Năng lực hiểu học viên trong dạy học của giảng viên đại học quân sự

Năng lực hiểu học viên (NLHHV) là yếu tố quyết định trong việc nâng cao chất lượng dạy học tại các trường đại học quân sự. 154 trang.

• Tác giả: Đặng Duy Thái
• Chuyên ngành: Tâm lý học Quân sự
• Đề tài: Năng lực hiểu học viên trong dạy học của giảng viên đại học quân sự
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ NĂNG LỰC HIỂU HỌC VIÊN TRONG DẠY HỌC CỦA GIẢNG VIÊN ĐẠI HỌC QUÂN SỰ
• 1.1. Tổng quan các nghiên cứu về năng lực hiểu học sinh trong dạy học của người giáo viên
• 1.2. Các nghiên cứu ở nước ngoài
• 1.3. Các nghiên cứu ở trong nước
• 1.4. Một số vấn đề lý luận về năng lực hiểu học viên trong dạy học của giảng viên đại học quân sự
• 1.5. Lý luận tâm lý học về năng lực
• 1.6. Lý luận về năng lực hiểu học viên trong dạy học của giảng viên đại học quân sự
• 1.7. Các yếu tố ảnh hưởng đến năng lực hiểu học viên trong dạy học của giảng viên các trường đại học quân sự
• 1.7.1. Các yếu tố chủ quan thuộc về giảng viên
• 1.7.2. Các yếu tố khách quan
• 2. CHƯƠNG 2: TỔ CHỨC VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Khái quát về khách thể, địa bàn nghiên cứu
• 2.1.1. Địa bàn nghiên cứu
• 2.1.2. Khách thể nghiên cứu
• 2.2. Tổ chức nghiên cứu
• 2.2.1. Nghiên cứu lý luận
• 2.2.2. Nghiên cứu thực tiễn
• 2.3. Các phương pháp nghiên cứu thực tiễn
• 2.3.1. Phương pháp chuyên gia
• 2.3.2. Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi
• 2.3.3. Phương pháp phỏng vấn sâu
• 2.3.4. Phương pháp quan sát
• 2.3.5. Phương pháp phân tích sản phẩm hoạt động
• 2.3.6. Phương pháp giải bài tập tình huống sư phạm giả định
• 2.3.7. Phương pháp phân tích chân dung tâm lý
• 2.3.8. Phương pháp thực nghiệm sư phạm
• 2.3.9. Phương pháp xử lý số liệu bằng thống kê toán học
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU THỰC TIỄN NĂNG LỰC HIỂU HỌC VIÊN TRONG DẠY HỌC CỦA GIẢNG VIÊN ĐẠI HỌC QUÂN SỰ
• 3.1. Thực trạng năng lực hiểu học viên trong dạy học của giảng viên đại học quân sự
• 3.1.1. Thực trạng biểu hiện và xu hướng biến đổi năng lực hiểu học viên trong dạy học của giảng viên đại học quân sự
• 3.1.2. Thực trạng mức độ năng lực hiểu học viên trong dạy học của giảng viên đại học quân sự
• 3.1.3. Phân tích chân dung tâm lý ở một số khách thể là đại diện
• 3.1.4. Thực trạng các yếu tố tác động, ảnh hưởng đến năng lực hiểu học viên trong dạy học của giảng viên đại học quân sự
• 3.1.5. Đánh giá chung về thực trạng năng lực hiểu học viên trong dạy học của giảng viên đại học quân sự và lý giải nguyên nhân
• 3.1.6. Các biện pháp tâm lý - sư phạm nâng cao năng lực hiểu học viên trong dạy học của giảng viên đại học quân sự
• 3.1.6.1. Thường xuyên giáo dục, xây dựng, củng cố động cơ, mục đích và hình thành thái độ đúng đắn, phù hợp cho giảng viên ĐHQS
• 3.1.6.2. Thường xuyên bồi dưỡng, trang bị, cập nhật kiến thức tâm lý học, nhất là kiến thức tâm lý học sư phạm và tâm lý học lứa tuổi học viên sĩ quan cấp phân đội cho giảng viên ĐHQS
• 3.1.6.3. Thường xuyên bồi dưỡng chuyên sâu và tổ chức tốt hoạt động thực tiễn rèn luyện, trải nghiệm, phát triển hệ thống các kỹ năng hiểu học viên trong dạy học cho giảng viên ĐHQS
• 3.1.6.4. Xây dựng môi trường văn hóa sư phạm quân sự tích cực, lành mạnh, mẫu mực ở mỗi trường ĐHQS gắn với tích cực hóa vai trò tự bồi dưỡng, rèn luyện nâng cao NLHHV của mỗi giảng viên
• 3.2. Kết quả thực nghiệm
• 3.2.1. Kết quả đo nghiệm trước thực nghiệm
• 3.2.2. Kết quả đo nghiệm sau thực nghiệm
• 3.2.3. Kết luận thực nghiệm
• MỞ ĐẦU
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Cơ sở lý luận về năng lực hiểu học viên trong dạy học của giảng viên đại học quân sự

Năng lực hiểu học viên (NLHHV) là yếu tố quyết định trong việc nâng cao chất lượng dạy học tại các trường đại học quân sự. NLHHV không chỉ là khả năng nhận thức mà còn bao gồm thái độ và kỹ năng của giảng viên trong việc tương tác với học viên. Nghiên cứu cho thấy, việc hiểu biết về học viên giúp giảng viên xác định được mục tiêu dạy học phù hợp, từ đó nâng cao hiệu quả giáo dục. Theo đó, các yếu tố như môi trường học tập, sự tham gia của học viên và phương pháp giảng dạy cũng ảnh hưởng mạnh mẽ đến NLHHV. Đặc biệt, trong bối cảnh giáo dục hiện đại, việc áp dụng phương pháp dạy học lấy người học làm trung tâm càng trở nên cần thiết. Giảng viên cần không ngừng cập nhật kiến thức và kỹ năng để có thể đáp ứng nhu cầu học tập của học viên, từ đó tạo ra môi trường học tập tích cực và hiệu quả.

1.1. Tổng quan các nghiên cứu về năng lực hiểu học viên

Nghiên cứu về NLHHV đã được thực hiện ở nhiều quốc gia, tuy nhiên, tại Việt Nam, lĩnh vực này vẫn còn hạn chế. Các công trình nghiên cứu trước đây chủ yếu tập trung vào khía cạnh lý thuyết mà chưa đi sâu vào thực tiễn dạy học tại các trường đại học quân sự. Những nghiên cứu này chỉ ra rằng, NLHHV không chỉ ảnh hưởng đến chất lượng dạy học mà còn tác động đến sự phát triển toàn diện của học viên. Việc thiếu hụt NLHHV ở giảng viên có thể dẫn đến những khó khăn trong việc truyền đạt kiến thức và khuyến khích sự tham gia của học viên. Do đó, cần thiết phải có những nghiên cứu sâu hơn để làm rõ vai trò của NLHHV trong dạy học tại các trường đại học quân sự.

1.2. Các yếu tố ảnh hưởng đến năng lực hiểu học viên

NLHHV của giảng viên chịu tác động bởi nhiều yếu tố, bao gồm cả yếu tố chủ quan và khách quan. Các yếu tố chủ quan liên quan đến kiến thức, kinh nghiệm và thái độ của giảng viên. Trong khi đó, các yếu tố khách quan như môi trường học tập, chính sách giáo dục và cơ sở vật chất cũng đóng vai trò quan trọng. Một nghiên cứu cho thấy, giảng viên có năng lực hiểu học viên cao thường có khả năng điều chỉnh phương pháp giảng dạy phù hợp với từng nhóm học viên. Điều này không chỉ giúp nâng cao hiệu quả dạy học mà còn tạo ra động lực học tập cho học viên. Do đó, việc xác định và cải thiện các yếu tố ảnh hưởng đến NLHHV là rất cần thiết để nâng cao chất lượng giáo dục tại các trường đại học quân sự.

II. Tổ chức và phương pháp nghiên cứu

Để nghiên cứu NLHHV trong dạy học của giảng viên đại học quân sự, luận án đã sử dụng nhiều phương pháp nghiên cứu khác nhau, bao gồm cả nghiên cứu lý luận và thực tiễn. Việc khảo sát thực trạng NLHHV được thực hiện qua các phương pháp như phỏng vấn sâu, quan sát và điều tra bằng bảng hỏi. Những phương pháp này giúp thu thập dữ liệu phong phú và đa dạng, từ đó phân tích được mức độ và biểu hiện của NLHHV trong dạy học. Kết quả nghiên cứu cho thấy, việc áp dụng các phương pháp dạy học hiện đại giúp giảng viên nâng cao khả năng hiểu học viên, từ đó cải thiện chất lượng dạy học. Ngoài ra, việc thực nghiệm sư phạm cũng được tiến hành để đánh giá hiệu quả của các biện pháp tâm lý - sư phạm nhằm nâng cao NLHHV của giảng viên.

2.1. Khách thể nghiên cứu

Khách thể nghiên cứu bao gồm đội ngũ giảng viên và học viên tại các trường đại học quân sự. Đối tượng nghiên cứu được lựa chọn kỹ lưỡng để đảm bảo tính đại diện cho toàn bộ đội ngũ giảng viên và học viên. Việc khảo sát được thực hiện trên quy mô lớn, với sự tham gia của nhiều giảng viên và học viên từ các chuyên ngành khác nhau. Kết quả thu được từ nghiên cứu sẽ cung cấp cái nhìn tổng quan về thực trạng NLHHV trong dạy học tại các trường đại học quân sự, từ đó đưa ra những đề xuất cải thiện phù hợp.

2.2. Các phương pháp nghiên cứu thực tiễn

Luận án đã sử dụng các phương pháp nghiên cứu thực tiễn đa dạng, bao gồm phương pháp phỏng vấn sâu, quan sát và điều tra bằng bảng hỏi. Những phương pháp này không chỉ giúp thu thập dữ liệu mà còn tạo điều kiện cho việc phân tích sâu sắc các yếu tố ảnh hưởng đến NLHHV. Các phương pháp này cho phép giảng viên và học viên bày tỏ quan điểm, cảm nhận của mình về quá trình dạy học, từ đó giúp giảng viên điều chỉnh phương pháp dạy học phù hợp hơn với nhu cầu và đặc điểm của học viên. Kết quả từ các phương pháp nghiên cứu này sẽ là cơ sở quan trọng để đề xuất các biện pháp nâng cao NLHHV trong dạy học.

III. Kết quả nghiên cứu thực tiễn năng lực hiểu học viên

Kết quả nghiên cứu cho thấy, NLHHV của giảng viên đại học quân sự còn nhiều hạn chế, ảnh hưởng đến chất lượng dạy học. Cụ thể, nhiều giảng viên chưa thực sự hiểu rõ về đặc điểm tâm lý và nhu cầu học tập của học viên, dẫn đến việc áp dụng phương pháp giảng dạy chưa hiệu quả. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, việc thiếu hụt NLHHV không chỉ ảnh hưởng đến sự tham gia của học viên trong lớp học mà còn tác động đến kết quả học tập của họ. Những giảng viên có NLHHV tốt thường có khả năng tạo động lực học tập cao hơn cho học viên, từ đó nâng cao chất lượng giáo dục. Để cải thiện tình trạng này, các biện pháp tâm lý - sư phạm cần được áp dụng nhằm nâng cao NLHHV cho giảng viên, từ đó cải thiện chất lượng dạy học và giáo dục tại các trường đại học quân sự.

3.1. Thực trạng năng lực hiểu học viên

Thực trạng NLHHV trong dạy học của giảng viên đại học quân sự cho thấy, nhiều giảng viên chưa có sự am hiểu sâu sắc về học viên của mình. Điều này dẫn đến việc lựa chọn phương pháp dạy học chưa phù hợp, không kích thích được sự tham gia của học viên. Các nghiên cứu cho thấy, giảng viên cần có khả năng đánh giá đúng mức độ nhận thức và động cơ học tập của học viên để điều chỉnh phương pháp giảng dạy. Việc thiếu hụt NLHHV có thể gây ra sự thiếu hụt trong việc truyền đạt kiến thức và khuyến khích sự sáng tạo của học viên. Do đó, việc nâng cao NLHHV cần được đặt lên hàng đầu trong công tác đào tạo giảng viên tại các trường đại học quân sự.

3.2. Đề xuất biện pháp nâng cao năng lực hiểu học viên

Để nâng cao NLHHV cho giảng viên, cần áp dụng các biện pháp tâm lý - sư phạm hiệu quả. Các biện pháp này bao gồm việc tổ chức các khóa bồi dưỡng chuyên môn về tâm lý học, tạo môi trường học tập tích cực và khuyến khích sự tham gia của học viên. Đồng thời, giảng viên cần được trang bị các kỹ năng giao tiếp, lắng nghe và phản hồi để có thể hiểu rõ hơn về nhu cầu và tâm lý của học viên. Việc thực hiện các biện pháp này không chỉ giúp nâng cao NLHHV mà còn cải thiện chất lượng dạy học tại các trường đại học quân sự.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Đề tài luận án tiến sĩ: “Năng lực hiểu học viên trong dạy học của giảng viên đại học quân sự”
Nghiên cứu sinh thực hiện: Đặng Duy Thái
Chuyên ngành: Tâm lý học (Tâm lý học chuyên ngành / Tâm lý học quân sự - Tâm lý học sư phạm)

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Năng lực hiểu biết đối tượng hoạt động giữ vai trò quyết định trực tiếp đến chất lượng và hiệu quả của hoạt động thực tiễn. Trong hoạt động sư phạm quân sự, năng lực hiểu học viên (NLHHV) của người giảng viên đóng vai trò định hướng toàn bộ tiến trình dạy học, từ xác lập mục tiêu, nội dung đến lựa chọn phương pháp giảng dạy phù hợp với từng cá nhân và tập thể học viên sĩ quan (HVSQ). Việc đảm bảo các nguyên tắc sư phạm cốt lõi như “lấy người học làm trung tâm”, “dạy học vừa sức”, “cá biệt hóa dạy học” và “tôn trọng nhân cách học viên” chỉ thực sự hiệu quả khi giảng viên am hiểu sâu sắc các đặc điểm tâm - sinh lý của người học.

Về phương diện lý luận, tác giả chỉ ra rằng các công trình nghiên cứu về năng lực hiểu biết con người và năng lực hiểu học sinh nhìn chung còn phân tán, chưa mang tính hệ thống chuyên sâu và thiếu chỉ dẫn cụ thể cho hoạt động giáo dục - đào tạo (GD&ĐT) đặc thù. Đặc biệt, trong tâm lý học quân sự, hầu như chưa có công trình nào nghiên cứu một cách cơ bản, toàn diện về bản chất tâm lý, cấu trúc thành tố, mức độ biểu hiện và các yếu tố chi phối NLHHV của giảng viên đại học quân sự (ĐHQS).

Về phương diện thực tiễn, trước yêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện GD&ĐT theo quan điểm Đại hội XII của Đảng, các chỉ thị và nghị quyết của Quân ủy Trung ương (Nghị quyết số 86/ĐUQSTƯ, Chỉ thị số 40 của Bộ trưởng Bộ Quốc phòng năm 2003, Đề án kiện toàn và phát triển đội ngũ nhà giáo quân đội năm 2005 của Bộ Tổng Tham mưu), chuẩn hóa đội ngũ giảng viên là đòi hỏi cấp bách. Tuy nhiên, thực tế tại các trường ĐHQS cho thấy một bộ phận giảng viên vẫn bộc lộ hạn chế về NLHHV, dẫn đến việc chưa khơi dậy được tính tích cực, sáng tạo của học viên, đôi khi gây căng thẳng trong tiếp thu tri thức. Do đó, việc làm sáng tỏ cơ sở lý luận, đánh giá thực trạng và đề xuất các biện pháp tâm lý - sư phạm nhằm bồi dưỡng, nâng cao NLHHV là yêu cầu khách quan, cấp thiết.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

• Mục đích nghiên cứu: Bổ sung cơ sở lý luận tâm lý học về năng lực và NLHHV trong dạy học của giảng viên ĐHQS; khảo sát, đánh giá thực trạng biểu hiện, mức độ và các yếu tố ảnh hưởng đến NLHHV; từ đó đề xuất các biện pháp tâm lý - sư phạm nhằm bồi dưỡng, rèn luyện nâng cao năng lực này cho đội ngũ giảng viên các trường ĐHQS.
• Nhiệm vụ nghiên cứu (gồm 3 nhiệm vụ chính):
  1. Xây dựng cơ sở lý luận tâm lý học về năng lực, NLHHV; xác định các thành tố cấu thành, biểu hiện, mức độ và phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến NLHHV trong dạy học của giảng viên ĐHQS.
  2. Khảo sát, đánh giá thực trạng biểu hiện, mức độ NLHHV và các yếu tố tác động đến NLHHV trong dạy học của giảng viên ĐHQS hiện nay.
  3. Đề xuất một số biện pháp tâm lý - sư phạm nhằm rèn luyện, nâng cao NLHHV của giảng viên ĐHQS; tiến hành thực nghiệm tác động sư phạm nhằm khẳng định tính hiệu quả, tính khả thi của các biện pháp đề xuất.

Giả thuyết khoa học

NLHHV trong dạy học của giảng viên ĐHQS là một phẩm chất nhân cách có tính tổng hợp, kết quả của sự tác động biện chứng giữa ba thành phần tâm lý cơ bản gồm nhận thức, thái độ và kỹ năng. NLHHV được xác định qua các tiêu chí đánh giá biểu hiện của ba mặt: nhận thức về học viên, thái độ đối với học viên và kỹ năng hiểu học viên của giảng viên, được phân định theo các mức độ khác nhau. NLHHV được hình thành, biểu hiện trong hoạt động dạy học và chịu sự chi phối của nhiều yếu tố chủ quan lẫn khách quan. Nếu xác lập được cơ sở lý luận vững chắc, đánh giá đúng thực trạng và phân tích rõ các yếu tố ảnh hưởng thì có thể đề xuất được hệ thống biện pháp tâm lý - sư phạm phù hợp, góp phần nâng cao chất lượng GD&ĐT đội ngũ sĩ quan quân đội.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Các biểu hiện, mức độ và các yếu tố ảnh hưởng đến năng lực hiểu học viên trong dạy học của giảng viên ĐHQS.
• Khách thể nghiên cứu: Tổng số 551 giảng viên (gồm giảng viên khoa học xã hội và nhân văn - GVKHXH&NV, giảng viên quân sự - GVQS); 425 học viên đào tạo sĩ quan trình độ đại học; 06 cán bộ quản lý học viên và 06 cán bộ khoa tại các trường ĐHQS.
• Phạm vi không gian (địa bàn nghiên cứu): Các trường đại học quân sự đại diện khu vực phía Bắc đào tạo sĩ quan cấp phân đội trình độ đại học, bao gồm: Trường Sĩ quan Chính trị (TSQCT), Trường Sĩ quan Lục quân 1 (TSQLQ1) và Học viện Hậu cần (HVHC).
• Phạm vi thời gian: Quá trình nghiên cứu lý luận, khảo sát thực trạng và tiến hành thực nghiệm sư phạm tác động được thực hiện từ năm 2012 đến hết năm 2015.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tác giả luận án đã hệ thống hóa lịch sử nghiên cứu về năng lực hiểu học sinh/học viên theo ba hướng tiếp cận chính ở nước ngoài và hai hướng tiếp cận tại Việt Nam:

Hướng tiếp cận	Tác giả và công trình tiêu biểu	Nội dung chính và đóng góp
Nước ngoài: NLHHV là thành tố của năng lực sư phạm	A.I. Scherbakov, V.A. Cruchetxki, N.D. Levitov, F.N. Gonobolin, Ernesto Cuadra, Juan Manuel Moreno	Xác định hiểu học sinh là năng lực chủ đạo, cốt lõi trong cấu trúc năng lực sư phạm; đề xuất các nhóm năng lực thiết kế, triển khai và đánh giá tình huống dạy học phù hợp với người học.
Nước ngoài: Đặc điểm tâm lý và phong cách học tập	S. Kierkegaard, Peter Filene, Richard M. Felder, Joni Spurlin	Nhấn mạnh nguyên lý dạy học xuất phát từ việc học lại từ người học; phân loại các phong cách học tập (bề mặt, chuyên sâu, chiến lược) và mô hình nhận thức 4 giai đoạn của sinh viên.
Nước ngoài: Tiêu chuẩn đánh giá năng lực giảng viên	F.N. Gonobolin, K.D. Ushinsky, V.A. Sukhomlinsky, John Biggs, Catherine Tang	Khẳng định người thầy giỏi phải hiểu trình độ và thế giới nội tâm học sinh hơn chính bản thân các em thông qua quan sát tinh tế nét mặt, cử chỉ, hành vi trong giờ học.
Trong nước: Thành phần năng lực sư phạm	Phạm Minh Hạc, Lê Văn Hồng, Đặng Đức Thắng, Đào Thị Oanh, Lê Mỹ Dung, Bộ GD&ĐT (2011)	Coi am hiểu học sinh là chỉ số cơ bản của tài nghệ sư phạm; đưa nội dung tìm hiểu học sinh vào chương trình bồi dưỡng giáo viên và chuẩn nghề nghiệp giảng viên.
Trong nước: Tâm lý học sinh và phương pháp dạy học	Nguyễn Thạc, Phạm Thành Nghị, Mạc Văn Trang, Phan Trọng Ngọ, Vũ Thị Hồng, Nguyễn Thị Nguyệt	Phân tích các kiểu nhận thức (hội tụ - phân kỳ, phân tích - tổng hợp), xây dựng hệ thống 9 kỹ năng tìm hiểu học sinh và khuyến nghị phong cách giảng dạy tương thích.

Khoảng trống nghiên cứu mà luận án giải quyết

Mặc dù các công trình đi trước đã khẳng định tầm quan trọng của việc hiểu người học, song hầu hết chỉ dừng lại ở mức độ phác thảo khái quát, chủ yếu hướng vào đối tượng học sinh phổ thông hoặc sinh viên dân sự. Luận án của Đặng Duy Thái đã lấp đầy khoảng trống nghiên cứu bằng việc:

1. Xây dựng cấu trúc khái niệm hoàn chỉnh về NLHHV chuyên biệt của người giảng viên trong môi trường sư phạm quân sự.
2. Làm rõ mối quan hệ biện chứng giữa 3 thành tố tâm lý (nhận thức, thái độ, kỹ năng) cấu thành NLHHV của giảng viên đối với đối tượng đặc thù là học viên sĩ quan quân đội.
3. Thiết lập hệ thống tiêu chí, bộ công cụ khảo sát thực tiễn kết hợp giải bài tập tình huống sư phạm giả định và quy trình thực nghiệm tác động nâng cao NLHHV tại các trường ĐHQS.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và các khái niệm cốt lõi

Luận án tiếp cận khái niệm năng lực thông qua việc tổng hợp 4 xu hướng lý thuyết trong tâm lý học:

• Hướng 1: Năng lực là tổ hợp thuộc tính cá nhân đảm bảo hoạt động đạt kết quả cao (A.G. Kovalev, N.S. Leites, K.K. Platonov, Phạm Minh Hạc).
• Hướng 2: Năng lực là tổ hợp các phẩm chất tâm - sinh lý (P.A. Rudik, Nguyễn Quang Uẩn, Nguyễn Kế Hào, Phan Thị Hạnh Mai, Nguyễn Ngọc Phú, Hoàng Đình Châu, Cao Xuân Trung).
• Hướng 3: Năng lực là sự kết hợp linh hoạt của kiến thức, kỹ năng, thái độ, động cơ trong bối cảnh cụ thể (Chương trình GDPT Quebec - Canada, Bernd Meier, F.E. Weinert, Denys Tremblay, Dự thảo Chương trình GDPT 2015 của Bộ GD&ĐT).
• Hướng 4 (Khung tiếp cận của luận án): Năng lực theo mô hình KSA (Knowledge - Skills - Attitude) và năng lực thực hiện nghề nghiệp (Benjamin Bloom, Dave, Kenvot, Christian Battal, Barnett, ILO, Martin, Phạm Đỗ Nhật Tiến, Howard Gardner, OECD).

Từ đó, luận án xác lập các định nghĩa làm nền tảng phân tích:

• Năng lực: Là tổ hợp của các thành tố kiến thức, thái độ và kỹ năng cần có của chủ thể đáp ứng được yêu cầu hoạt động nhất định, bảo đảm cho hoạt động ấy đạt kết quả theo mục đích đã định.
• Hiểu học viên trong dạy học của giảng viên ĐHQS: Là khả năng, mức độ nhận biết, đánh giá của chủ thể về các đặc điểm tâm lý nảy sinh trong học tập của học viên, qua đó có sự vận dụng phù hợp để đạt kết quả theo mục tiêu, nhiệm vụ dạy học cụ thể.
• Năng lực hiểu học viên trong dạy học của giảng viên ĐHQS: Là tổ hợp các thành tố nhận thức, thái độ và kỹ năng cần có của chủ thể đáp ứng yêu cầu nhận biết, đánh giá về các đặc điểm tâm lý nảy sinh trong học tập của học viên, qua đó có sự vận dụng phù hợp và đạt được kết quả theo mục tiêu, nhiệm vụ dạy học cụ thể.

Cấu trúc 3 thành tố tâm lý của NLHHV:

1. Nhận thức về học viên: Tri thức về đặc điểm tâm - sinh lý lứa tuổi thanh niên quân sự; nhận thức về nhu cầu, động cơ, hứng thú, phong cách học tập và các khó khăn nhận thức của học viên.
2. Thái độ đối với học viên: Tinh thần trách nhiệm, tình cảm nghề nghiệp sư phạm, sự tôn trọng, đồng cảm, thiện chí và niềm tin vào khả năng phát triển của học viên.
3. Kỹ năng hiểu học viên (giữ vai trò chủ đạo): Gồm 5 kỹ năng chuyên biệt: (1) Kỹ năng quan sát/nhận diện tâm lý học viên; (2) Kỹ năng đánh giá học viên; (3) Kỹ năng phát hiện vấn đề/nhận biết bản chất học viên; (4) Kỹ năng định vị; (5) Kỹ năng điều khiển, điều chỉnh tác động sư phạm trong dạy học.

Đặc điểm tâm lý của đối tượng nghiên cứu

• Đặc điểm học viên sĩ quan ĐHQS: Lứa tuổi thanh niên có hệ thần kinh và chức năng sinh lý phát triển mạnh; nhạy bén, ham hiểu biết, giàu hoài bão; sống và sinh hoạt tập trung theo biên chế điều lệnh quân đội nên các biểu hiện cá nhân thường bị kiềm chế, khó bộc lộ trọn vẹn ra bên ngoài; dễ nảy sinh tâm lý tự ái, phiến diện hoặc dao động trước tác động của kinh tế thị trường.
• Đặc điểm giảng viên ĐHQS: Đội ngũ được tuyển chọn kỹ lưỡng, có lập trường chính trị vững vàng, xu hướng nghề nghiệp ổn định. Tuy nhiên, có sự không đồng đều: GVQS giàu kinh nghiệm thực tiễn chiến đấu và quản lý bộ đội nhưng thiếu nghiệp vụ sư phạm chính quy; ngược lại, GVKHXH&NV được đào tạo sư phạm bài bản nhưng ít trải nghiệm hoạt động chỉ huy quân sự thực tế.

Phương pháp nghiên cứu và xử lý dữ liệu

Luận án quán triệt các nguyên tắc phương pháp luận: tiếp cận hoạt động - nhân cách, tiếp cận hệ thống cấu trúc, tiếp cận phân tích nhân tố, tiếp cận phát triển và tiếp cận thực tiễn - lịch sử.

Hệ thống phương pháp nghiên cứu thực tiễn bao gồm:

1. Phương pháp chuyên gia: Xin ý kiến đánh giá của các nhà khoa học, cán bộ quản lý giáo dục về khung lý luận và tiêu chí đo lường.
2. Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi: Khảo sát diện rộng trên 551 giảng viên và 425 học viên.
3. Phương pháp phỏng vấn sâu: Tiến hành phỏng vấn trực tiếp 06 cán bộ quản lý, 06 cán bộ khoa và các giảng viên đại diện.
4. Phương pháp quan sát sư phạm: Quan sát trực tiếp hoạt động dạy học trên lớp và các sinh hoạt học thuật sau bài giảng.
5. Phương pháp phân tích sản phẩm hoạt động: Nghiên cứu giáo án, bài giảng, đề thi, kết quả kiểm tra và hồ sơ học tập của học viên.
6. Phương pháp giải bài tập tình huống sư phạm giả định: Đo lường khả năng vận dụng tri thức và kỹ năng hiểu học viên qua các tình huống sư phạm thực tế.
7. Phương pháp phân tích chân dung tâm lý: Phân tích sâu các trường hợp giảng viên đại diện cho các nhóm thâm niên, chuyên ngành khác nhau.
8. Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Tổ chức thực nghiệm tác động nhằm kiểm chứng hiệu quả của các biện pháp nâng cao NLHHV.
9. Phương pháp thống kê toán học: Toàn bộ dữ liệu định lượng được làm sạch, mã hóa và xử lý bằng phần mềm SPSS 20 (tính điểm trung bình ĐTB, độ lệch chuẩn, kiểm định tương quan và so sánh trước - sau thực nghiệm).

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1. Cơ sở lý luận về năng lực hiểu học viên trong dạy học của giảng viên đại học quân sự

Chương 1 xây dựng khung lý thuyết toàn diện cho luận án:

• Tổng quan hệ thống các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước về năng lực sư phạm và năng lực hiểu người học.
• Phân tích bản chất tâm lý của năng lực, xác lập mô hình cấu trúc 3 thành tố của NLHHV (Nhận thức - Thái độ - Kỹ năng).
• Phân tích mối quan hệ biện chứng giữa các thành tố: Nhận thức là tiền đề, cơ sở; Thái độ là nguồn động lực, định hướng giá trị; Kỹ năng là phương thức hành động giữ vai trò quyết định hiệu quả thực tế của NLHHV.
• Phân tích đặc điểm tâm - sinh lý đặc thù của HVSQ cấp phân đội và nhân cách người giảng viên ĐHQS.
• Phân loại các nhóm yếu tố ảnh hưởng đến NLHHV: nhóm yếu tố chủ quan thuộc về giảng viên (trình độ chuyên môn, thâm niên giảng dạy, động cơ nghề nghiệp, phẩm chất chú ý, quan sát) và nhóm yếu tố khách quan (môi trường văn hóa sư phạm quân sự, công tác quản lý bồi dưỡng, đặc thù môn học và đối tượng học viên).

Chương 2. Tổ chức và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 mô tả chi tiết thiết kế nghiên cứu:

• Giới thiệu khái quát về địa bàn nghiên cứu tại 3 cơ sở đào tạo: Trường Sĩ quan Chính trị, Trường Sĩ quan Lục quân 1 và Học viện Hậu cần.
• Xác định quy mô mẫu khảo sát (551 giảng viên, 425 học viên, 12 cán bộ khoa và quản lý).
• Thiết kế quy trình nghiên cứu hai giai đoạn: nghiên cứu lý luận xây dựng tiêu chí và nghiên cứu thực tiễn thu thập dữ liệu.
• Xây dựng hệ thống công cụ đo lường gồm bảng hỏi điều tra định lượng, phiếu phỏng vấn sâu, khung quan sát giờ giảng và bộ bài tập tình huống sư phạm giả định.
• Thiết kế chương trình thực nghiệm sư phạm tác động và quy trình xử lý thống kê toán học trên phần mềm SPSS 20.

Chương 3. Kết quả nghiên cứu thực tiễn năng lực hiểu học viên trong dạy học của giảng viên đại học quân sự

Chương 3 trình bày các phát hiện thực nghiệm và phân tích dữ liệu:

• Thực trạng biểu hiện và mức độ NLHHV: Dữ liệu điều tra bằng bảng hỏi và giải bài tập tình huống chỉ ra mức độ NLHHV của đội ngũ giảng viên ĐHQS hiện nay đạt ở mức độ trung bình khá, có sự phân hóa rõ nét giữa các thành tố: điểm thành tố thái độ đạt mức cao nhất, tiếp đến là nhận thức và thành tố kỹ năng đạt điểm thấp nhất.
• Xu hướng biến đổi theo thâm niên công tác: Các bảng số liệu dự báo (Bảng 3.2, 3.4, 3.6, 3.8) chỉ ra rằng NLHHV có xu hướng phát triển tỉ lệ thuận với thâm niên công tác và kinh nghiệm thực tế đứng lớp; giảng viên có thâm niên cao thể hiện kỹ năng nhận diện và xử lý tình huống chính xác hơn giảng viên trẻ.
• Phân tích chân dung tâm lý: Phân tích các trường hợp điển hình thuộc hai nhóm GVKHXH&NV và GVQS, làm rõ sự khác biệt trong phong cách nắm bắt tâm lý học viên theo tính chất đặc thù môn học.
• Thực trạng các yếu tố ảnh hưởng: Phân tích tương quan chỉ ra các yếu tố chủ quan (động cơ nghề nghiệp, ý thức tự rèn luyện) và yếu tố khách quan (môi trường văn hóa sư phạm, sự chỉ đạo của cán bộ khoa) có mức độ tác động sâu sắc đến sự phát triển NLHHV.
• Hệ thống 4 biện pháp tâm lý - sư phạm đề xuất:
  1. Biện pháp 1: Thường xuyên giáo dục, xây dựng, củng cố động cơ, mục đích và hình thành thái độ đúng đắn, phù hợp cho giảng viên ĐHQS.
  2. Biện pháp 2: Thường xuyên bồi dưỡng, trang bị, cập nhật kiến thức tâm lý học, nhất là kiến thức tâm lý học sư phạm và tâm lý học lứa tuổi học viên sĩ quan cấp phân đội cho giảng viên ĐHQS.
  3. Biện pháp 3: Thường xuyên bồi dưỡng chuyên sâu và tổ chức tốt hoạt động thực tiễn rèn luyện, trải nghiệm, phát triển hệ thống các kỹ năng hiểu học viên trong dạy học cho giảng viên ĐHQS.
  4. Biện pháp 4: Xây dựng môi trường văn hóa sư phạm quân sự tích cực, lành mạnh, mẫu mực ở mỗi trường ĐHQS gắn với tích cực hóa vai trò tự bồi dưỡng, rèn luyện nâng cao NLHHV của mỗi giảng viên.
• Kết quả thực nghiệm sư phạm: So sánh kết quả đo nghiệm trước và sau thực nghiệm tác động (Bảng 3.12, 3.13) khẳng định điểm số các kỹ năng hiểu học viên ở nhóm thực nghiệm có sự gia tăng rõ rệt, có ý nghĩa thống kê so với nhóm đối chứng, chứng minh tính hiệu quả của các biện pháp tâm lý - sư phạm đã xây dựng.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

1. Luận án đã hệ thống hóa và làm phong phú thêm lý luận tâm lý học về năng lực nói chung và năng lực sư phạm quân sự nói riêng.
2. Xác lập một cách khoa học bản chất tâm lý học, nội hàm khái niệm và cấu trúc 3 thành tố tâm lý (nhận thức, thái độ, kỹ năng) của NLHHV trong dạy học của giảng viên ĐHQS.
3. Xác định rõ hệ thống tiêu chí đánh giá, chỉ báo biểu hiện và các mức độ phát triển của NLHHV, làm cơ sở lý luận cho các nghiên cứu tiếp theo về tâm lý học sư phạm quân sự.

Đóng góp về mặt thực tiễn

1. Phản ánh chân thực, khách quan thực trạng mức độ, biểu hiện và các yếu tố chi phối NLHHV của giảng viên tại 3 trường ĐHQS đại diện khu vực phía Bắc.
2. Xây dựng bộ công cụ bài tập tình huống sư phạm giả định có giá trị ứng dụng cao trong việc đánh giá và rèn luyện năng lực sư phạm.
3. Đề xuất và thực nghiệm thành công hệ thống 4 biện pháp tâm lý - sư phạm đồng bộ, cung cấp cơ sở khoa học trực tiếp phục vụ công tác quy hoạch, đào tạo, bồi dưỡng và chuẩn hóa đội ngũ nhà giáo quân đội đáp ứng yêu cầu xây dựng quân đội trong tình hình mới.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế:
  • Về phạm vi không gian: Nghiên cứu thực tiễn và thực nghiệm tác động mới được triển khai tại 3 trường ĐHQS thuộc khu vực phía Bắc (TSQCT, TSQLQ1, HVHC), chưa bao quát toàn bộ hệ thống các học viện, trường sĩ quan trên phạm vi toàn quân.
  • Về đối tượng đào tạo: Khách thể học viên mới tập trung vào học viên sĩ quan đào tạo cấp phân đội bậc đại học, chưa mở rộng sang đối tượng đào tạo sau đại học hoặc các chuyên ngành kỹ thuật công nghệ cao.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Mở rộng phạm vi khảo sát đến các trường sĩ quan, học viện quân sự tại khu vực miền Trung và miền Nam.
  • Nghiên cứu chuyên sâu NLHHV của giảng viên theo từng khối ngành đặc thù (khoa học kỹ thuật quân sự, y dược quân sự, tác chiến điện tử).
  • Tiếp tục hoàn thiện và phần mềm hóa hệ thống bài tập tình huống sư phạm giả định để ứng dụng trong bồi dưỡng thường xuyên cho giảng viên trẻ.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn cao đối với các nhóm đối tượng:

• Cơ quan quản lý giáo dục quân đội và Ban Giám hiệu các trường ĐHQS: Vận dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng quy chuẩn đánh giá năng lực giảng viên, đổi mới chương trình bồi dưỡng nghiệp vụ sư phạm hàng năm theo hướng chuẩn hóa đội ngũ nhà giáo.
• Đội ngũ giảng viên các trường đại học (đặc biệt là giảng viên trẻ): Tham khảo khung kỹ năng hiểu học viên và phương pháp giải quyết tình huống sư phạm để tự đánh giá, rèn luyện kỹ năng quan sát, thấu cảm và điều chỉnh hành vi dạy học phù hợp với người học.
• Nghiên cứu sinh, học viên cao học chuyên ngành Tâm lý học và Giáo dục học: Kế thừa khung lý luận về cấu trúc năng lực KSA, hệ thống phương pháp nghiên cứu kết hợp bài tập tình huống và quy trình xử lý dữ liệu SPSS trong nghiên cứu tâm lý học thực nghiệm.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Cấu trúc tâm lý của năng lực hiểu học viên trong luận án gồm những thành tố nào?

Luận án xác định NLHHV là một phẩm chất nhân cách tổng hợp gồm ba thành tố tâm lý có mối quan hệ biện chứng:

• Nhận thức về học viên: Tri thức về tâm - sinh lý lứa tuổi, phong cách học tập, khó khăn nhận thức của học viên.
• Thái độ đối với học viên: Tinh thần trách nhiệm, tình cảm nghề nghiệp, sự tôn trọng và đồng cảm sư phạm.
• Kỹ năng hiểu học viên (vai trò chủ đạo): Gồm kỹ năng quan sát/nhận diện tâm lý, đánh giá học viên, phát hiện vấn đề/nhận biết bản chất, kỹ năng định vị và kỹ năng điều khiển, điều chỉnh dạy học.

2. Khách thể và địa bàn khảo sát thực tiễn của luận án được tổ chức như thế nào?

Luận án tiến hành nghiên cứu trên mẫu khách thể gồm 551 giảng viên (GVKHXH&NV và GVQS), 425 học viên sĩ quan trình độ đại học, 06 cán bộ khoa và 06 cán bộ quản lý học viên. Địa bàn khảo sát gồm 3 trường ĐHQS đại diện khu vực phía Bắc: Trường Sĩ quan Chính trị, Trường Sĩ quan Lục quân 1 và Học viện Hậu cần, trong khung thời gian từ 2012 đến hết năm 2015.

3. Tác giả đã sử dụng những phương pháp nghiên cứu thực tiễn nào?

Tác giả sử dụng kết hợp 8 phương pháp nghiên cứu thực tiễn: phương pháp chuyên gia, điều tra bằng bảng hỏi, phỏng vấn sâu, quan sát sư phạm, phân tích sản phẩm hoạt động, giải bài tập tình huống sư phạm giả định, phân tích chân dung tâm lý và thực nghiệm sư phạm. Dữ liệu được xử lý thống kê toán học bằng phần mềm SPSS 20.

4. Tác giả đề xuất những biện pháp tâm lý - sư phạm cụ thể nào để nâng cao NLHHV?

Tác giả đề xuất 4 nhóm biện pháp đồng bộ:

1. Thường xuyên giáo dục, xây dựng, củng cố động cơ, mục đích và hình thành thái độ đúng đắn, phù hợp cho giảng viên ĐHQS.
2. Thường xuyên bồi dưỡng, trang bị, cập nhật kiến thức tâm lý học, nhất là kiến thức tâm lý học sư phạm và tâm lý học lứa tuổi học viên sĩ quan cấp phân đội.
3. Thường xuyên bồi dưỡng chuyên sâu và tổ chức tốt hoạt động thực tiễn rèn luyện, trải nghiệm, phát triển hệ thống các kỹ năng hiểu học viên trong dạy học.
4. Xây dựng môi trường văn hóa sư phạm quân sự tích cực, lành mạnh, mẫu mực gắn với phát huy vai trò tự bồi dưỡng của mỗi giảng viên.

5. Thực nghiệm sư phạm trong luận án đã chứng minh điều gì?

Thực nghiệm sư phạm thông qua phương pháp giải bài tập tình huống và tác động bồi dưỡng đã chứng minh tính hiệu quả và khả thi của 4 biện pháp tâm lý - sư phạm đề xuất. Kết quả đo nghiệm sau thực nghiệm cho thấy nhóm thực nghiệm có sự tiến bộ vượt trội về các chỉ số kỹ năng hiểu học viên so với nhóm đối chứng với ý nghĩa thống kê rõ rệt.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Đặng Duy Thái là công trình nghiên cứu hệ thống, chuyên sâu về năng lực hiểu học viên trong dạy học của giảng viên đại học quân sự dưới góc độ tâm lý học chuyên ngành. Bằng việc kết hợp phương pháp luận tâm lý học mác-xít với hệ thống phương pháp nghiên cứu thực tiễn và thống kê toán học SPSS 20 trên mẫu 551 giảng viên và 425 học viên tại 3 trường ĐHQS, luận án đã làm sáng tỏ cấu trúc 3 thành tố tâm lý (nhận thức, thái độ, kỹ năng) và thực trạng NLHHV của đội ngũ giảng viên. Hệ thống 4 biện pháp tâm lý - sư phạm cùng bộ bài tập tình huống giả định được kiểm chứng qua thực nghiệm là cơ sở khoa học quan trọng phục vụ công tác đào tạo, bồi dưỡng và chuẩn hóa đội ngũ nhà giáo quân đội đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục hiện nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ NĂNG LỰC HIỂU HỌC VIÊN TRONG DẠY HỌC CỦA GIẢNG VIÊN ĐẠI HỌC QUÂN SỰ 1. Tổng quan các nghiên cứu về năng lực hiểu học sinh trong dạy học của người giáo viên 1. Các nghiên cứu ở nước ngoài Lịch sử phát triển của tâm lý học cho thấy, những thành tựu của tâm lý học được ứng dụng trước tiên và nhanh nhất vào lĩnh vực sư phạm. Các lí thuyết của các nhà tâm lý học như: L.

về hoạt động dạy học, giáo dục tạo ra cơ sở lý luận, nền tảng cho tâm lý học sư phạm đi sâu vào các lĩnh vực nghiên cứu khác nhau của hoạt động sư phạm, trong đó có nghiên cứu về năng lực hiểu học sinh. Tiêu biểu có các tác giả: A. Xukhômlinxki; Kierkegaard; Peter Filene Richard M. Felder; Joni - Spurlin; John Biggs; Catherine Tang; John Hayes và Christopher W.

Allinson… theo các hướng sau: * Nghiên cứu năng lực hiểu học sinh với tư cách là một thành tố cấu thành năng lực sư phạm và năng lực dạy học của người giáo viên. Với hướng nghiên cứu này tiêu biểu có A. Gônôbôlin; Ernesto Cuadra; Juan Manued Moreno… - Tác giả A. Scherbakôv đã chỉ ra cấu trúc của năng lực sư phạm gồm 2 tập hợp: 1- Tập hợp gồm những năng lực giữ vai trò chủ đạo như: năng lực thụ cảm; tính quan sát của người thầy giáo; tính thiện cảm, có nghĩa là hiểu được trạng thái tâm lý của học sinh.

2 - Tập hợp gồm những năng lực giữ vai trò hỗ trợ. Ông coi năng lực hiểu học sinh là loại năng lực quan trọng, giữ vai trò chủ đạo trong cấu trúc năng lực sư phạm của người giáo viên [67]. Cruchetxki đưa ra cấu trúc năng lực sư phạm bao gồm: những năng lực dạy học; năng lực hiểu biết rộng; năng lực nhận biết học sinh; năng lực ngôn ngữ; năng lực gây uy tín… Mặc dù không đưa ra khái niệm, không phân tích làm rõ nội hàm, nội dung biểu hiện, nhưng V. Cruchetxki đã khẳng định năng lực nhận biết học sinh (hiểu học sinh) là thành phần chủ yếu và quan trọng nhất trong cấu trúc năng lực sư phạm của người giáo viên [16].

Lêvitôv nghiên cứu và chỉ ra cấu trúc năng lực dạy học bao gồm: năng lực truyền đạt tri thức; năng lực hiểu học sinh; có nếp suy nghĩ độc lập và sáng tạo; sự nhanh trí hay định hướng nhanh chóng và chính xác và năng lực tổ chức. Mặc dù vậy, tác giả mới nêu tên mà chưa đưa ra khái niệm, chưa phân tích rõ đặc điểm, vai trò của loại năng lực này [30]. Gônôbôlin chỉ ra cấu trúc năng lực dạy học bao gồm: năng lực hiểu học sinh; năng lực truyền đạt tài liệu; năng lực thu hút học sinh; năng lực thuyết phục mọi người; năng lực tổ chức; năng lực khéo léo sư phạm; năng lực sáng tạo trong dạy học và giáo dục; năng lực tạo khả năng nắm vững và tái hiện kịp thời năng lực giảng dạy. Trong đó, tác giả cho rằng năng lực hiểu học sinh là thành tố đầu tiên, loại năng lực thành phần quan trọng nhất của năng lực dạy học của người giáo viên [23].

- Các tác giả Ernesto Cuadra, Juan Manued Moreno và cộng sự quan niệm: “Một năng lực hoặc kỹ năng dạy học là khả năng huy động nhiều nguồn lực nhận thức để xử lý một loại tình huống dạy học đặc biệt. Thay vì liên quan đến việc dạy một nội dung hoặc kiến thức đặc biệt, các kỹ năng và năng lực dạy học gắn kết và tích hợp các nguồn lực nhận thức phù hợp với tình huống xảy ra. Các kỹ năng và năng lực này được tạo dựng thông qua đào tạo và thực tế hàng ngày trên lớp học. Theo đó, đề xuất ba nhóm với 12 năng lực cơ bản, trong đó có ba loại năng lực sau: 1- Năng lực thiết kế các tình huống dạy - học phù hợp với học sinh và nội dung môn học nhằm phát triển ở các em những năng lực theo yêu cầu của chương trình giáo dục; 2- Năng lực triển khai các tình huống dạy - học phù hợp với học sinh và nội dung môn học nhằm phát triển ở các em những năng lực theo yêu cầu của chương trình giáo dục; 3- Năng lực đánh giá sự tiến bộ của học sinh trong việc học nội dung môn học [48, 158-159].

Theo hướng nghiên cứu này, các tác giả đều thống nhất khẳng định, năng lực hiểu học sinh (hay học viên) là thành phần tất yếu của năng lực dạy học của người giáo viên - đây là một loại năng lực đặc thù, chuyên biệt có vai trò quan trọng trong dạy học. Qua đó, đề xuất được các nhóm năng lực cơ bản để dạy học phù hợp với học sinh. Tuy nhiên, các tác giả chưa bàn gì về khái niệm, đặc điểm, bản chất, biểu hiện cũng như con đường và biện pháp hình thành, phát triển loại năng lực chuyên biệt này ra sao; chưa đề cập đến tính đa dạng, đặc thù của người giáo viên, giảng viên đại học và các đối tượng học sinh, học viên cụ thể. 10 * Nghiên cứu về đặc điểm tâm lý các nhóm học sinh - đặc trưng phong cách học tập của học sinh, sinh viên và yêu cầu năng lực nắm bắt, hiểu đặc điểm tâm lý học sinh, sinh viên trong dạy học của người giáo viên.

Theo hướng nghiên cứu này chủ yếu là các nhà tâm lý học phương Tây. Các nghiên cứu và cách tiếp cận về năng lực hiểu học sinh trong dạy học khá đa dạng, phong phú như: nghiên cứu về năng lực nhận biết, hiểu đặc điểm các nhóm học sinh, phân nhóm học sinh của giáo viên; nghiên cứu việc nhận biết, hiểu đặc điểm, cách học của học viên người lớn; trên cơ sở đó đề xuất cách dạy có hiệu quả đối với học viên người lớn. Tiêu biểu có các nghiên cứu của một số tác giả: Kierkegaard; Peter Filene; Richard M. Felder; Joni - Spurlin.

- Tác giả Kierkegaard quan niệm: Việc giảng dạy bắt đầu khi bạn, người giáo viên, học được từ người học. Hãy đặt mình vào vị trí của người học để hiểu điều người học mong muốn và cách mà anh ta hiểu vấn đề như thế nào [74]. Mặc dù chưa đưa ra được khái niệm và chưa đề cập một cách đầy đủ về năng lực hiểu học sinh, song tác giả đã chỉ ra rằng, muốn dạy học có kết quả yêu cầu người giáo viên trước tiên cần phải hiểu rõ người học cả những ưu điểm, hạn chế, năng lực, thuận lợi, khó khăn… hiểu rõ tâm tư, nguyện vọng, mong muốn, phương pháp, cách thức và kết quả lĩnh hội, tiếp thu kiến thức, kinh nghiệm của người học như thế nào. - Tác giả Peter Filene, khi nghiên cứu về việc hiểu sinh viên trong mối quan hệ sư phạm nhất định đã yêu cầu phải hiểu sinh viên trên những nội dung cụ thể như: 1- Ý thức, thái độ, thói quen sinh hoạt học tập, năng lực, kết quả học tập thông qua điểm tổng kết.

của sinh viên; 2 - Cần nắm sinh viên đã học gì, có gì thông qua cho họ làm bài kiểm tra ngắn. Tác giả cho rằng, sinh viên luôn có những mô hình nhận thức có sẵn để tiếp nhận và hiểu cái mới; giảng viên phải hiểu để dạy cho phù hợp: “Nói cách khác, bạn cần phải lắng nghe trước khi dạy một ai một điều gì. Nếu không bạn sẽ bị lúng túng bởi phản ứng hay sự bối rối của sinh viên và trách mắng sinh viên”; 3 - Việc học của sinh viên phụ thuộc vào “Phong cách học” của họ vì mỗi cá nhân có phong cách học riêng; 4 - Đặc điểm nhận thức của sinh viên trải qua bốn giai đoạn theo cấp độ phát triển tăng dần (nhị nguyên luận - đúng, sai), tương đối luận, đa dạng và tận tụy (vận dụng kiến thức vào thực tiễn); đặc điểm về tầng lớp, sắc tộc, tôn giáo của sinh viên … [22, 39-58]. Thực chất với quan niệm trên, tác giả chỉ ra những đặc điểm, nội dung tâm lý đa dạng của các nhóm người học và 11 đề ra yêu cầu về năng lực hiểu biết, nắm chắc các đặc điểm, nội dung tâm lý ấy trong dạy học của người giáo viên, giảng viên.

Felder nghiên cứu về “Thấu hiểu những khác biệt của sinh viên” đã chỉ ra ba lĩnh vực về sự khác biệt của việc dạy và học là: (1) khác biệt trong cách học của sinh viên (những đặc điểm đặc trưng của tiếp nhận và xử lý thông tin); (2) khác biệt về các phương pháp tiếp cận (bề mặt, chuyên sâu và chiến lược); (3) khác biệt về mức độ phát triển trí tuệ (thái độ về bản chất của kiến thức và làm thế nào để đạt được, đánh giá được). Từ đó, tác giả đưa ra ba cách tiếp cận và định hướng học tập tương ứng đó là: Thứ nhất, với những sinh viên theo định hướng sao chép, họ sẽ lựa chọn phương pháp tiếp cận bề mặt trong học tập, dựa trên kiểu học thuộc lòng, học một cách máy móc. Thứ hai, với những sinh viên theo định hướng tìm hiểu bản chất có xu hướng lựa chọn cách tiếp cận chuyên sâu, họ dựa trên những câu hỏi, cách luận đề và khai phá các giới hạn ứng dụng của bài học mới. Thứ ba, với những sinh viên theo định hướng nhắm đến mục tiêu, họ sử dụng cách tiếp cận chiến lược, họ quan tâm đạt được điểm số cao.

Đồng thời, giới thiệu bốn mô hình phong cách học tập tương ứng với các đặc trưng tâm lý của từng kiểu (nhóm) người học. Qua đó, đưa ra những định hướng, yêu cầu về phương pháp dạy học của người thầy cho phù hợp với đối tượng cụ thể [79]. Felder và Joni - Spurlin khi nghiên cứu về “Các ứng dụng, độ tin cậy và giá trị của chỉ số phong cách học tập”, trên cơ sở nghiên cứu đã chỉ ra những đặc trưng các phong cách học tập của học sinh, độ tin cậy của từng phương pháp học tập; qua đó, tác giả đã đưa ra khuyến cáo cần tránh lạm dụng các phương pháp giảng dạy, mà phải chọn lựa phương pháp tuỳ thuộc vào đối tượng người học cụ thể. Việc xác lập nội dung dạy học, sử dụng phương pháp giảng dạy của giáo viên phải dựa trên cơ sở nắm chắc và phù hợp những đặc điểm tâm lý của đối tượng học sinh, sinh viên [80].

Cách tiếp cận và nghiên cứu của các tác giả trên đây là khá cụ thể, rõ về đặc điểm, đặc trưng tâm lý, phong cách học tập của các nhóm học sinh, học viên với tư cách đối tượng dạy học. Đưa ra chỉ dẫn về các cách thức dạy học tương ứng và phù hợp với từng đối tượng, nhóm đối tượng cụ thể.