mở đầu thời kỳ đổi mới đã nhấn mạnh cải tiến tổ chức và hoạt động của Quốc hội và Hội đồng nhân dân để làm đúng chức năng quy định. Các nghị quyết Đại hội VII, Đại hội VIII, IX và X của Đảng đã tiếp tục khẳng định vấn đề nâng cao chất lượng hoạt động của các cơ quan dân cử (Quốc hội, HĐND) để các cơ quan này thực sự là cơ quan đại diện của nhân dân và là cơ quan quyền lực Nhà nước trong việc xem xét và quyết định những vấn đề quan trọng của đất nước, của địa phương. Như vậy, ở vào mỗi thời kỳ phát triển của cách mạng, trong đường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam luôn luôn quán triệt tư tưởng xây dựng Nhà nước của dân, do dân, vì dân. 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Đặc biệt, trong Báo cáo chính trị của BCH TW Đảng khóa IX tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X của Đảng, bên cạnh việc tiếp tục khẳng định đổi mới tổ chức và hoạt động của HĐND nói chung, còn nhấn mạnh cần “phát huy vai trò giám sát của HĐND”.
Trong thời kỳ mới, để tiếp tục cải cách và hoàn thiện Nhà nước, xây dựng Nhà nước ngày càng trong sạch, vững mạnh và có hiệu quả, một trong những vấn đề quan trọng là nâng cao năng lực của các cơ quan dân cử. Đặc biệt là tiếp tục đổi mới tổ chức và hoạt động, nâng cao chất lượng hoạt động giám sát của HĐND. Đây là vấn đề có ý nghĩa về nhiều mặt, cả về xã hội và pháp lý cũng như ý nghĩa khoa học và thực tiễn. Như vậy, có thể thấy rằng quan điểm của Đảng ta từ khi xây dựng nhà nước năm 1945 đến nay luôn đề cao vai trò của HĐND trong đó chú trọng HĐND cấp tỉnh, cơ quan đại diện cho ý chí và nguyện vọng của nhân dân địa phương.
Trong thời kỳ đổi mới, một trong những chức năng của HĐND ngày càng được nhấn mạnh, tập trung đổi mới là chức năng giám sát. Một số mô hình tổ chức chính quyền địa phƣơng trên thế giới. Theo một số nhà nghiên cứu về chính quyền địa phương, trên thế giới có 4 mô hình tổ chức chính quyền địa phương cơ bản: - Mô hình Anh (Anh, Mỹ, Canada, Uc, Niu Dilân. Điểm đặc biệt là tính độc lập của hệ thống chính quyền địa phương, tính toàn năng của Hội đồng (không có cơ quan mang tính chất như UBND giống ở Việt Nam).
Như vậy, quyền giám sát của Hội đồng (do dân bầu ra) không phát triển do đối tượng giám sát chủ yếu (UBND- cơ quan chấp hành của HĐND) không tồn tại. - Mô hình Pháp (Pháp, một số nước Nam Âu, nhiều nước Châu Mỹ La tinh, Thái Lan). Điểm đặc biệt là đại diện của chính quyền trung ương ở các cấp của địa phương và địa phương chịu sự song trùng giám sát. Bên cạnh cơ 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com quan Hội đồng còn có cơ quan hành pháp.
Tuy nhiên, chính quyền trung ương áp đặt rất nặng, làm hầu hết các việc nên chính quyền địa phương chỉ còn lại môt ít chức năng và phụ thuộc nhiều vào cấp trung ương, vì vậy, Hội đồng không có nhiều nhiệm vụ, quyền hạn. Do đó, chức năng giám sát của Hội đồng không phát triển. - Mô hình Đức (Đức, các nước Bắc Âu, Nhật). Điểm đặc trưng là tính phân quyền, những gì địa phương làm tốt thì địa phương làm.
Bên cạnh Hội đồng còn có cơ quan hành pháp. - Mô hình Xô Viết (Liên Xô cũ, các nước Đông Âu, Việt Nam, Trung Quốc, Cu Ba và một số nước Châu Phi). Một đặc trưng khác là ở hầu hết các nước này chỉ có 1 Đảng cầm quyền. Mô hình này có đặc điểm là song trùng trực thuộc, trong đó, biến Xôviết – cơ quan đại diện nhân dân – thành hình thức và do đó, quyền giám sát của HĐND cũng là hình thức.
Tham khảo những mô hình tổ chức chính quyền của các nước trên thế giới, chính quyền địa phương ở Việt Nam có thể xếp vào mô hình song trùng trực thuộc, có nhiều nét tương tự như mô hình của Liên Xô trước đây. Mô hình Xô Viết có một đặc trưng rất nổi bật là đã có cấp chính quyền thì phải có HĐND. Ở mô hình này không có sự phân chia theo cấp mà tất cả các cấp chính quyền là bộ phận cấu thành của hệ thống nhà nước thống nhất. Trong hệ thống này, các cơ quan Xô Viết (HĐND) được gọi là cơ quan quyền lực [27, tr.
Trên thế giới, cách thức tổ chức chính quyền địa phương là rất đa dạng, cùng một mô hình nhưng ở mỗi nước lại có những biến thể khác nhau cho phù hợp với điều kiện từng nước. Mỗi cách thức đều có những ưu điểm và nhược điểm nhất định, không thể đem mô hình nước khác áp dụng máy móc 21 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com vào thực tế của một nước, cần có sự nhìn nhận khách quan, nhiều chiều, tránh định kiến mới có thể xây dựng một mô hình phù hợp. Kinh nghiệm giám sát của cơ quan dân cử địa phƣơng ở một số nƣớc. Như phần trên đã trình bày về các mô hình tổ chức của chính quyền địa phương trên thế giới, với mỗi mô hình khác nhau thì mối quan hệ giữa cơ quan dân cử và cơ quan hành chính ở địa phương khác nhau, do đó, chức năng giám sát của cơ quan dân cử (Hội đồng) cũng khác nhau.
Mặt khác, yếu tố phát triển về kinh tế, xã hội cũng quyết định quan trọng tới việc thực hiện quyền giám sát của Hội đồng. Na Uy là nước Bắc Âu phát triển, quy định của pháp luật về chức năng, nhiệm vụ của cơ quan dân cử và cơ quan hành pháp cụ thể, rõ ràng, bên cạnh đó, Hội đồng là cơ quan có quyền rất lớn, người đứng đầu cơ quan hành chính do Hội đồng bổ nhiệm và chỉ là người thừa hành nên phương thức giám sát cũng đơn giản, chủ yếu là giám sát nội bộ. Mối quan hệ giữa chính quyền địa phương và trung ương là tương đối độc lập. Hội đồng không phải là cơ quan có quyền giám sát trực tiếp mà quyền đó được giao cho các cơ quan do Hội đồng bầu ra.
Ông Lundevall, chuyên gia về cơ quan dân cử, cố vấn cấp cao của dự án cho Văn phòng Chính phủ trong một Hội thảo về HĐND ở Việt Nam có trình bày về hoạt động giám sát của Hội đồng ở Na Uy. Một điểm đặc trưng khác của Hội đồng chúng tôi là về mặt giám sát, chúng tôi tổ chức cơ chế giám sát nội bộ trong bộ máy, trong tổ chức chứ không quá phụ thuộc vào hệ thống giám sát của cấp trên hoặc hệ thống giám sát từ bên ngoài vào. Điều này được thực hiện bằng cách Hội đồng bầu ra 2 Uỷ ban, một Uỷ ban kiểm toán của Hội đồng và một Uỷ ban kiểm tra của Hội đồng. Uỷ ban kiểm tra và 22 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Uỷ ban kiểm toán của Hội đồng sẽ kiểm tra kiểm toán mọi hành vi hoạt động của hệ thống đó và báo cáo trực tiếp cho Hội đồng.
Phục vụ các Uỷ ban này có một ông tổng kiểm toán, ông này là một quan chức hoàn toàn độc lập, không phải do cấp hành pháp của chính quyền bổ nhiệm. Uỷ ban kiểm toán và Uỷ ban kiểm tra này đảm bảo cho tất cả các tổ chức (hành chính hay chính trị) trong khuôn khổ đơn vị địa phương đó phải tuân thủ tuyệt đối các quy định mang tính chất pháp luật của Hội đồng ban hành và các quyết định về ngân sách – kể cả Thường trực của Hội đồng cũng phải tuân thủ [28, tr. Đối với mô hình của nước Anh, Hội đồng do dân bầu ra và cũng làm luôn chức năng hành pháp, mặc dù hiện nay, một cơ chế mới là có Thị trưởng độc lập với Hội đồng nhưng vị trí, vai trò của Thị trưởng trong hoạt động hành chính ở địa phương còn hạn chế. Hội đồng địa phương điều hành công việc hành pháp ở địa phương thông qua các Uỷ ban của Hội đồng, đại biểu Hội đồng tham gia các Uỷ ban này.
Một địa phương nhỏ như quận Brent ở Luân Đôn cũng có tới 30 Uỷ ban theo từng vấn đề và thực tế là các Uỷ ban này quyết định mọi việc. Hướng cải cách thời gian gần đây, các Uỷ ban của Hội đồng được chia thành hai loại: Uỷ ban chuyên làm chức năng quyết định và Uỷ ban chuyên làm chức năng giám sát. Ông Lenni Montiel, Cố vấn trưởng dự án VIE/98/H01 trong một Hội thảo cung cấp thông tin: Các Uỷ ban làm chức năng giám sát thì thường tổ chức các cuộc gần như “chất vấn” của mình để mà liên tục chất vấn, trao đổi làm sáng tỏ. Uỷ ban cũng trực tiếp nhận các khiếu nại của người dân và họ tổ chức các cuộc chất vấn đối với các Đại biểu Hội đồng vì Hội đồng làm bên hành pháp nên Đại biểu Hội đồng phải bị chất vấn.
kết quả của cuộc chất vấn được đưa lên cho Uỷ ban thường trực” [28, tr.100] 23 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. YÊU CẦU KHÁCH QUAN ĐỔI MỚI HOẠT ĐỘNG GIÁM SÁT CỦA HỘI ĐỒNG NHÂN DÂN CẤP TỈNH 1. Khái niệm giám sát của Hội đồng nhân dân 1. Khái niệm Hoạt động giám sát, kiểm tra, kiểm sát, thanh tra là những hoạt động thực hiện quyền lực nhà nước.
Đây là những hoạt động mang tính tất yếu khách quan của tất cả các Nhà nước ở mọi thời đại lịch sử. Việc tìm hiểu khái niệm giám sát của cơ quan, tổ chức trong hệ thống chính trị không thể chung chung như giám sát của nhà trường với học sinh, giám sát của bố mẹ với con cái mà gắn với tính pháp lý của nó. Xem xét các khái niệm giám sát, kiểm tra, kiểm sát, thanh tra dưới góc độ này, theo Hiến pháp năm 1992, Nhà nước không chỉ ban hành Hiến pháp, pháp luật để quản lý xã hội mà còn thường xuyên tiến hành hoạt động giám sát, kiểm tra việc thực hiện Hiến pháp, pháp luật. Để bảo đảm thực hiện một cách có hiệu quả chức năng, nhiệm vụ của các cơ quan nhà nước, bảo đảm pháp chế xã hội chủ nghĩa, có thể nêu ra một số hình thức giám sát, kiểm tra của các cơ quan nhà nước như: giám sát của Quốc hội, HĐND và Mặt trận Tổ quốc Việt Nam; kiểm tra, thanh tra của hệ thống cơ quan hành pháp; kiểm tra, kiểm sát của Viện kiểm sát nhân dân các cấp; kiểm tra của Toà án nhân dân (thông qua hoạt động giám đốc thẩm).