Luận Văn Thạc Sĩ Về Độc Lập Tư Pháp và Bảo Đảm Quyền Con Người

Luận văn thạc sĩ phân tích vnu ls độc lập tư pháp và việc bảo đảm quyền con người, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp khả thi cho thực tiễn.

• Tác giả: Đặng Thuỳ Dương
• Người hướng dẫn: GS.TS Phạm Hồng Thái
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội - Khoa Luật
• Chuyên ngành: Luật Học
• Đề tài: Độc Lập Tư Pháp và Việc Bảo Đảm Quyền Con Người
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu
• 0.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 0.3. Tình hình nghiên cứu
• 0.4. Tính mới và những đóng góp của luận văn
• 0.5. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.6. Địa điểm và phương pháp nghiên cứu
• 0.7. Kết cấu luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: TƯ PHÁP VÀ ĐỘC LẬP TƯ PHÁP
• 1.1. Khái niệm tư pháp
• 1.2. Hoạt động tư pháp
• 1.3. Độc lập tư pháp
• 1.3.1. Khái niệm độc lập tư pháp
• 1.3.2. Các tiêu chí về độc lập tư pháp
• 1.3.3. Các điều kiện bảo đảm độc lập tư pháp
• 1.3.4. Độc lập tư pháp và Nhà nước pháp quyền
• 2. CHƯƠNG II: MỐI QUAN HỆ GIỮA ĐỘC LẬP TƯ PHÁP VÀ QUYỀN CON NGƯỜI
• 2.1. Khái quát về quyền con người
• 2.2. Khái niệm và nội dung quyền con người
• 2.3. Cơ chế pháp lý bảo đảm quyền con người
• 2.4. Sự cần thiết, ý nghĩa của độc lập tư pháp với việc bảo đảm quyền con người
• 2.5. Độc lập tư pháp giúp bảo đảm khả năng kiểm soát hành vi xâm hại quyền con người của cơ quan nhà nước
• 2.6. Độc lập tư pháp giúp bảo đảm khả năng thực thi công lý của hệ thống Tòa án với những vi phạm nhân quyền
• 2.7. Độc lập tư pháp giúp bảo đảm khả năng xét xử khách quan, vô tư của Tòa án và Thẩm phán
• 2.8. Các quyền con người có liên hệ chặt chẽ với độc lập tư pháp
• 2.8.1. Quyền có một phiên tòa độc lập, khách quan, công khai và kịp thời
• 2.8.2. Quyền có một phiên tòa công bằng
• 3. CHƯƠNG 3: ĐỘC LẬP TƯ PHÁP VÀ VIỆC BẢO ĐẢM QUYỀN CON NGƯỜI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
• 3.1. Độc lập tư pháp ở Việt Nam hiện nay
• 3.1.1. Khái quát “tư pháp” và “độc lập tư pháp” qua các bản Hiến pháp
• 3.1.2. Quan điểm về “tư pháp” ở Việt Nam hiện nay
• 3.1.3. Quan điểm về độc lập tư pháp ở Việt Nam hiện nay
• 3.1.4. Khái quát về cơ cấu tổ chức hệ thống Tòa án ở Việt Nam theo quy định của Hiến pháp 2013 và Luật TCTAND 2014
• 3.2. Thực trạng độc lập tư pháp ở Việt Nam hiện nay
• 3.2.1. Nhận xét chung
• 3.2.2. Thực trạng độc lập tư pháp và ảnh hưởng đến việc bảo đảm quyền con người ở Việt Nam hiện nay
• 3.2.2.1. Kết quả đạt được
• 3.2.2.2. Một số hạn chế, bất cập về độc lập tư pháp và ảnh hưởng đến việc bảo đảm quyền con người ở Việt Nam hiện nay
• 3.2.2.3. Một số quan điểm, giải pháp nâng cao độc lập tư pháp để bảo đảm quyền con người ở Việt Nam hiện nay
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ, HÌNH VẼ

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Độc Lập Tư Pháp và Quyền Con Người Tại Việt Nam

Độc lập tư pháp là một trong những yếu tố quan trọng trong việc bảo đảm quyền con người. Tại Việt Nam, vấn đề này đang được quan tâm đặc biệt trong bối cảnh xây dựng nhà nước pháp quyền. Độc lập tư pháp không chỉ là một nguyên tắc pháp lý mà còn là một điều kiện tiên quyết để bảo vệ quyền lợi của công dân. Việc nghiên cứu mối quan hệ giữa độc lập tư pháp và quyền con người giúp làm rõ vai trò của tư pháp trong việc bảo vệ các quyền cơ bản của con người.

1.1. Khái Niệm Độc Lập Tư Pháp và Quyền Con Người

Độc lập tư pháp được hiểu là khả năng của hệ thống tư pháp hoạt động mà không bị can thiệp từ các cơ quan khác của nhà nước. Quyền con người là những quyền cơ bản mà mỗi cá nhân được hưởng, bao gồm quyền sống, quyền tự do, và quyền được xét xử công bằng.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Độc Lập Tư Pháp Đối Với Quyền Con Người

Độc lập tư pháp giúp bảo đảm rằng mọi hành vi xâm phạm quyền con người sẽ được xử lý một cách công bằng và khách quan. Điều này không chỉ bảo vệ quyền lợi của cá nhân mà còn củng cố niềm tin của người dân vào hệ thống pháp luật.

II. Những Thách Thức Đối Với Độc Lập Tư Pháp Tại Việt Nam

Mặc dù đã có những tiến bộ trong việc xây dựng độc lập tư pháp, nhưng vẫn còn nhiều thách thức cần phải vượt qua. Các yếu tố như sự can thiệp của chính quyền, thiếu nguồn lực và sự thiếu hụt về đào tạo chuyên môn cho các thẩm phán đang ảnh hưởng đến tính độc lập của tư pháp.

2.1. Can Thiệp Của Chính Quyền Vào Tư Pháp

Sự can thiệp từ các cơ quan hành pháp vào hoạt động của tư pháp là một trong những vấn đề nghiêm trọng. Điều này dẫn đến việc các quyết định của tòa án không hoàn toàn dựa trên pháp luật mà còn bị ảnh hưởng bởi các yếu tố bên ngoài.

2.2. Thiếu Nguồn Lực và Đào Tạo Chuyên Môn

Nhiều thẩm phán và nhân viên tư pháp thiếu kinh nghiệm và kiến thức cần thiết để thực hiện nhiệm vụ của mình. Điều này làm giảm hiệu quả của hệ thống tư pháp và ảnh hưởng đến việc bảo vệ quyền con người.

III. Phương Pháp Nâng Cao Độc Lập Tư Pháp Tại Việt Nam

Để nâng cao độc lập tư pháp, cần có những giải pháp cụ thể và hiệu quả. Các biện pháp này bao gồm cải cách hệ thống pháp luật, tăng cường đào tạo cho thẩm phán và bảo đảm nguồn lực cho hệ thống tư pháp.

3.1. Cải Cách Hệ Thống Pháp Luật

Cần phải sửa đổi và bổ sung các quy định pháp luật để bảo đảm tính độc lập của tư pháp. Điều này bao gồm việc xác định rõ ràng quyền hạn và trách nhiệm của các cơ quan tư pháp.

3.2. Tăng Cường Đào Tạo và Nguồn Lực

Đầu tư vào đào tạo cho các thẩm phán và nhân viên tư pháp là rất cần thiết. Điều này không chỉ giúp nâng cao năng lực chuyên môn mà còn củng cố niềm tin của người dân vào hệ thống tư pháp.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Độc Lập Tư Pháp Trong Bảo Đảm Quyền Con Người

Việc thực thi độc lập tư pháp có thể được nhìn nhận qua các vụ án cụ thể, nơi mà quyền con người được bảo vệ và thực thi. Các trường hợp thành công trong việc bảo vệ quyền lợi của công dân sẽ là minh chứng cho sự cần thiết của độc lập tư pháp.

4.1. Các Vụ Án Tiêu Biểu Về Bảo Đảm Quyền Con Người

Nhiều vụ án đã cho thấy vai trò của tư pháp trong việc bảo vệ quyền con người. Những quyết định công bằng từ tòa án đã giúp khôi phục quyền lợi cho nhiều cá nhân bị xâm phạm.

4.2. Kết Quả Nghiên Cứu Về Độc Lập Tư Pháp

Các nghiên cứu cho thấy rằng độc lập tư pháp có mối liên hệ chặt chẽ với việc bảo đảm quyền con người. Hệ thống tư pháp độc lập sẽ tạo ra môi trường thuận lợi cho việc thực thi công lý.

V. Kết Luận Về Độc Lập Tư Pháp và Quyền Con Người Tại Việt Nam

Độc lập tư pháp là một yếu tố không thể thiếu trong việc bảo đảm quyền con người. Để xây dựng một hệ thống tư pháp mạnh mẽ, cần có sự đồng lòng từ các cơ quan nhà nước và xã hội. Việc nâng cao độc lập tư pháp sẽ góp phần quan trọng vào việc bảo vệ quyền lợi của công dân và xây dựng một xã hội công bằng.

5.1. Tương Lai Của Độc Lập Tư Pháp Tại Việt Nam

Tương lai của độc lập tư pháp tại Việt Nam phụ thuộc vào các chính sách và biện pháp cải cách. Sự cam kết từ chính phủ và xã hội sẽ là yếu tố quyết định cho sự phát triển của hệ thống tư pháp.

5.2. Vai Trò Của Xã Hội Trong Việc Bảo Đảm Quyền Con Người

Xã hội cần đóng vai trò tích cực trong việc giám sát và bảo vệ quyền con người. Sự tham gia của cộng đồng sẽ tạo ra sức ép tích cực đối với hệ thống tư pháp, từ đó nâng cao tính độc lập và hiệu quả của nó.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam, quyền con người luôn được khẳng định là giá trị cao quý và mục tiêu tối thượng. Theo các chuẩn mực quốc tế, sự độc lập của nhánh quyền lực tư pháp chính là điều kiện tiên quyết nhằm thiết lập cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước, ngăn ngừa hành vi lạm quyền và bảo đảm công lý. Tại Việt Nam, Khoản 2 Điều 103 Hiến pháp năm 2013 và Luật Tổ chức Tòa án nhân dân năm 2014 có hiệu lực từ ngày 01 tháng 6 năm 2015 đã đặt nền móng pháp lý quan trọng cho tính độc lập của Thẩm phán và Hội thẩm. Tuy nhiên, thực tiễn xét xử giai đoạn 2011 - 2014 cho thấy cơ chế bảo đảm độc lập tư pháp vẫn còn nhiều bất cập, khiến việc bảo vệ quyền con người trong một số lĩnh vực chưa đạt hiệu quả tối ưu.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là làm rõ mối quan hệ hữu cơ giữa độc lập tư pháp và việc bảo đảm quyền con người, phân tích các chuẩn mực quốc tế cùng kinh nghiệm của các quốc gia phát triển, từ đó đánh giá thực trạng thể chế tại Việt Nam. Mục tiêu cụ thể là xác lập hệ thống tiêu chí khoa học và đề xuất các giải pháp khả thi nhằm nâng cao tính độc lập của Tòa án trong hoạt động xét xử. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào hệ thống pháp luật Việt Nam giai đoạn 2010 - 2015 trong sự đối sánh với Cộng hòa Liên bang Đức và Hợp chúng quốc Hoa Kỳ. Ý nghĩa nghiên cứu hướng tới việc nâng cao trên 95% tỷ lệ phán quyết vô tư, khách quan và giảm thiểu 100% sự can thiệp trái luật vào hoạt động xét xử của Tòa án.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết phân chia quyền lực với mô hình tam quyền phân lập gồm lập pháp, hành pháp và tư pháp để luận giải tính tất yếu của việc xác lập một nhánh tư pháp độc lập. Bên cạnh đó, lý thuyết về Nhà nước pháp quyền và học thuyết quyền con người phổ quát được xây dựng trên nền tảng Tuyên ngôn Thế giới về Nhân quyền năm 1948 cùng Công ước Quốc tế về các Quyền Dân sự và Chính trị năm 1966 đóng vai trò kim chỉ nam. Ba khái niệm then chốt được phân tích xuyên suốt bao gồm: tư pháp với tư cách là hoạt động xét xử nhân danh công lý của Tòa án; độc lập tư pháp với hai cấp độ là độc lập thể chế và độc lập cá nhân của Thẩm phán; quyền được xét xử công bằng bởi một Tòa án độc lập, vô tư và được thành lập hợp pháp.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được tổng hợp từ 100% các bản Hiến pháp Việt Nam qua các thời kỳ, các văn kiện pháp lý quốc tế tiêu biểu như Bộ luật Tiêu chuẩn Tối thiểu của Hiệp hội Luật sư Thế giới năm 1982, Tuyên bố Montreal năm 1983, Các Nguyên tắc Cơ bản của Liên Hợp Quốc năm 1985 và Bộ nguyên tắc Bangalore năm 2002. Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm hơn 500 văn bản quy phạm pháp luật, báo cáo tổng kết thực tiễn ngành Tòa án giai đoạn 2010 - 2014 và hệ thống án lệ quốc tế. Phương pháp chọn mẫu là phương pháp chọn mẫu có chủ đích nhằm thu thập dữ liệu thứ cấp có tính đại diện cao nhất về thực trạng xét xử các vụ án hình sự, dân sự và hành chính. Phương pháp phân tích quy phạm kết hợp so sánh luật học và tổng hợp biện chứng được lựa chọn vì cho phép đối chiếu đa chiều giữa chuẩn mực quốc tế với điều kiện chính trị - xã hội cụ thể tại Việt Nam. Quá trình thu thập và xử lý dữ liệu được tiến hành liên tục trong thời gian 2 năm từ 2013 đến 2015.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, độc lập thể chế là cơ sở cốt lõi bảo đảm cho Tòa án thực thi quyền tài phán mà không bị chi phối bởi hai nhánh lập pháp và hành pháp. Kinh nghiệm từ Cộng hòa Liên bang Đức cho thấy Tòa án Hiến pháp Liên bang giữ vị trí tối cao độc lập hoàn toàn với ngân sách riêng và Thẩm phán phải từ 40 tuổi trở lên. Tại Hoa Kỳ, Điều III Hiến pháp xác lập cơ chế bảo hộ Thẩm phán liên bang thông qua chế độ bổ nhiệm suốt đời và không cắt giảm tiền lương.

Thứ hai, thực trạng giải quyết khiếu kiện hành chính tại Việt Nam giai đoạn 2011 - 2014 phản ánh sự chênh lệch rất lớn giữa nhu cầu bảo vệ quyền của người dân và năng lực tài phán. Số lượng vụ án hành chính được Tòa án sơ thẩm và phúc thẩm thụ lý, xét xử chỉ chiếm khoảng dưới 5% so với tổng số hàng trăm nghìn đơn thư khiếu nại, tố cáo mà các cơ quan hành chính nhà nước tiếp nhận và giải quyết.

Thứ ba, sự độc lập nội bộ của Thẩm phán còn chịu nhiều sức ép vô hình từ cấp quản lý. Kết quả khảo sát thực tế ghi nhận trên 60% Thẩm phán được hỏi thừa nhận từng trao đổi, xin ý kiến lãnh đạo Tòa án về đường lối giải quyết vụ án trước khi tuyên án, tạo ra hiện tượng thỉnh thị án trái với nguyên tắc xét xử độc lập.

Thứ tư, tình trạng quá tải và tồn đọng án dân sự giai đoạn 2010 - 2014 duy trì ở mức từ 8% đến 12% mỗi năm, làm kéo dài thời gian tố tụng và ảnh hưởng tiêu cực đến quyền tiếp cận công lý bình đẳng của công dân.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của các hạn chế trên xuất phát từ cơ chế bổ nhiệm Thẩm phán theo nhiệm kỳ 5 năm quy định trong Luật Tổ chức Tòa án nhân dân năm 2014, tạo ra tâm lý e ngại và áp lực tái bổ nhiệm đối với cán bộ xét xử. Bên cạnh đó, ngân sách của hệ thống Tòa án địa phương chưa thực sự tự chủ mà còn phụ thuộc vào sự phân bổ của cơ quan hành chính.

Về phương diện trực quan hóa, toàn bộ dữ liệu đối sánh giữa số lượng đơn khiếu nại hành chính và số án hành chính được xét xử giai đoạn 2011 - 2014 có thể được minh họa qua Biểu đồ cột chồng tương ứng với Bảng 3.1 trong luận văn nhằm phản ánh rõ nét khoảng cách tài phán. Tỷ lệ Thẩm phán xin ý kiến lãnh đạo nên được thể hiện bằng Biểu đồ tròn theo Hình 3.1 để nhấn mạnh mức độ ảnh hưởng của cơ chế hành chính nội bộ. Đồng thời, chuỗi số liệu giải quyết và tồn đọng án dân sự giai đoạn 2010 - 2014 được chuẩn hóa trên Bảng số liệu 3.2 để làm nổi bật áp lực xét xử gia tăng qua từng năm.

So sánh với mô hình tố tụng tại Hoa Kỳ và Đức, việc áp dụng nguyên tắc tranh tụng bình đẳng và bảo đảm an sinh trọn đời theo quy tắc 80 khi nghỉ hưu giúp Thẩm phán phương Tây duy trì sự vô tư tuyệt đối, bảo vệ quyền của các nhóm yếu thế ngay cả khi phán quyết đi ngược lại ý chí của đa số cầm quyền.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, hoàn thiện thể chế bổ nhiệm và kéo dài nhiệm kỳ Thẩm phán: Quốc hội cần xem xét sửa đổi Luật Tổ chức Tòa án nhân dân theo hướng chuyển đổi từ nhiệm kỳ 5 năm sang hình thức bổ nhiệm đến tuổi nghỉ hưu là 60 tuổi đối với nữ và 62 tuổi đối với nam, bảo đảm 100% Thẩm phán yên tâm thực thi nhiệm vụ mà không chịu áp lực tái bổ nhiệm trong giai đoạn 2026 - 2030.

Thứ hai, thiết lập cơ chế tự chủ ngân sách tư pháp: Tòa án nhân dân tối cao chủ trì phối hợp với Bộ Tài chính xây dựng đề án phân bổ ngân sách riêng biệt do Chánh án Tòa án nhân dân tối cao trực tiếp trình Quốc hội phê chuẩn, phấn đấu hoàn thành trước năm 2027 nhằm chấm dứt hoàn toàn sự phụ thuộc tài chính vào chính quyền địa phương.

Thứ ba, xóa bỏ triệt để quy trình thỉnh thị án và báo cáo đường lối xét xử: Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao cần ban hành Nghị quyết nghiêm cấm mọi hình thức chỉ đạo, định hướng nội dung bản án, bảo đảm 100% phán quyết dựa trên kết quả tranh tụng dân chủ tại phiên tòa công khai, triển khai thực hiện ngay từ quý 1 năm 2026.

Thứ tư, mở rộng thẩm quyền và nâng cao năng lực tài phán hành chính: Tòa án nhân dân các cấp đẩy mạnh thụ lý các khiếu kiện quyết định hành chính, hành vi hành chính của cơ quan công quyền, đặt mục tiêu nâng tỷ lệ giải quyết tranh chấp hành chính qua con đường Tòa án lên mức 25% đến 30% vào năm 2030.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, các cơ quan lập pháp và hoạch định chính sách tư pháp gồm đại biểu Quốc hội, Ban Chỉ đạo Cải cách Tư pháp Trung ương nhằm khai thác hệ thống cơ sở lý luận và kinh nghiệm quốc tế phục vụ sửa đổi, hoàn thiện Luật Tổ chức Tòa án nhân dân và các đạo luật tố tụng.

Thứ hai, đội ngũ Thẩm phán, Kiểm sát viên và Thư ký Tòa án nhằm tra cứu, quán triệt các tiêu chuẩn đạo đức tư pháp quốc tế theo Bộ nguyên tắc Bangalore năm 2002, nâng cao bản lĩnh nghề nghiệp trong hơn 90% các vụ án hình sự, dân sự và hành chính.

Thứ ba, giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Luật học nhằm sử dụng công trình như một tài liệu tham khảo chuyên sâu với hơn 60 danh mục tài liệu nghiên cứu chuẩn mực về quyền con người và tổ chức bộ máy nhà nước.

Thứ tư, đội ngũ Luật sư và chuyên viên trợ giúp pháp lý nhằm vận dụng các chuẩn mực xét xử công bằng theo Điều 14 Công ước ICCPR năm 1966 vào việc xây dựng luận cứ bảo vệ quyền lợi hợp pháp cho thân chủ trong 100% các phiên tòa xét xử.

Câu hỏi thường gặp

1. Độc lập tư pháp đóng vai trò gì trong việc bảo vệ quyền con người? Độc lập tư pháp là điều kiện tiên quyết để ngăn chặn hành vi lạm quyền từ các cơ quan công quyền. Khi Tòa án độc lập, Thẩm phán có thể đưa ra phán quyết khách quan, vô tư nhằm khôi phục các quyền con người bị xâm phạm mà không phải chịu sức ép từ nhánh hành pháp hay lập pháp.

2. Tiêu chí cốt lõi nào bảo đảm tính độc lập của Thẩm phán theo chuẩn mực quốc tế? Theo Các Nguyên tắc Cơ bản của Liên Hợp Quốc năm 1985, Thẩm phán phải được bảo đảm về nhiệm kỳ làm việc lâu dài đến tuổi nghỉ hưu, hưởng mức lương thích đáng không bị cắt giảm, được miễn trừ trách nhiệm dân sự đối với sai sót vô ý và có quy trình tuyển chọn công khai dựa trên năng lực.

3. Tại sao cơ chế nhiệm kỳ Thẩm phán 5 năm tại Việt Nam cần được cải cách? Nhiệm kỳ 5 năm khiến Thẩm phán luôn đối diện với áp lực tái bổ nhiệm từ cấp ủy và chính quyền địa phương. Điều này làm suy giảm tính độc lập khi xét xử các vụ án hành chính hoặc các tranh chấp liên quan đến lợi ích của các cơ quan quản lý nhà nước.

4. Hiện tượng thỉnh thị án ảnh hưởng như thế nào đến tính công bằng của phiên tòa? Thói quen xin ý kiến lãnh đạo Tòa án làm mất đi ý nghĩa của nguyên tắc tranh tụng công khai. Bản án thực chất đã được định đoạt từ trước phiên xử, tước đoạt quyền bào chữa hợp pháp của bị cáo và đương sự theo quy định tại Khoản 2 Điều 103 Hiến pháp năm 2013.

5. Bài học lớn nhất từ mô hình tư pháp của Đức và Hoa Kỳ là gì? Đó là việc thiết lập cơ chế giám sát tính hợp hiến của các đạo luật và bảo đảm an sinh trọn đời cho Thẩm phán. Tại Đức, Tòa án Hiến pháp có quyền tuyên hủy văn bản vi hiến, còn tại Hoa Kỳ, quy tắc 80 giúp Thẩm phán giữ trọn sự độc lập trong suốt cuộc đời công vụ.

Kết luận

• Luận văn khẳng định độc lập tư pháp là trụ cột không thể thay thế của Nhà nước pháp quyền nhằm bảo đảm tối đa quyền con người.
• Hệ thống hóa toàn diện các chuẩn mực quốc tế từ Tuyên ngôn UDHR năm 1948, Công ước ICCPR năm 1966 và kinh nghiệm lập pháp của Đức, Hoa Kỳ.
• Đánh giá thẳng thắn thực trạng xét xử giai đoạn 2010 - 2014, chỉ rõ các điểm nghẽn về nhiệm kỳ Thẩm phán, tự chủ ngân sách và hiện tượng thỉnh thị án.
• Đề xuất lộ trình cải cách đồng bộ gồm 4 nhóm giải pháp đột phá về thể chế, tài chính và tố tụng tranh tụng hướng tới mốc thời gian năm 2030.
• Cung cấp nguồn tư liệu học thuật giá trị phục vụ trực tiếp cho công cuộc cải cách tư pháp và xây dựng pháp luật tại Việt Nam.

Trong thời gian tới, các nhà nghiên cứu và cơ quan soạn thảo luật cần tiếp tục nghiên cứu sâu rộng việc thể chế hóa mô hình Tòa án Hiến pháp hoặc Hội đồng Hiến pháp nhằm hoàn thiện cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước tại Việt Nam. Hãy tham khảo và áp dụng các luận điểm khoa học của luận văn vào thực tiễn xét xử ngay hôm nay để chung tay xây dựng một nền tư pháp văn minh, liêm chính và phụng sự công lý.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 - TƯ PHÁP VÀ ĐỘC LẬP TƯ PHÁP 1. Khái niệm tư pháp Trong từ điển Black Law, tái bản lần thứ 6, tư pháp được định nghĩa là “một nhánh của chính quyền được trao quyền tư pháp; hệ thống Tòa án trong một quốc gia; các Thẩm phán. Tư pháp là một nhánh quyền lực của nhà nước nhằm giải thích và áp dụng pháp luật” [53]. Theo thuyết tam quyền phân lập, tư pháp là một trong ba quyền của quyền lực nhà nước: lập pháp (làm pháp luật, ban hành pháp luật); hành pháp (thi hành pháp luật) và tư pháp (giữ gìn, bảo vệ pháp luật, xử lý các việc vi phạm pháp luật).

Theo quan điểm của phương Tây, tư pháp được hiểu là xét xử - đồng nghĩa với hoạt động của Tòa án để tìm ra công lý, công bằng cho tất cả mọi người. Bên cạnh đó cũng có quan niệm tư pháp không chỉ là hoạt động xét xử của Tòa án, mà còn bao gồm các hoạt động công tố và kiểm sát, hoạt động điều tra của các cơ quan điều tra, hoạt động của các thiết chế bổ trợ tư pháp và hoạt động thi hành án. Có thể khẳng định dù tiếp cận dưới góc độ nào thì tư pháp cũng đều chỉ hoạt động xét xử của Tòa án nhằm bảo vệ công lý, công bằng cho tất cả mọi người. Trong phạm vi luận văn này, tư pháp được hiểu là một nhánh quyền lực của nhà nước, là hoạt động xét xử của Tòa án, có chức năng xét xử các hành vi vi phạm pháp luật, giải quyết các tranh chấp trong xã hội nhằm mục đích bảo đảm quyền con người và bảo vệ pháp luật.

Hoạt động tư pháp Nếu quan niệm tư pháp không chỉ bao gồm chủ thể của quyền tư pháp (Tòa án), mà còn bao gồm các chủ thể tham gia thực hiện quyền tư pháp (Viện kiểm sát/cơ quan công tố, các cơ quan điều tra và cơ quan thi hành án), thì hoạt động tư pháp bao gồm một hệ thống các hoạt động: (i) hoạt động xét xử của Tòa án; (ii) hoạt động công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp của Viện Kiểm sát/cơ quan công tố; (iii) hoạt động điều tra của các cơ quan điều tra; (iv) hoạt động của các thiết chế bổ trợ tư pháp; (v) hoạt động thi hành án. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Nếu quan niệm tư pháp là hoạt động xét xử thì hoạt động tư pháp cũng chính là hoạt động xét xử. Mục đích của hoạt động tư pháp nhằm phục hồi các quan hệ xã hội bị xâm phạm, bảo đảm ổn định trật tự xã hội, trật tự pháp luật trên tất cả các phương diện của đời sống xã hội, phục vụ sự tiến bộ xã hội. Một điều quan trọng hơn mà hoạt động tư pháp hướng đến chính là bảo đảm, bảo vệ quyền con người, bảo đảm công lý được thực thi và một xã hội dân chủ, ổn định, phát triển.

Như đã đề cập ở trên, trong phạm vi luận văn này, tư pháp được hiểu là một nhánh quyền lực của nhà nước, là hoạt động xét xử của Tòa án. Theo đó, hoạt động tư pháp cũng được hiểu là hoạt động xét xử của Tòa án. Hoạt động tư pháp có những đặc điểm sau: Thứ nhất, hoạt động tư pháp có chức năng bảo vệ Hiến pháp và pháp luật. Hoạt động tư pháp được tiến hành trên cơ sở pháp luật, không thể vượt quá giới hạn, phạm vi luật định.

Do đó, thông qua hoạt động tư pháp, mục đích của quy phạm pháp luật được bảo đảm thực hiện. Khi có hành vi vi phạm pháp luật, hoạt động tư pháp sẽ khôi phục giá trị của các quy định pháp luật đó. Thứ hai, hoạt động tư pháp là hoạt động nhân danh quyền lực nhà nước và công lý để đưa ra phán quyết. Do đó, phán quyết của các cơ quan tư pháp được bảo đảm thi hành bởi sự cưỡng chế của cơ quan nhà nước.

Phán quyết của cơ quan tư pháp có hiệu lực bắt buộc, mọi chủ thể liên quan phải tôn trọng và tuân thủ phán quyết một cách nghiêm túc. Không một cơ quan, tổ chức hay cá nhân nào có quyền xét lại hoặc sửa phán quyết của cơ quan tư pháp. Thứ ba, hoạt động tư pháp là hoạt động xét xử do Tòa án thực hiện và phải tuân theo quy định của pháp luật tố tụng. Theo đó, Tòa án chỉ tiến hành xét xử khi có yêu cầu hoặc khởi kiện.

Điều đó có nghĩa rằng, Tòa án chỉ thẩm định luật do Quốc hội/Nghị viện ban hành có hợp hiến hay không, các văn bản pháp quy của các cơ quan hành pháp có phù hợp với Hiến pháp và pháp luật hay không khi có yêu cầu hoặc có khởi kiện đến Tòa án. Tòa án chỉ giải quyết các tranh chấp giữa các cơ quan nhà nước với nhau, giữa các cơ quan nhà nước và nhân viên của các cơ quan này 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] với công dân, giữa các công dân với nhau, khi tranh chấp đó được khởi kiện đến Tòa án. Tòa án cũng chỉ quyết định rằng việc bắt, tạm giam một người là đúng hay không đúng pháp luật khi người đó khiếu nại đến Tòa án. Tóm lại, Tòa án chỉ thực hiện quyền lực tư pháp khi được yêu cầu.

Tòa án không bao giờ tự mình thẩm tra tính hợp hiến, hợp pháp của các văn bản luật và dưới luật; Tòa án không tự mình kiểm tra rồi phán quyết về tính hợp hiến, hợp pháp của hành vi và quyết định của các cơ quan công quyền [3, tr. Thứ tư, hoạt động tư pháp là hoạt động giải thích pháp luật trong phạm vi giải quyết vụ án cụ thể chứ không vượt quá giới hạn này. Các quy phạm pháp luật có tính khái quát cao nên không phải lúc nào cũng có tính rõ ràng, do vậy trong từng vụ án cụ thể mà người đưa ra phán quyết có trách nhiệm giải thích điều luật áp dụng. Ngoài ra, quy định pháp luật không thể bao trùm hết tất cả lĩnh vực trong xã hội khi có sự kiện phát sinh.

Khi đó, những người tiến hành hoạt động tư pháp không thể từ chối xét xử vì lý do không có quy định pháp luật, mà phải tìm ra, viện dẫn, giải thích pháp luật dựa trên đạo luật mang tính pháp lý cao nhất, tập quán, hoặc trên nguyên tắc tổng quát nhất của pháp luật. Độc lập tư pháp 1. Khái niệm độc lập tư pháp Tương tự như trong nhận thức về tư pháp, tuỳ theo phương pháp tiếp cận mà độc lập tư pháp cũng được hiểu và trình bày khác nhau. Với quan điểm tư pháp là một nhánh quyền lực nhà nước, độc lập tư pháp chính là sự độc lập của nhánh quyền lực tư pháp với các nhánh quyền lực lập pháp và hành pháp.

Theo đó, tư pháp không chịu sự tác động của bất kỳ nhánh quyền lực nào khác, hoặc từ một cá nhân, hay từ các nhóm lợi ích chính trị của những người cầm quyền. Nếu xét từ góc độ tư pháp chỉ hoạt động xét xử của Tòa án, độc lập tư pháp chính là sự độc lập trong xét xử, cụ thể mọi phán quyết hay quyết định của Tòa án không chịu sự ràng buộc, can thiệp hay uy hiếp từ bất kỳ một chủ thể nào thuộc cơ quan quyền lực nhà nước cũng như trong xã hội. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Nếu xét từ góc độ tư pháp là hoạt động của Tòa án, các cơ quan điều tra, kiểm sát, truy tố, xét xử và thi hành án, độc lập tư pháp phải là sự độc lập của các cơ quan này. Cũng tương tự như quan điểm về tư pháp, trong luận văn này, độc lập tư pháp chính là độc lập của Tòa án hay độc lập xét xử của Tòa án, có nghĩa là Tòa án phải độc lập về mặt thể chể và Thẩm phán.

Các tiêu chí về độc lập tư pháp 1. Theo pháp luật quốc tế a) Một số văn kiện quốc tế về độc lập tư pháp Độc lập tư pháp được ghi nhận tại rất nhiều văn kiện quốc tế trong phạm vi khu vực cũng như toàn thế giới, có thể kể tên một số văn kiện quan trọng sau: - Văn kiện pháp lý toàn cầu: (i) Tuyên ngôn thế giới về nhân quyền [64] (sau đây gọi là “UDHR”); (ii) Công ước quốc tế về quyền chính trị và dân sự (sau đây gọi là “ICCPR”) [59], Công ước quốc tế về các quyền kinh tế, xã hội, văn hóa (1966); (iii) Bộ luật Tiêu chuẩn Tối thiểu về Độc lập Tư pháp của Hiệp hội Luật sư Thế giới năm 1982 [57] (sau đây gọi là “Bộ luật Tiêu chuẩn IBA”); (iv) Tuyên bố Quốc tế Montreal về Độc lập Tư pháp (1983) [58] (sau đây gọi là “Tuyên bố Montreal”); (v) Quan điểm về tính độc lập của Tòa án của Uỷ ban quyền con người được thể hiện qua một trong số các Khuyến nghị chung của HRC về việc áp dụng Tuyên bố toàn cầu về quyền con người - Khuyến nghị chung số 13 ban hành ngày 13 tháng 4 năm 1984 về quyền bình đẳng trước Tòa án và quyền được xét xử công bằng và công khai bởi một Tòa án độc lập được thành lập theo pháp luật; (vi) Các Nguyên tắc Cơ bản của Liên hợp quốc về độc lập tư pháp 1985 [60] (sau đây gọi là “Các nguyên tắc cơ bản về độc lập tư pháp 1985”); (vii) Điều lệ chung về Thẩm phán của Hiệp hội Thẩm phán Quốc tế (1999); (viii) Bộ nguyên tắc Bangalore về Đạo đức tư pháp [63] (sau đây gọi là “Bộ nguyên tắc Bangalore”) - Văn kiện pháp lý trong phạm vi khu vực: 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] (i) Công ước quyền con người Châu Âu 1950 [56] (sau đây gọi là “ECHR”); (ii) Công ước quyền con người Châu Mỹ 1969 [61] (sau đây gọi là “ACHR”); (iii) Hiến chương quyền con người và nhân dân Châu Phi 1981 [52] (sau đây gọi là “ACHPR 1981”); (iv) Tuyên bố Bắc Kinh về các nguyên tắc độc lập Tư pháp (1995) [41] (sau đây gọi là “Tuyên bố Bắc Kinh”); và (v) Kiến nghị số R(94) 12 của Hội nghị Bộ trưởng các quốc gia thành viên của Uỷ ban Châu Âu về tính độc lập, hiệu quả và vai trò của Thẩm phán. b) Tiêu chí về độc lập tư pháp theo quy định của pháp luật quốc tế Tất cả các văn kiện quốc tế và khu vực về quyền con người đều nhằm mục đích đảm bảo rằng thủ tục tố tụng dân sự và hình sự được tiến hành một cách bình đẳng trước một Tòa án hay cơ quan xét xử độc lập và công bằng. Mục đích của phần này là chỉ ra những yếu tố tạo nên sự “độc lập” của Tòa án dưới góc nhìn của các tổ chức quốc tế.