Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ ĐỊNH TỘI DANH 1. Khái niệm, các loại, quy trình và ý nghĩa của định tội danh 1. Khái niệm định tội danh Hiện nay, trong khoa học hình sự Việt Nam, có nhiều quan điểm về khái niệm định tội danh, điển hình một số quan điểm sau: Quan điểm thứ nhất cho rằng: “Định tội danh là việc xác nhận về mặt pháp lý sự phù hợp giữa các dấu hiệu của hành vi nguy hiểm cho xã hội cụ thể đã được thực hiện với các yếu tố cấu thành tội phạm cụ thể tương ứng được quy định trong Bộ luật hình sự” [1, tr. Quan điểm thứ hai cho rằng: “Định tội danh là việc xác định và ghi nhận về mặt pháp lý sự phù hợp chính xác giữa các dấu hiệu của hành vi phạm tội cụ thể đã được thực hiện với các dấu hiệu của cấu thành tội phạm đã được quy định trong quy phạm pháp luật hình sự” [36, tr.
Quan điểm thứ ba cho rằng: “Định tội danh là quá trình nhận thức lý luận có tính logic, là dạng của hoạt động thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự cũng như pháp luật tố tụng hình sự và được tiến hành trên cơ sở các chứng cứ, các tài liệu thu thập được và các tình tiết thực tế của vụ án hình sự để xác định sự phù hợp giữa các dấu hiệu của hành vi nguy hiểm cho xã hội được thực hiện với các dấu hiệu của CTTP tương ứng do luật hình sự quy định nhằm đạt được sự thật khách quan, tức là đưa ra sự đánh giá chính xác tội phạm về mặt pháp lý hình sự, làm tiền đề cho việc cá thể hóa và phân hóa TNHS một cách công minh, có căn cứ và đúng pháp luật” [7, tr. Quan điểm thứ tư cho rằng: “Định tội danh là thuật ngữ dùng để chỉ hoạt động của cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng có thẩm quyền trong tố tụng hình sự nhằm đối chiếu sự phù hợp giữa các dấu hiệu thực tế của cấu thành tội phạm với các dấu hiệu pháp lý của cấu thành tội phạm được mô tả trong Bộ luật hình sự, để giải quyết vụ án hình sự bằng việc ra kết luận bằng văn bản áp dụng pháp luật” [17, tr. 7 Quan điểm thứ năm cho rằng: “Định tội danh là hoạt động thực tiễn của các cơ quan tiến hành tố tụng (Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án) và một số cơ quan khác có thẩm quyền theo quy định của pháp luật để xác định một người có phạm tội không, nếu phạm tội thì đó là tội gì, theo điều luật nào của BLHS hay nói cách khác đây là quá trình xác định tên tội cho hành vi nguy hiểm đã thực hiện” [16, tr. Như vậy, có nhiều quan điểm về khái niệm định tội danh do cách tiếp cận và mục đích nghiên cứu khác nhau nên có các quan điểm khác nhau.
Mặc dù vậy, các quan điểm đều có điểm chung, thống nhất ở chỗ định tội danh về bản chất là đối chiếu, so sánh và xác định sự phù hợp giữa các dấu hiệu của hành vi nguy hiểm cho xã hội được thực hiện với các dấu hiệu của CTTP tương ứng quy định trong BLHS. Tiếp thu những yếu tố hợp lý trong các quan điểm nêu trên, có thể đưa ra khái niệm: Định tội danh là một dạng của hoạt động thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự, pháp luật tố tụng hình sự, được tiến hành trên cơ sở các chứng cứ, các tài liệu được thu thập theo quy định của pháp luật và các tình tiết thực tế của vụ án để xác định sự phù hợp giữa các dấu hiệu của hành vi nguy hiểm cho xã hội đã được thực hiện với các dấu hiệu của CTTP tương ứng do luật hình sự quy định và kết luận hành vi nguy hiểm cho xã hội đó có phạm tội hay không, nếu có thì phạm tội gì, theo điểm khoản điều luật nào của BLHS. Các loại định tội danh Qua nghiên cứu lý luận cũng như từ thực tiễn thấy rằng, định tội danh thường do các chủ thể là cơ quan tiến hành tố tụng tiến hành gồm: CQĐT, VKS, Tòa án và một số cơ quan khác được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra như Bộ đội biên phòng, Hải quan, Kiểm lâm. Ngoài ra, các cán bộ khoa học, tác giả các bài viết, bài báo, giảng viên, sinh viên luật hay bất kỳ một người nào quan tâm, có kiến thức pháp luật cũng có thể tiến hành định tội danh.
Tuy nhiên, hậu quả pháp lý của hai nhóm chủ thể định tội danh này khác nhau. Cụ thể, định tội danh do cơ quan tiến hành tố tụng thực hiện là cơ sở khởi tố vụ án, khởi tố bị can, để bắt đầu quá trình điều tra, truy tố và xét xử vụ án hình sự, còn định tội danh do các chủ thể 8 khác chỉ là sự thể hiện ý kiến cá nhân, quan điểm pháp lý nhưng nó có ý nghĩa quan trọng trong quá trình nghiên cứu pháp luật. Do đó, căn cứ vào chủ thể tiến hành định tội danh và hậu quả của việc định tội danh, người ta phân thành hai loại định tội danh: định tội danh chính thức và định tội danh không chính thức. Định tội danh chính thức Định tội danh chính thức là hoạt động định tội danh trong một vụ án hình sự cụ thể, là sự đánh giá chính thức của Nhà nước về tính chất pháp lý hình sự về hành vi phạm tội cụ thể do các cơ quan tiến hành tố tụng thực hiện.
Như vậy, chủ thể định tội danh chính thức là các cơ quan tiến hành tố tụng gồm: CQĐT, VKS, Tòa án mà trực tiếp là Điều tra viên, Kiểm sát viên, Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân. Về hậu quả pháp lý của định tội danh chính thức là làm phát sinh quyền và nghĩa vụ giữa người hoặc pháp nhân thương mại thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội với các cơ quan tiến hành tố tụng theo quy định của pháp luật thông qua các quyết định như khởi tố vụ án, khởi tố bị can, kết luật điều tra, cáo trạng, bản án… 1. Định tội danh không chính thức Định tội danh không chính thức là sự đánh giá về mặt pháp lý của các chủ thể khác nhau như cán bộ khoa học, luật gia, tác giả các bài viết, bài báo, giảng viên, sinh viên luật…thể hiện quan điểm khoa học, nhận thức của mình đối với một hành vi phạm tội trên thực tế. Như vậy, đối với định tội danh không chính thức thì chủ thể định tội danh là các cán bộ khoa học, luật gia, tác giả các bài viết, bài báo, giảng viên, sinh viên luật hay bất kỳ một người nào quan tâm, nghiên cứu vụ án cụ thể.
Về hậu quả pháp lý của định tội danh không chính thức là không làm phát sinh quyền và nghĩa vụ giữa người hoặc pháp nhân thương mại thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội với các cơ quan tiến hành tố tụng trong quan hệ pháp luật hình sự, nhưng có ý nghĩa quan trọng trong quá trình nghiên cứu pháp luật, là một phương pháp nhận thức luật pháp, góp phần tạo thành dư luận xã hội về pháp luật, là cơ sở để kiến nghị hoàn thiện và phát triển khoa học luật hình sự. Việc phân loại nêu trên chỉ có tính chất tương đối bởi cả định tội danh chính thức và định tội danh không chính thức đều là sự lựa chọn, so sánh, đối chiếu, nhằm 9 xác định sự phù hợp giữa các dấu hiệu của hành vi phạm tội cụ thể đã được thực hiện với các dấu hiệu cấu thành tội phạm được quy định trong luật hình sự. Quy trình định tội danh Định tội danh là một quá trình nhận thức logic, là một dạng của hoạt động thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự, do đó để bảo đảm định tội danh đúng việc định tội danh cần tiến hành theo trình tự nhất định, gồm các bước: Bước 1: Xác định các tình tiết thực tế của vụ án Đây là bước rất quan trọng trong định tội danh, vì sự thật đã xảy ra như thế nào sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả của định tội danh. Cho nên, trong quá trình giải quyết vụ án hình sự, các cơ quan tiến hành tố tụng (CQĐT, VKS, Tòa án và một số cơ quan khác được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra theo quy định tại Điều 164 BLTTHS năm 2015 như Bộ đội biên phòng, Hải quan, Kiểm lâm.) tiến hành thu thập và làm rõ tất cả các tình tiết liên quan đến vụ án một cách khách quan bằng các biện pháp được quy định trong BLTTHS.
Để xác định sự thật khách quan của vụ án, khi tiến hành điều tra, truy tố và xét xử phải đảm bảo vô tư, không suy diễn, không định kiến, phải dựa vào các chứng cứ đã thu thập hợp pháp và kiểm tra, phân tích, đánh giá theo quy định của pháp luật. Việc thu thập các tình tiết của vụ án phải đầy đủ, toàn diện, trung thực, chính xác, khách quan và khoa học. Mỗi tình tiết của vụ án phải được kiểm tra, phân tích, đánh giá độc lập, phải đặt nó trong hoàn cảnh cụ thể, sau đó đặt trong mối quan hệ với các tình tiết khác, trong cả quá trình diễn biến sự việc xảy ra. Sau đó, rút ra kết luận khái quát tổng hợp chung và làm rõ chứng cứ xác định có tội, chứng cứ xác định không có tội, tình tiết tăng nặng, tình tiết giảm nhẹ TNHS của người hoặc pháp nhân thương mại thực hiện hành vi phạm tội.
Đây cũng là một trong những nguyên tắc quan trọng nhất được quy định tại Điều 15 BLTTHS năm 2015, nguyên tắc xác định sự thật của vụ án. Bước 2: Nhận thức đúng nội dung của các quy định trong BLHS Đây là bước có ý nghĩa rất lớn trong định tội danh. Mặc dù, khi ban hành BLHS, nhà làm luật đã đánh giá một cách toàn diện tính chất và mức độ nguy hiểm 10 cho xã hội của các hành vi tương ứng, quy định chế tài áp dụng đối với từng loại hành vi cũng như hiệu quả đạt được khi áp dụng các chế tài. Nhưng đời sống xã hội đa dạng, muôn màu muôn vẻ, nên các quy phạm pháp luật không phản ánh được hết toàn bộ mà chỉ phản ánh những nét đặc trưng, cơ bản, phổ biến, với tính chất là các dấu hiệu bắt buộc của CTTP cụ thể.
Đồng thời, từ thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự cho thấy còn nhiều khó khăn, vướng mắc về định tội danh và quyết định hình phạt.