Luận án về đổi mới hợp tác xã trong phát triển kinh tế thị trường tại TP.HCM (1986-2015)

Đổi mới hợp tác xã (HTX) ở TP.HCM là một phần quan trọng trong quá trình phát triển kinh tế… 242 trang · Trường Đại Học Kinh Tế Thành Phố Hồ Chí Minh · 2015.

• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Lịch Sử
• Đề tài: Đổi Mới Kinh Tế Hợp Tác Xã Trong Quá Trình Phát Triển Kinh Tế Thị Trường Ở Thành Phố Hồ Chí Minh Từ 1986 Đến 2015
• Loại tài liệu: Luận Án Nghiên Cứu Sinh
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Tổng quan về Đổi mới hợp tác xã ở TP

Đổi mới hợp tác xã (HTX) ở TP.HCM là một phần quan trọng trong quá trình phát triển kinh tế thị trường. Từ năm 1986, Việt Nam đã thực hiện chính sách đổi mới, trong đó HTX đóng vai trò chủ chốt trong việc phát triển kinh tế tập thể. Sự chuyển mình này không chỉ giúp cải thiện đời sống của người dân mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững của nền kinh tế thành phố.

1.1. Định nghĩa và vai trò của hợp tác xã trong kinh tế thị trường

Hợp tác xã là hình thức tổ chức kinh tế tập thể, có vai trò quan trọng trong việc tạo ra thu nhập ổn định cho người lao động. HTX không chỉ giúp nâng cao đời sống xã viên mà còn góp phần vào sự phát triển kinh tế xã hội của TP.HCM.

1.2. Lịch sử hình thành và phát triển của hợp tác xã tại TP.HCM

HTX tại TP.HCM đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển, từ những năm đầu sau thống nhất đất nước đến nay. Sự phát triển này gắn liền với các chính sách của Đảng và Nhà nước, đặc biệt là từ năm 1986 khi chính sách đổi mới được thực hiện.

II. Những thách thức trong quá trình đổi mới hợp tác xã ở TP

Mặc dù có nhiều thành tựu, nhưng quá trình đổi mới HTX ở TP.HCM cũng gặp không ít thách thức. Những khó khăn này chủ yếu đến từ việc chuyển đổi từ nền kinh tế kế hoạch hóa sang kinh tế thị trường, cũng như sự thiếu hụt về nguồn lực và chính sách hỗ trợ.

2.1. Khó khăn trong việc chuyển đổi mô hình hoạt động của hợp tác xã

Việc chuyển đổi từ mô hình HTX truyền thống sang mô hình mới gặp nhiều khó khăn do thiếu kinh nghiệm và nguồn lực. Nhiều HTX vẫn còn phụ thuộc vào sự hỗ trợ của Nhà nước, dẫn đến hiệu quả hoạt động không cao.

2.2. Vấn đề về chính sách và pháp lý đối với hợp tác xã

Chính sách và pháp lý liên quan đến HTX chưa hoàn thiện, gây khó khăn trong việc triển khai các hoạt động sản xuất kinh doanh. Điều này ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững của HTX tại TP.HCM.

III. Phương pháp đổi mới hợp tác xã hiệu quả tại TP

Để vượt qua những thách thức, TP.HCM đã áp dụng nhiều phương pháp đổi mới HTX. Những phương pháp này không chỉ giúp cải thiện hiệu quả hoạt động mà còn nâng cao đời sống của xã viên.

3.1. Tăng cường đào tạo và nâng cao năng lực cho xã viên

Đào tạo và nâng cao năng lực cho xã viên là một trong những phương pháp quan trọng giúp HTX hoạt động hiệu quả hơn. Việc này giúp xã viên nắm bắt được các kỹ năng cần thiết trong sản xuất và kinh doanh.

3.2. Đổi mới mô hình tổ chức và quản lý hợp tác xã

Việc đổi mới mô hình tổ chức và quản lý HTX giúp tăng cường tính tự chủ và sáng tạo trong hoạt động. Các HTX cần xây dựng cơ cấu tổ chức linh hoạt, phù hợp với nhu cầu thực tế của thị trường.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về hợp tác xã tại TP

Nghiên cứu về HTX tại TP.HCM đã chỉ ra nhiều ứng dụng thực tiễn hiệu quả. Những kết quả này không chỉ giúp cải thiện hoạt động của HTX mà còn góp phần vào sự phát triển kinh tế chung của thành phố.

4.1. Các mô hình hợp tác xã kiểu mới và hiệu quả kinh tế

Nhiều mô hình HTX kiểu mới đã được hình thành, mang lại hiệu quả kinh tế cao. Những mô hình này không chỉ đáp ứng nhu cầu của xã viên mà còn đóng góp vào sự phát triển kinh tế địa phương.

4.2. Tác động của hợp tác xã đến đời sống xã viên

HTX đã góp phần quan trọng trong việc cải thiện đời sống của xã viên, tạo ra việc làm và tăng thu nhập. Điều này thể hiện rõ nét qua các chỉ số kinh tế xã hội của TP.HCM trong những năm qua.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của hợp tác xã ở TP

Quá trình đổi mới HTX ở TP.HCM đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng. Tuy nhiên, để phát triển bền vững, cần tiếp tục hoàn thiện chính sách và tạo điều kiện thuận lợi cho HTX hoạt động.

5.1. Định hướng phát triển hợp tác xã trong tương lai

Định hướng phát triển HTX trong tương lai cần tập trung vào việc nâng cao năng lực cạnh tranh và khả năng thích ứng với thị trường. Các HTX cần chủ động đổi mới và sáng tạo trong hoạt động.

5.2. Vai trò của chính sách trong việc hỗ trợ hợp tác xã

Chính sách hỗ trợ từ Nhà nước đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển HTX. Cần có những chính sách cụ thể và hiệu quả để tạo điều kiện cho HTX phát triển bền vững.

Nội dung chính

Dưới đây là bài viết chuẩn SEO chuyên sâu, phân tích và tổng hợp toàn diện báo cáo nghiên cứu khoa học về đề tài "Đổi mới kinh tế hợp tác xã trong quá trình phát triển kinh tế thị trường ở Thành phố Hồ Chí Minh (1986–2015)".

---

Đổi Mới Hợp Tác Xã Tại TP.HCM (1986–2015): Phân Tích Thể Chế, Thực Trạng Và Động Lực Phát Triển Kinh Tế Thị Trường

Tóm tắt nghiên cứu (200-250 từ)

• Câu hỏi nghiên cứu chính (Research Question): Quá trình chuyển đổi và đổi mới mô hình kinh tế Hợp tác xã (HTX) tại TP.HCM diễn ra như thế nào trong tiến trình chuyển đổi sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa (1986–2015)? Đâu là các bước ngoặt thể chế, thành tựu thực tiễn, rào cản nội tại và bài học lịch sử rút ra?
• Phương pháp luận tổng quát (Methodology Snapshot): Công trình kết hợp phương pháp lịch sử và phương pháp logic, phân tích định lượng chuỗi số liệu thống kê liên tục (1976–2015), khảo sát thực địa tại các HTX điển hình (HTX Liên Minh, Vận tải 19/5, Phú Lộc, Bánh tráng Phú Hòa Đông) và kỹ thuật phỏng vấn chuyên gia quản lý kinh tế tập thể.
• Phát hiện chính (Key Findings): Nghiên cứu chứng minh sự chuyển dịch tất yếu từ mô hình HTX kế hoạch hóa tập trung, bao cấp sang mô hình HTX kiểu mới tự chủ, hạch toán độc lập và lấy lợi ích thành viên làm trung tâm. Các mốc lập pháp quan trọng (Luật Hợp tác xã 1996, 2003, 2012 và Nghị quyết Trung ương 5 khóa IX) đóng vai trò đòn bẩy thể chế quyết định sự phục hồi và tái cấu trúc mạng lưới HTX.
• Hàm ý thực tiễn (Implications): Cung cấp cơ sở khoa học và căn cứ thực tiễn vững chắc cho việc hoạch định chính sách phát triển kinh tế tập thể, hoàn thiện khung pháp lý về sở hữu, vốn, đất đai, thúc đẩy liên kết chuỗi giá trị và thích ứng với quá trình đô thị hóa nhanh tại các đại đô thị.

---

Bối cảnh và tầm quan trọng (300-350 từ)

Trước thời điểm Đổi mới năm 1986, nền kinh tế Việt Nam nói chung và TP.HCM nói riêng vận hành theo cơ chế kế hoạch hóa tập trung quan liêu bao cấp. Trong giai đoạn này, phong trào hợp tác hóa nông nghiệp và tiểu thủ công nghiệp phát triển ồ ạt về số lượng mang tính phong trào nhưng lại rơi vào khủng hoảng sâu sắc về chất lượng và hiệu quả kinh tế. Thực tiễn chỉ ra một nghịch lý lớn: nông dân chỉ thực sự có động lực trên mảnh đất "5%" (tạo ra tới 70% thu nhập hộ gia đình), trong khi 95% diện tích đất tập thể hóa của HTX lại đạt năng suất rất thấp do cơ chế phân phối bình quân, thủ tiêu động lực cá nhân và biến HTX thành một dạng đơn vị hành chính quản lý.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) đặt ra là cần một công trình khoa học phục dựng toàn diện, có hệ thống bức tranh lịch sử kinh tế về sự vận động của kinh tế HTX tại TP.HCM trong suốt chặng đường 30 năm (1986–2015). TP.HCM không chỉ là trung tâm kinh tế năng động nhất cả nước mà còn là "cái nôi" của những sáng kiến "xé rào" mang tính đột phá, cung cấp nhiều bài học thực tiễn giá trị cho công cuộc đổi mới đường lối kinh tế của Đảng.

Tính cấp thiết và tầm ảnh hưởng (timeliness and impact) của nghiên cứu thể hiện ở chỗ: làm sáng tỏ tính tất yếu khách quan của kinh tế tập thể trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN; giải mã cơ chế thích ứng của mô hình HTX trong một không gian đô thị hóa mạnh mẽ; từ đó đề xuất định hướng phát triển HTX kiểu mới hiện đại, liên kết chuỗi giá trị và hội nhập quốc tế bền vững.

---

Methodology và approach (350-400 từ)

Công trình được xây dựng trên nền tảng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, kết hợp đa dạng các kỹ thuật nghiên cứu liên ngành giữa Lịch sử kinh tế và Kinh tế học thể chế:

• Thiết kế nghiên cứu (Research Design): Nghiên cứu phân kỳ tiến trình đổi mới kinh tế HTX tại TP.HCM thành 2 giai đoạn chiến lược:
  • Giai đoạn 1 (1986–2002): Giai đoạn điều chỉnh, tháo gỡ khủng hoảng và bước đầu hình thành mô hình HTX kiểu mới sau khi có Luật Hợp tác xã 1996.
  • Giai đoạn 2 (2002–2015): Giai đoạn củng cố, tiếp tục đổi mới toàn diện theo tinh thần Nghị quyết số 13-NQ/TW và Luật Hợp tác xã năm 2003, 2012 trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng.
• Phương pháp thu thập dữ liệu (Data Collection Methods):
  • Tài liệu thứ cấp: Tổng hợp các văn kiện Đảng, chỉ thị, nghị quyết từ Trung ương đến Đảng bộ TP.HCM; hệ thống niên giám thống kê của Tổng cục Thống kê và Cục Thống kê TP.HCM; báo cáo thường niên của Liên minh Hợp tác xã Việt Nam và Liên minh HTX TP.HCM; hồ sơ lưu trữ ngành nông nghiệp, công thương.
  • Tài liệu sơ cấp: Thu thập số liệu hoạt động thực tế qua khảo sát thực địa tại các HTX đại diện đa ngành: HTX môi trường Liên Minh, HTX vận tải 19/5, HTX làng nghề bánh tráng Phú Hòa Đông, HTX nông nghiệp công nghệ cao Phú Lộc.
  • Phương pháp chuyên gia: Phỏng vấn sâu các nhà quản lý chính sách kinh tế tập thể, các chuyên gia kinh tế và đội ngũ lãnh đạo trực tiếp quản trị tại các HTX trên địa bàn.
• Kỹ thuật phân tích (Analysis Techniques): Phương pháp lịch sử giúp tái hiện tuần tự các sự kiện, sự chuyển biến chính sách; phương pháp logic giúp trừu tượng hóa các quy luật phát triển; phương pháp thống kê mô tả chuỗi thời gian phân tích biến động về số lượng HTX, vốn điều lệ, diện tích canh tác, năng suất lao động; phương pháp so sánh đối chiếu giữa TP.HCM và các địa phương vùng Đông Nam Bộ (Đồng Nai, Bình Dương, Bà Rịa - Vũng Tàu).
• Độ tin cậy và giá trị khoa học (Validity & Reliability): Dữ liệu được đối chiếu chéo (triangulation) giữa hồ sơ thống kê chính thống, văn bản pháp quy và thực trạng vận hành vi mô tại cơ sở, đảm bảo tính khách quan và chiều sâu khoa học.

---

Phát hiện chính (400-450 từ)

Nghiên cứu làm sáng tỏ 4 phát hiện cốt lõi về quá trình đổi mới kinh tế HTX tại TP.HCM từ năm 1986 đến 2015:

1. Sự chuyển đổi bản chất: Từ đơn vị hành chính bao cấp sang tổ chức kinh tế tự chủ, vì thành viên Trước 1986, HTX hoạt động cứng nhắc theo mệnh lệnh hành chính, xã viên thiếu động lực lao động (chỉ làm việc bình quân 92 ngày/năm cho HTX). Công cuộc đổi mới đã tái lập bản chất đích thực của HTX: tôn trọng kinh tế hộ gia đình, chuyển từ "sở hữu tập thể áp đặt" sang hợp tác tự nguyện, tự chủ tài chính, lấy nâng cao thu nhập và dịch vụ phục vụ thành viên làm thước đo giá trị cao nhất.

2. Vai trò bản lề của khung khổ thể chế và chính sách pháp luật Tiến trình phát triển HTX gắn liền mật thiết với các bước ngoặt chính sách. Giai đoạn 1986–1995 là thời kỳ suy giảm và thanh lọc tự nhiên khi bước vào cơ chế thị trường. Từ năm 1996, khi Luật Hợp tác xã đầu tiên ra đời, tiếp đó là Nghị quyết 13-NQ/TW (2002), Luật HTX 2003 và Luật HTX 2012, các HTX tại TP.HCM đã có cơ sở pháp lý hoàn chỉnh để chuyển đổi mô hình, tổ chức lại bộ máy quản trị tinh gọn, tách bạch rõ ràng giữa ban quản trị và ban giám đốc điều hành.

3. Tác động an sinh xã hội sâu sắc theo mô hình 5 tầng Nghiên cứu lượng hóa vai trò thiết thực của HTX đối với mạng lưới an sinh xã hội đô thị và nông thôn ngoại thành:

   • Đảm bảo mức sống tối thiểu: Thu nhập từ HTX chiếm trung bình 38,51% (thậm chí trên 50% ở các hộ thuần nông/dịch vụ) tổng thu nhập gia đình xã viên.
   • Giải quyết việc làm: Tạo ra gần 45% cơ hội việc làm thường xuyên cho lao động thành viên, đặc biệt là nhóm đối tượng yếu thế.
   • Tiếp cận vốn: Hệ thống Quỹ tín dụng nhân dân giúp hàng nghìn hộ xã viên tiếp cận vốn sản xuất, đẩy lùi hiệu quả nạn tín dụng đen.
   • Bảo hiểm và ưu đãi xã hội: Khuyến khích hơn 58% xã viên tham gia bảo hiểm y tế/xã hội và thực hiện trên 31% chính sách hỗ trợ cộng đồng, đền ơn đáp nghĩa.

4. Sự hình thành các mô hình HTX kiểu mới thích ứng với kinh tế đô thị TP.HCM chứng minh kinh tế tập thể không chỉ tồn tại trong nông nghiệp truyền thống mà còn mở rộng mạnh mẽ sang thương mại bán lẻ (mô hình Saigon Co.op), vận tải hành khách công cộng (HTX 19/5), dịch vụ vệ sinh môi trường đô thị (HTX Liên Minh) và nông nghiệp công nghệ cao đô thị (HTX Phú Lộc).

Hạn chế tồn tại: Quy mô vốn điều lệ của phần lớn HTX vẫn còn nhỏ; trình độ quản trị công nghệ và kỹ năng thị trường của cán bộ HTX chưa đồng đều; liên kết giữa các HTX và với doanh nghiệp lớn còn rời rạc.

---

Đóng góp khoa học (250-300 từ)

• Đóng góp về mặt lý luận (Theoretical Contributions):
  • Làm sâu sắc lý luận về nền kinh tế thị trường định hướng XHCN, khẳng định kinh tế tập thể cùng với kinh tế nhà nước giữ vai trò nền tảng vững chắc của nền kinh tế quốc dân.
  • Bổ sung luận điểm khoa học: Phát triển kinh tế tập thể phải tôn trọng quy luật sở hữu riêng và quyền tự chủ của kinh tế hộ gia đình trước khi tiến hành liên kết trên cơ sở sở hữu chung tự nguyện.
• Đổi mới về phương pháp luận (Methodological Innovations):
  • Tiếp cận liên ngành giữa Sử học kinh tế và Kinh tế học thể chế, xây dựng khung phân tích hai chiều: phân tích thể chế vĩ mô (chủ trương, luật pháp) kết hợp phân tích hành vi vi mô tại các cơ sở HTX thực tế.
• Giá trị ứng dụng và chính sách (Practical & Policy Applications):
  • Đúc kết các bài học kinh nghiệm về quản lý nhà nước đối với kinh tế tập thể cho TP.HCM và các vùng kinh tế trọng điểm phía Nam.
  • Đề xuất căn cứ thực nghiệm giúp các cơ quan lập pháp và hành pháp xây dựng chính sách ưu đãi thiết thực về tiếp cận đất đai, nguồn vốn tín dụng, chuyển giao công nghệ số và đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho khu vực HTX.

---

Đối tượng quan tâm (200-250 từ)

Báo cáo nghiên cứu khoa học này mang lại giá trị tham khảo thiết thực cho nhiều nhóm độc giả chuyên môn:

• Nhà nghiên cứu học thuật (Academic Researchers): Các chuyên gia, giảng viên, nghiên cứu sinh ngành Lịch sử Đảng, Lịch sử Kinh tế, Kinh tế học phát triển và Quản lý công muốn khai thác nguồn dữ liệu thực chứng về quá trình chuyển đổi thể chế kinh tế Việt Nam.
• Nhà hoạch định chính sách (Policy Makers): Cán bộ cơ quan quản lý nhà nước tại Bộ Nông nghiệp & PTNT, Bộ Kế hoạch & Đầu tư, Liên minh Hợp tác xã các cấp, Sở Kế hoạch & Đầu tư, Sở Công Thương trong việc xây dựng cơ chế, chính sách hỗ trợ phát triển kinh tế tập thể.
• Lãnh đạo và quản trị HTX (Industry Professionals): Ban điều trị, giám đốc các HTX, Liên hiệp HTX tìm kiếm bài học thực tiễn về tái cấu trúc bộ máy, đa dạng hóa chuỗi dịch vụ phục vụ xã viên và nâng cao năng lực cạnh tranh trong cơ chế thị trường.

---

FAQ (250-300 từ)

1. Phát hiện quan trọng nhất của công trình nghiên cứu là gì?

Phát hiện cốt lõi là sự khẳng định tính tất yếu và sức sống của HTX khi được trả về đúng bản chất kinh tế tự nguyện, tự chủ, vì lợi ích xã viên thay vì duy trì mô hình quản lý hành chính bao cấp trước năm 1986.

2. Điểm đặc biệt trong phương pháp nghiên cứu của đề tài là gì?

Đó là sự kết hợp chặt chẽ giữa phương pháp lịch sử - logic với dữ liệu thực chứng liên tục 30 năm (1986–2015), được kiểm chứng qua khảo sát thực địa tại nhiều mô hình HTX đa ngành (nông nghiệp, công nghiệp, thương mại, dịch vụ vận tải, môi trường).

3. Kết quả nghiên cứu tại TP.HCM có thể khái quát hóa (generalize) cho các địa phương khác không?

Hoàn toàn có thể. Mặc dù mang tính đặc thù của một đô thị lớn, những bài học chuyển đổi về mặt thể chế, quản trị HTX kiểu mới và liên kết chuỗi giá trị tại TP.HCM là mô hình tham chiếu lý tưởng cho các đô thị và tỉnh thành đang trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa.

4. Đâu là hướng nghiên cứu tiếp theo (Next Steps) từ đề tài này?

Nghiên cứu sâu hơn về chuyển đổi số trong kinh tế HTX giai đoạn từ 2016 đến nay, sự thích ứng của HTX với kinh tế tuần hoàn, nông nghiệp đô thị sinh thái và chuỗi cung ứng toàn cầu sau Luật Hợp tác xã năm 2023.

5. Ứng dụng thực tiễn lớn nhất của nghiên cứu là gì?

Cung cấp cơ sở lý luận và thực nghiệm phục vụ việc xây dựng kế hoạch phát triển kinh tế tập thể, hoàn thiện chính sách hỗ trợ vốn, chuyển giao công nghệ và đào tạo nguồn nhân lực quản lý chuyên nghiệp cho HTX.

---

Kết luận (150 từ)

Công trình nghiên cứu đã tái hiện một cách hệ thống, khoa học và chân thực bức tranh 30 năm đổi mới kinh tế HTX tại TP.HCM (1986–2015). Từ một mô hình khủng hoảng trong cơ chế tập trung bao cấp, kinh tế HTX đã chuyển mình mạnh mẽ thành các thực thể kinh tế tự chủ, năng động, đóng góp thiết thực vào tăng trưởng kinh tế và ổn định an sinh xã hội Thành phố. Hướng nghiên cứu tương lai cần tiếp tục mở rộng phân tích các mô hình HTX công nghệ số, kinh tế xanh và chuỗi cung ứng toàn cầu. Hãy cùng kết nối, chia sẻ và ứng dụng các kết quả nghiên cứu này vào thực tiễn quản lý và phát triển kinh tế tập thể bền vững!

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu là cuộc khủng hoảng toàn diện. Nhiều nhóm nghiên cứu được thành lập với sự tham gia của cả một số chuyên gia Việt kiều, đẩy tới sự thay đổi hoàn toàn về quan điểm ngay trong Báo cáo chính trị của Đại hội Đảng lần VI (1986), bắt đầu thời kỳ đổi mới. Tác giả đã dành nhiều trang để phân tích những chuyển biến quan trọng trong chính sách kinh tế sau Đại hội VI cho đến năm 1989. Một thời gian ngắn nhưng nhiều thay đổi đã diễn 18 ra như: bước đầu giảm được lạm phát, chấm dứt nạn thiếu đói, lần đầu tiên Việt Nam xuất khẩu gạo, xóa bỏ chế độ tem phiếu, chuyển quan hệ phân phối hiện vật sang quan hệ hàng hóa – tiền tệ, đặc biệt quân đội Việt Nam rút khỏi Campuchia, mở ra một thời kỳ mới trong quan hệ với cộng đồng thế giới nói chung và Đông Nam Á nói riêng.

Nhận thức của Đảng Cộng sản Việt Nam về nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa cũng ngày càng rõ, sát thực tế hơn về tính tất yếu, mục tiêu, bản chất, đặc trưng, cấu trúc, thể chế và cơ chế vận hành. Khi bắt đầu đổi mới, Đảng Cộng sản Việt Nam quan niệm kinh tế hàng hóa có những mặt tích cực cần vận dụng. Trong quá trình đổi mới, Đảng Cộng sản Việt Nam đã nhận thức rõ hơn, kinh tế hàng hóa, kinh tế thị trường là phương thức, điều kiện tất yếu để xây dựng chủ nghĩa xã hội. Tại Đại hội XI, Đảng Cộng sản Việt Nam đã khẳng định nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam là nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần vận hành theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam.

Đây là bước tiến quan trọng về tư duy lý luận của Đảng Cộng sản Việt Nam (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2015). Để thực hiện được các mục tiêu của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, Đảng Cộng sản Việt Nam (2015) cũng xác định cần phải giải phóng mạnh mẽ và không ngừng phát triển sức sản xuất, từng bước hoàn thiện quan hệ sản xuất tiến bộ phù hợp với trình độ của lực lượng sản xuất, nâng cao đời sống nhân dân. Đảng Cộng sản Việt Nam luôn quan tâm đẩy mạnh xóa đói giảm nghèo, khuyến khích mọi người vươn lên làm giàu chính đáng, giúp đỡ người khác thoát nghèo và từng bước xây dựng được cơ sở kinh tế vững chắc hơn. Trong quá trình đổi mới, Đảng Cộng sản Việt Nam từng bước nhận thức rõ hơn về chế độ sở hữu và các thành phần kinh tế.

Đảng Cộng sản Việt Nam đã xác định kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam có nhiều hình thức sở hữu, nhiều thành phần kinh tế. Các thành phần kinh 19 tế hoạt động bình đẳng, theo pháp luật, cạnh tranh lành mạnh và đều là bộ phận hợp thành quan trọng của nền kinh tế Việt Nam. Trong quan hệ phân phối, Đảng Cộng sản Việt Nam chủ trương phân phối theo kết quả lao động, hiệu quả kinh tế, theo mức đóng góp vốn và thông qua hệ thống an sinh xã hội, phúc lợi xã hội. Tiền lương, tiền công phải được coi là giá cả của sức lao động và do thị trường quyết định.

Đảng Cộng sản Việt Nam đã quan tâm xây dựng đồng bộ về các loại thị trường, đảm bảo quan hệ cung-cầu, cạnh tranh lành mạnh. Trong thời kỳ đổi mới, Nhà nước không can thiệp trực tiếp vào các quan hệ kinh tế. Thay vào đó, Nhà nước quản lý nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa thông qua pháp luật, chiến lược, quy hoạch, chính sách… Để thực hiện được điều này, Nhà nước cần xây dựng và hoàn thiện thể chế, tạo dựng môi trường kinh tế vĩ mô, hạn chế những tác động tiêu cực của nền kinh tế thị trường. Bên cạnh những thành tựu đạt được, Đảng Cộng sản Việt Nam (2015) cũng chỉ ra những hạn chế cần phải khắc phục và đề xuất những giải pháp thúc đẩy công cuộc đổi mới trong thời gian tới.

Từ đánh giá kết quả của quá trình hơn 30 năm đổi mới, Đảng Cộng sản Việt Nam đã rút ra những bài học kinh nghiệm quý báu: 1/ Trong quá trình đổi mới phải chủ động không ngừng sáng tạo trên cơ sở kiên định mục tiêu độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, vận dụng sáng tạo và phát triển chủ nghĩa Mác - Lê nin, tư tưởng Hồ Chí Minh, kế thừa và phát huy truyền thống dân tộc, tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại, vận dụng kinh nghiệm quốc tế phù hợp với Việt Nam; 2/ Đổi mới phải luôn quán triệt quan điểm lấy dân làm gốc, vì lợi ích của nhân dân, dựa vào nhân dân, phát huy vai trò làm chủ, tinh thần trách nhiệm, sức sáng tạo và mọi nguồn lực của nhân dân, phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc; 3/ Đổi mới phải toàn diện, đồng bộ, có bước đi phù hợp, phải tôn trọng quy luật khách quan, xuất phát từ thực tiễn, nghiên cứu lý luận, tập trung giải quyết kịp thời, hiệu quả những vấn đề do thực tiễn đặt ra; 4/ Phải đặt lợi ích quốc gia- dân tộc lên trên hết, kiên định độc 20 lập, tự chủ đồng thời chủ động và tích cực hội nhập quốc tế trên cơ sở bình đẳng, cùng có lợi, kết hợp phát huy sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại để xây dựng và bảo vệ vững chắc Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa; 5/ Phải thường xuyên tự đổi mới, tự chỉnh đốn, nâng cao năng lực lãnh đạo và sức chiến đấu của Đảng; Xây dựng đội ngũ cán bộ, nhất là cán bộ cấp chiến lược đủ năng lực và phẩm chất, ngang tầm nhiệm vụ; Nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động của Nhà nước, Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị - xã hội của hệ thống chính trị; Tăng cường mối quan hệ mật thiết với nhân dân (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2015). Về chủ trương, đường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam và các chính sách của Nhà nước tác động đến hợp tác xã, Liên minh hợp tác xã Việt Nam (2016 - a), đã phân tích quá trình nhận thức của Đảng Cộng sản Việt Nam về thành phần kinh tế hợp tác xã. Các cơ sở pháp lý cho sự phát triển của HTX cũng ngày càng hoàn thiện. Theo đó, sau mười năm đổi mới, năm 1996 Luật hợp tác xã được ban hành đã đặt cơ sở pháp lý đầu tiên cho quá trình đổi mới mạnh mẽ tư duy về bản chất HTX.

Lần đầu tiên HTX được khẳng định là một tổ chức kinh tế tự chủ. Nó đã từng bước giúp các HTX cũ thoát khỏi tư duy được xem như một tổ chức nặng về chức năng xã hội đồng thời hạn chế sự can thiệp hành chính của các cơ quan nhà nước. Sự ra đời của Luật hợp tác xã đã tạo ra động lực và sức sống mới cho kinh tế HTX. Các HTX cũ bắt đầu chuyển đổi, hồi phục và phát triển với các nguyên tắc cơ bản của HTX.

Nghị quyết Trung ương 5 khóa IX về phát triển kinh tế tập thể (Nghị quyết 13 -NQ/TW, ngày 18/3/2002) là bước phát triển mạnh mẽ, có tính chất nhảy vọt về tư duy kinh tế tập thể. Đây là nghị quyết chuyên đề đầu tiên về kinh tế tập thể kể từ sau đổi mới (1986) đã mở ra cơ hội thuận lợi để củng cố, phát triển HTX trong giai đoạn đẩy mạnh hội nhập kinh tế của Việt Nam với thế giới. Nghị quyết 13-NQ/TW đã khẳng định, kinh tế tập thể mà nòng cốt là HTX có nhiều hình thức, trình độ khác nhau trong các ngành, 21 lĩnh vực. HTX hoạt động tự chủ, tự chịu trách nhiệm.

Thành viên HTX bao gồm cả thể nhân và pháp nhân, không phân biệt số lượng vốn góp và hoạt động trên cơ sở tôn trọng nguyên tắc tự nguyện, bình đẳng, cùng có lợi và quản lý dân chủ (Liên minh hợp tác xã Việt Nam, 2016-a). Chính phủ đã ban hành và triển khai nhiều chính sách khác nhau nhằm thúc đẩy sự phát triển của HTX. Các chính sách này phần nào có tác động đến sự phát triển của HTX, tuy nhiên tác động của chính sách này còn tương đối hạn chế xuất phát từ sự không rõ ràng trong nhận thức về khái niệm HTX. HTX cần được coi là một tổ chức kinh tế - xã hội hơn là một tổ chức kinh tế thuần túy, thì các chính sách ưu đãi xã hội về mặt đất đai, thuế, đầu tư… mới được thực thi một cách thông suốt và hiệu quả; 3/ Q uy mô vốn nhỏ phản ánh kinh tế HTX đang tụt hậu so với các thành phần kinh tế khác.

Quy mô xã viên lớn và ngày càng ra tăng, phản ánh vai trò của HTX đối với việc giải quyết một số vấn đề xã hội, đặc biệt là ở khu vực nông thôn; 4/ HTX đang phát triển theo những xu hướng cơ bản như: hỗ trợ kinh tế hộ gia đình, gắn với lợi ích cộng đồng và doanh nghiệp hóa HTX. Nghiên cứu này của nhóm tác giả là sự đóng góp có ý nghĩa cả lý luận và thực tiễn về kinh tế tập thể, về HTX, góp phần làm rõ các chủ trương, chính sách lớn của Đảng, Nhà nước về phát triển HTX (Nguyễn Minh Ngọc và những người khác, 2012). Nguyễn Văn Giàu (2015), đã phân tích những điểm mới, điểm đột phá của Luật Hợp tác xã năm 2012; những thuận lợi, khó khăn trong quá trình triển khai thực hiện Luật Hợp tác xã 2012. Tác giả bài viết đã đề xuất bảy giải pháp để phát triển mô hình HTX kiểu mới một cách bền vững, gồm: Khẩn trương ban hành đầy đủ các văn bản hướng dẫn theo quy định và tổ chức triển khai, thực hiện; Nâng cao trách nhiệm của cấp ủy đảng, chính quyền, cán bộ trong phát triển kinh tế tập thể; Tăng cường sự giám sát của Quốc hội và các cơ quan Quốc hội đối với việc thực hiện chính sách, pháp luật về HTX; Tăng cường công tác quản lý nhà nước về kinh tế tập thể; Phát huy vai trò của liên minh HTX các cấp trong phát triển kinh tế tập thể, trọng tâm là HTX; Có chính sách khuyến khích doanh nghiệp 22 liên kết với các HTX; Thường xuyên tổng kết, rút kinh nghiệm trong phát triển kinh tế HTX.