi khëi xíng ®êng lèi ®æi míi, §¶ng Céng s¶n ViÖt Nam ®· coi viÖc x©y dùng nÒn d©n chñ x· héi chñ nghÜa kh«ng chØ lµ néi dung thÓ hiÖn b¶n chÊt cña chÕ ®é x· héi chñ nghÜa mµ nã cßn lµ môc tiªu, ®éng lùc ®Ó x©y dùng mét x· héi c«ng b»ng, d©n chñ, v¨n minh. §Ó thùc hiÖn ®îc môc tiªu ®ã vÊn ®Ò ®æi míi vµ hoµn thiÖn bé m¸y nhµ níc nãi chung vµ tæ chøc hÖ thèng chÝnh trÞ ë c¬ së nãi riªng ®îc coi lµ mét trong nh÷ng nh©n tè thóc ®Èy nhanh h¬n qu¸ tr×nh d©n chñ ho¸ vµ ®i lªn chñ nghÜa x· héi. ChÝnh quyÒn x· lµ n¬i gÇn d©n nhÊt, trùc tiÕp gi¶i quyÕt c¸c c«ng viÖc cô thÓ cña d©n, lµ n¬i g¾n bã gi÷a chÝnh quyÒn víi ngêi d©n.
H§ND x· lµ c¬ quan ®¹i diÖn cho ý chÝ, nguyÖn väng vµ quyÒn lµm chñ cña nh©n d©n ë x·, do nh©n d©n x· bÇu ra, chÞu tr¸ch nhiÖm tríc nh©n d©n x· vµ c¬ quan nhµ níc cÊp trªn. Thùc tiÔn cho thÊy ë ®©u chÝnh quyÒn x· m¹nh th× ë ®ã mäi chñ tr¬ng cña §¶ng, ph¸p luËt cña Nhµ níc ®îc chÊp hµnh nghiªm chØnh, ë ®©u chÝnh quyÒn x· kÐm th× ë ®ã ®êi sèng kinh tÕ, chÝnh trÞ, v¨n ho¸ cña nh©n d©n gÆp nhiÒu khã kh¨n, trËt tù an ninh kh«ng ®îc ®¶m b¶o, quyÒn lµm chñ cña nh©n d©n kh«ng ®îc ph¸t huy. 2 Víi t c¸ch lµ c¬ quan quyÒn lùc cao nhÊt ë c¬ së, trong suèt qu¸ tr×nh ph¸t triÓn H§ND x· lu«n lu«n ®îc x©y dùng, ®æi míi vµ ®· tõng bíc trëng thµnh, hoµn thiÖn ®ãng gãp mét vai trß hÕt søc quan träng trong tæ chøc bé m¸y nhµ níc, gãp phÇn ®¶m b¶o quyÒn lµm chñ cña nh©n d©n. Tuy nhiªn trong thùc tiÔn tæ chøc vµ ho¹t ®éng cña H§ND x· hiÖn nay do nhiÒu nguyªn nh©n vÉn cßn nh÷ng tån t¹i nhÊt ®Þnh, thùc chÊt cha t¬ng xøng víi vÞ trÝ, vai trß cña nã trong hÖ thèng quyÒn lùc nhµ níc còng nh víi nhiÖm vô mµ nh©n d©n giao phã.
NhiÒu n¬i ho¹t ®éng cña H§ND chØ mang tÝnh h×nh thøc, tÝnh ®¹i diÖn vµ kh¶ n¨ng thay mÆt nh©n d©n quyÕt ®Þnh c¸c vÊn ®Ò quan träng ë ®Þa ph¬ng thÊp, dÉn ®Õn viÖc vi ph¹m quyÒn lµm chñ cña nh©n d©n, c¶n trë qu¸ tr×nh d©n chñ ho¸ ®êi sèng x· héi. V× vËy viÖc ®æi míi tæ chøc vµ ho¹t ®éng cña H§ND hiÖn nay ®ang ®îc ®Æt ra hÕt søc g¨y g¾t. T¹i §¹i héi §¹i biÓu toµn quèc lÇn thø IX, §¶ng ta ®· kh¼ng ®Þnh ph¶i: Ph©n c«ng, ph©n cÊp, n©ng cao tÝnh chñ ®éng cña chÝnh quyÒn ®Þa ph¬ng, kÕt hîp chÆt chÏ qu¶n lý ngµnh vµ qu¶n lý l·nh thæ; thùc hiÖn ®óng nguyªn t¾c tËp trung d©n chñ; tæ chøc hîp lý H§ND; kiÖn toµn c¸c c¬ quan chuyªn m«n cña UBND vµ bé m¸y chÝnh quyÒn x·, phêng, thÞ trÊn [17, tr. T¹i Héi nghÞ Trung ¬ng 5 kho¸ IX, §¶ng ta ®· ra nghÞ quyÕt vÒ “§æi míi vµ n©ng cao chÊt lîng hÖ thèng chÝnh trÞ ë c¬ së x·, phêng, 3 thÞ trÊn”, NghÞ quyÕt kh¼ng ®Þnh vai trß quan träng cña hÖ thèng chÝnh trÞ ë c¬ së trong viÖc tæ chøc vµ vËn ®éng nh©n d©n thùc hiÖn ®êng lèi chÝnh s¸ch cña §¶ng, ph¸p luËt cña Nhµ níc, huy ®éng mäi kh¶ n¨ng ph¸t triÓn kinh tÕ - x· héi, ph¸t huy quyÒn lµm chñ cña nh©n d©n.
NghÞ quyÕt còng x¸c ®Þnh nh÷ng ®iÓm c¨n b¶n, cÇn thiÕt nhÊt vÒ quan ®iÓm, ph¬ng híng vµ gi¶i ph¸p ®Ó ®æi míi n©ng cao chÊt lîng hÖ thèng chÝnh trÞ ë c¬ së nãi chung vµ H§ND x· nãi riªng. Trong B¸o c¸o chÝnh trÞ cña BCH TW §¶ng kho¸ IX tr×nh §¹i héi X cña §¶ng còng nhÊn m¹nh: “n©ng cao chÊt lîng ho¹t ®éng cña H§ND vµ UBND trong viÖc quyÕt ®Þnh vµ ban hµnh nh÷ng chÝnh s¸ch trong ph¹m vi ®îc ph©n cÊp” nh»m x©y dùng vµ kiÖn toµn nhµ níc ph¸p quyÒn x· héi chñ nghÜa, ®¶m b¶o nguyªn t¾c tÊt c¶ quyÒn lùc nhµ níc ®Òu thuéc vÒ nh©n d©n. Tõ nh÷ng lý do trªn chóng t«i quyÕt ®Þnh lùa chän ®Ò tµi “§æi míi tæ chøc vµ ho¹t ®éng cña H§ND x· ®¸p øng yªu cÇu thùc hiÖn d©n chñ c¬ së ë Nam §Þnh hiÖn nay” lµm luËn v¨n tèt nghiÖp Cao häc chuyªn ngµnh ChÝnh trÞ häc. T×nh h×nh nghiªn cøu ®Ò tµi: VÊn ®Ò tæ chøc vµ ho¹t ®éng cña H§ND nãi chung vµ H§ND x· nãi riªng lµ ®èi tîng nghiªn cøu cña nhiÒu nghµnh khoa häc x· héi nh: LuËt häc, Lý luËn vµ lÞch sö cña nhµ níc vµ ph¸p luËt, Hµnh chÝnh häc, ChÝnh trÞ häc.
cho nªn cã nhiÒu c«ng tr×nh nghiªn cøu ®Ò cËp ®Õn vÊn ®Ò nµy ®· ®îc c«ng bè nh: 4 GS,TS Hoµng ChÝ B¶o (Chñ biªn), HÖ thèng chÝnh trÞ ë c¬ së n«ng th«n níc ta hiÖn nay, Nxb ChÝnh trÞ Quèc gia, Hµ Néi, 2004. ë ®©y c¸c t¸c gi¶ ®· ®Ò cËp ®Õn viÖc thay ®æi c¬ cÊu H§ND x·, t¨ng cêng sè lîng ®¹i biÓu lµ d©n, lµ quÇn chóng ngoµi §¶ng, ¸p dông nh÷ng biÖn ph¸p t¨ng thÈm quyÒn, quyÒn h¹n cña H§ND trong viÖc kiÓm tra, gi¸m s¸t UBND. PGS,TS Vò Hoµng C«ng, HÖ thèng chÝnh trÞ c¬ së - §Æc ®iÓm, xu híng vµ gi¶i ph¸p, Nxb ChÝnh trÞ Quèc gia, Hµ Néi, 2002. Trong cuèn s¸ch t¸c gi¶ bµn vÒ hÖ thèng chÝnh trÞ ë c¬ së, trong ®ã cã ®Æt ra yªu cÇu ph¶i hoµn thiÖn H§ND x· cho phï hîp víi qu¸ tr×nh x©y dùng nhµ níc ph¸p quyÒn vµ viÖc thi hµnh quyÒn lµm chñ cña nh©n d©n.
Ths NguyÔn Hoµng Anh, “Tæ chøc vµ ho¹t ®éng cña H§ND cÊp x· trong giai ®o¹n hiÖn nay”, D©n chñ vµ Ph¸p luËt, sè 5/2003. T¸c gi¶ ®· kh¸i qu¸t thùc tr¹ng ho¹t ®éng cña H§ND cÊp x· thêi gian qua, nguyªn nh©n vµ ®a ra mét sè ®Ò xuÊt nh»m n©ng cao hiÖu qu¶ ho¹t ®éng cña H§ND cÊp x·. Bïi Xu©n §øc, “Bµn vÒ tæ chøc cña H§ND trong ®iÒu kiÖn c¶i c¸ch bé m¸y nhµ níc hiÖn nay”, Nhµ níc vµ Ph¸p luËt, sè 12/2003. §inh Ngäc Giang, “VÒ ®æi míi tæ chøc vµ ho¹t ®éng cña H§ND c¸c cÊp nhiÖm k× 2004 - 2009”, Qu¶n lý nhµ níc, 2/2005.
TS Phan TuÊn Kh¶i, “Tæ chøc vµ ho¹t ®éng cña H§ND trong ®iÒu kiÖn hiÖn nay”, Nghiªn cøu lËp ph¸p, sè 6/2002. TS NguyÔn ThÞ Håi, “H§ND vµ UBND ë níc ta hiÖn nay”, T¹p chÝ LuËt häc, sè 1/2004. 5 Tr¬ng §¾c Linh, “Tæ chøc vµ ho¹t ®éng cña c¸c ban cña H§ND”, T¹p chÝ Nghiªn cøu lËp ph¸p, sè 2/2003. Ths NguyÔn Quèc TuÊn, “Mét sè gi¶i ph¸p n©ng cao hiÖu qu¶ ho¹t ®éng cña H§ND vµ UBND c¸c cÊp”, Tæ chøc nhµ níc, sè 4/2004.
VÊn ®Ò vÒ tæ chøc bé m¸y nhµ níc nãi chung vµ vÊn ®Ò ®æi míi tæ chøc ho¹t ®éng cña H§ND nãi riªng ®îc rÊt nhiÒu nhµ khoa häc quan t©m nghiªn cøu nhng c¸c c«ng tr×nh nghiªn cøu chñ yÕu tiÕp cËn H§ND tõ gãc ®é Nhµ níc vµ Ph¸p luËt mét c¸ch kh¸i qu¸t, cßn ë gãc ®é ChÝnh trÞ häc, khi ®Æt vÊn ®Ò tæ chøc vµ ho¹t ®éng cña H§ND x· trong m«i trêng d©n chñ vµ thùc hiÖn d©n chñ c¬ së ë níc ta hiÖn nay th× thùc sù cha cã mét t¸c gi¶ nµo nghiªn cøu mét c¸ch ®Çy ®ñ vµ toµn diÖn. V× vËy vÊn ®Ò §æi míi tæ chøc vµ ho¹t ®éng cña H§ND x· ®¸p øng yªu cÇu d©n chñ c¬ së ë ViÖt Nam hiÖn nay ®îc chóng t«i coi lµ vÊn ®Ò quan träng, cÇn thiÕt trong qu¸ tr×nh ®æi míi hÖ thèng chÝnh trÞ ë níc ta hiÖn nay. Môc ®Ých vµ nhiÖm vô cña luËn v¨n Môc ®Ých cña luËn v¨n lµ ®i s©u t×m hiÓu thùc chÊt cña H§ND x·, ®¸nh gi¸ ®óng thùc tr¹ng ®Ó tõ ®ã ®a ra nh÷ng quan ®iÓm vµ ®Ò xuÊt c¸c gi¶i ph¸p nh»m ®æi míi tæ chøc vµ ho¹t ®éng cña H§ND x· ®¸p øng ®îc yªu cÇu thùc hiÖn d©n chñ c¬ së ë níc ta hiÖn nay. §Ó thùc hiÖn ®îc môc ®Ých trªn, luËn v¨n cã nhiÖm vô: Thø nhÊt: Lµm râ vÞ trÝ, vai trß cña H§ND x· trong tæ chøc bé m¸y nhµ níc vµ trong hÖ thèng chÝnh quyÒn c¬ së, kh¼ng ®Þnh 6 vai trß cña H§ND x· trong viÖc ®¶m b¶o d©n chñ c¬ së ë ViÖt Nam hiÖn nay.
Thø hai: Ph©n tÝch, ®¸nh gi¸ thùc tr¹ng tæ chøc vµ ho¹t ®éng cña H§ND x· hiÖn nay, tõ thùc tÕ kh¶o s¸t ë tØnh Nam §Þnh. Thø ba: Tõ thùc tr¹ng kh¼ng ®Þnh tÝnh cÇn thiÕt ph¶i ®æi míi tæ chøc vµ ho¹t ®éng cña H§ND x·, ®Ò xuÊt vµ ph©n tÝch nh÷ng gi¶i ph¸p ®æi míi tæ chøc vµ ho¹t ®éng cña H§ND x· ®¸p øng víi yªu cÇu ®¶m b¶o d©n chñ c¬ së ë Nam §Þnh vµ ë níc ta hiÖn nay. §èi tîng vµ ph¹m vi nghiªn cøu LuËn v¨n nghiªn cøu vÒ tæ chøc vµ ho¹t ®éng cña H§ND x·, ®Æt nã trong m«i trêng d©n chñ ho¸ vµ ®¸p øng yªu cÇu thùc hiÖn d©n chñ c¬ së ë ViÖt Nam hiÖn nay. Trong phÇn thùc tr¹ng ®Ó cã sè liÖu mét c¸ch cô thÓ ngoµi nh÷ng ®¸nh gi¸ chung t¸c gi¶ lùa chän mét ®Þa ph¬ng cô thÓ lµ tØnh Nam §Þnh ®Ó kh¶o s¸t, ®iÒu tra vµ ®¸nh gi¸ kÕt luËn.
C¬ së lý luËn vµ ph¬ng ph¸p nghiªn cøu C¬ së lý luËn cña viÖc nghiªn cøu LuËn v¨n nµy lµ Chñ nghÜa M¸c – Lªnin, T tëng Hå ChÝ Minh vÒ c¸c vÊn ®Ò vÒ Nhµ níc vµ Ph¸p luËt, vÒ d©n chñ vµ quyÒn lµm chñ cña nh©n d©n. C¸c t tëng, quan ®iÓm mang tÝnh nguyªn t¾c cña §¶ng vµ ph¸p luËt cña Nhµ níc vÒ tæ chøc vµ ho¹t ®éng cña bé m¸y nhµ níc. LuËn v¨n cßn ®îc nghiªn cøu trªn c¬ së c¸c sè liÖu ®îc ®iÒu tra, kh¶o s¸t vÒ tæ chøc vµ ho¹t ®éng cña H§ND x·. 7 LuËn v¨n sö dông c¸c ph¬ng ph¸p nghiªn cøu nh: Ph¬ng ph¸p ph©n tÝch tæng hîp; ph¬ng ph¸p logic kÕt hîp víi lÞch sö; c¸c ph¬ng ph¸p duy vËt biÖn chøng, duy vËt lÞch sö cña triÕt häc M¸c - Lªnin; c¸c ph¬ng ph¸p ®iÒu tra x· héi häc vµ kh¶o s¸t thùc tiÔn.
Dù kiÕn nh÷ng ®ãng gãp vÒ lý luËn vµ thùc tiÔn cña luËn v¨n. - Th«ng qua viÖc ph©n tÝch ®¸nh gi¸ thùc tr¹ng tæ chøc vµ ho¹t ®éng cña H§ND x· (tõ thùc tÕ tØnh Nam §Þnh) t¸c gi¶ ®a ra ®îc nh÷ng gi¶i ph¸p nh»m ®æi míi H§ND x· ®¸p øng ®îc víi yªu cÇu thùc hiÖn d©n chñ ë c¬ së hiÖn nay.