PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài ĐHNN (định hướng nghề nghiệp) của cha mẹ cho con không chỉ xác định hướng đi cuộc đời của con mà còn có tác dụng đến toàn xã hội, góp phần vào việc phân luồng và sử dụng hợp lí nguồn lao động thúc đẩy phát triển kinh tế như trong Văn kiện Đại hội đã đề ra: “Coi trọng công tác hướng nghiệp và phân luồng học sinh trung học, chuẩn bị cho thanh niên, thiếu niên đi vào lao động nghề nghiệp phù hợp với sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế trong cả nước và từng địa phương” 1. Tuy nhiên, trong ĐHNN của cha mẹ thì vấn đề làm gì, ở đâu ngoài khía cạnh kinh tế, thu nhập, phần quan trọng còn là cái “tiếng”, cái “thế”, cái giá trị mà nghề nghiệp gắn với vị trí xã hội đem lại [23]. Và thực tế, việc định hướng mang tính xu thế và kỳ vọng của cha mẹ, thầy cô nên nhiều sinh viên khi ra trường không có việc làm hoặc phải đào tạo lại, tình trạng ngồi nhầm đại học xảy ra nhiều năm với nhiều sinh viên.
Những cử nhân, kĩ sư thất nghiệp quay lại học trung cấp với quyết tâm làm lại cuộc đời ngày càng phổ biến và trở thành vấn đề nhức nhối [16]. Theo thống kê, số người thất nghiệp theo trình độ chuyên môn đại học là khá cao, chiếm 16.5% so với những trình độ đào tạo khác, điều này phản ánh một thực trạng rằng càng ngày các sinh viên ra trường từ các trường CĐ- ĐH càng khó xin việc. Tỷ lệ thất nghiệp theo độ tuổi từ 15-24 chiếm 6.8%, là cao nhất trong các nhóm tuổi, còn tỷ lệ thất nghiệp theo trình độ chuyên môn CĐ là 6.1% cũng chiếm tỷ lệ cao hơn nhiều so với chưa đào tạo chuyên môn kỹ thuật [34]. Lứa tuổi THPT (Trung học phổ thông) là giai đoạn mà các em đứng trước nhiều sự lựa chọn và cần có sự định hướng, động viên, an ủi của cha mẹ và nhà trường để các em có thể tìm được hướng đi cho bản thân và phát huy được năng lực của mình.
Đây cũng là lứa tuổi bắt đầu có những suy nghĩ cho tương lai của bản thân. Và theo Luật lao động thì đủ 15 tuổi trở lên là các em cũng bắt đầu đủ tuổi, đủ sức khỏe để có thể lao động kiếm sống. Tuy nhiên, trên thực tế việc lựa chọn nghề 1 Quyết định 126/CP ngày 19 tháng 3 năm 1981 của Hội đồng Chính phủ về “Công tác hướng nghiệp trong các trường Phổ thông và việc sử dụng học sinh các cấp Phổ thông cơ sở và Phổ thông trung học tốt nghiệp ra trường” 1 z không hề đơn giản, dễ dàng bởi nghề nghiệp trong xã hội rất phong phú, nghề nào cũng có vai trò, ý nghĩa nhất định. Bên cạnh đó, học sinh THPT còn bị chi phối bởi rất nhiều yếu tố cả chủ quan và khách quan đến việc lựa chọn nghề nghiệp của các em.
Không đánh giá đúng về năng lực bản thân sẽ lúng túng trong việc chọn nghề. Do đó có 2 tình trạng thường gặp đó là: một là, đánh giá quá cao năng lực bản thân và hai là, đánh giá không đúng mức (thấp hơn) về năng lực của bản thân. Việc đánh giá quá cao năng lực của bản thân dẫn đến sự chủ quan ban đầu thất vọng lúc cuối, còn nếu đánh giá quá thấp về năng lực bản thân thì chúng ta sẽ bỏ qua những nghề nghiệp mà đáng ra phải nên chọn [4]. Trong khi đó, Đảng xác định làng nghề thu hút tới 30% lực lượng lao động nông thôn.
Vai trò quan trọng của làng nghề thể hiện ở việc góp phần thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn theo hướng công nghiệp hóa; tăng giá trị sản phẩm hàng hóa; góp phần giải quyết việc làm, tăng thu nhập cho người lao động nông thôn; thu hút vốn nhàn rỗi, tận dụng thời gian và lực lượng lao động, hạn chế di dân tự do; đa dạng hóa kinh tế nông thôn, thúc đẩy quá trình đô thị hóa cải thiện đời sống người dân; bảo tồn các giá trị văn hóa dân tộc [3]. Từ Sơn là thị xã có nhiều khu công nghiệp, cụm công nghiệp và nhiều làng nghề của tỉnh Bắc Ninh đặt trên địa bàn nên đòi hỏi cần phải có một nguồn nhân lực có chất lượng với số lượng lớn. Trong kế hoạch phát triển các ngành kinh tế trọng điểm nói riêng hay phát triển xã hội nói chung thì lực lượng lao động kế thừa có chuyên môn cao với đầy đủ những phẩm chất và kỹ năng nghề nghiệp là vô cùng cần thiết. Xuất phát từ những lí do đó, tôi lựa chọn đề tài: “Định hướng nghề nghiệp của cha mẹ đối với con cái trong độ tuổi trung học phổ thông tại khu vực làng nghề TX.
Từ Sơn- tỉnh Bắc Ninh” để nghiên cứu. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn 2. Ý nghĩa lý luận Nghiên cứu này trên cơ sở vận dụng một số khái niệm, lý thuyết xã hội học như khái niệm định hướng giá trị nghề, gia đình, định hướng nghề nghiệp, lý thuyết vai trò, lý thuyết sự lựa chọn hợp lý để tìm hiểu và giải thích những mong muốn, 2 z định hướng về học vấn, nghề nghiệp của cha mẹ đối với con trong độ tuổi THPT tại làng nghề như: định hướng về bậc học, định hướng về nghề nghiệp, khu vực làm việc; về một số yếu tố tác động đến ĐHNN của cha mẹ đối với con. Đồng thời đề tài được coi như là một luận chứng góp phần làm sáng tỏ hơn cho những lý thuyết đó.
Các bằng chứng thu thập bằng phương pháp định lượng (như kết quả học tập, thời gian dành cho học tập của con, chi phí giáo dục, nhắc nhở con học bài của cha mẹ) được gắn kết với các bằng chứng thu thập từ phương pháp định tính góp phần làm rõ ĐHNN làng nghề nông thôn, các đường hướng giáo dục mà gia đình nông thôn đang lựa chọn cho con. Ý nghĩa thực tiễn Về mặt thực tiễn có thể đánh giá bước đầu việc ĐHNN đối với con trong độ tuổi THPT của cha mẹ tại làng nghề thuộc TX. Từ Sơn và các yếu tố ảnh hưởng đến nó. Đồng thời kết quả nghiên cứu này cũng góp phần làm phong phú thêm những nghiên cứu về ĐHNN trong gia đình và cũng là một nguồn tài liệu tham khảo cho học viên, sinh viên khi nghiên cứu về gia đình.
Nghiên cứu này cũng hướng đến việc đề xuất những kiến nghị về chính sách để có cái nhìn khách quan, làm nguồn tham khảo cho cha mẹ khi ĐHNN cho con. Tổng quan nghiên cứu Vấn đề gia đình và giáo dục gia đình ngày càng thu hút được sự quan tâm chú ý của nhiều ngành, nhiều cấp như Viện Xã hội học, Viện gia đình và giới, Trung tâm nghiên cứu khoa học xã hội. Vì vậy, đã có nhiều công trình nghiên cứu khoa học khác nhau về lĩnh vực này. Việc rà soát và hệ thống hóa các chủ đề, vấn đề từ các nghiên cứu đi trước là cần thiết, để từ đó tìm kiếm những bằng chứng mới trên cơ sở học hỏi, kế thừa những thành quả nghiên cứu của các tác giả khác.
* Định hướng nghề nghiệp của học sinh, sinh viên - Nói đến tầm quan trọng của ĐHNN, nhận thức về nghề nghiệp, xu hướng chọn nghề và những nhân tố ảnh hưởng tới sự định hướng giá trị nghề nghiệp của học sinh. (Trần Quốc Thành, 2002) 3 z + Về xu hướng chọn nghề của học sinh, có nhiều giá trị khác nhau chi phối xu hướng chọn nghề của học sinh. Dưới tác động của nền kinh tế - xã hội, của điều kiện trao đổi thông tin ở từng địa bàn dân cư mà có sự khác biệt thứ bậc của các giá trị. Những giá trị vật chất có xu hướng được đề cao trong việc chọn nghề của học sinh hiện nay.
+ Về những yếu tố ảnh hưởng tới sự định hướng giá trị nghề nghiệp của học sinh thì vai trò của gia đình và bạn bè chiếm vị trí quan trọng [40]. - Theo nghiên cứu của Đỗ Thị Ngọc Chi, trong các yếu tố ảnh hưởng đến ĐHNN của các em thì gia đình ảnh hưởng nhiều nhất còn yếu tố hoạt động hướng nghiệp của nhà trường tác động rất yếu. Một số em chưa có sự định hướng rõ ràng và bị lúng túng trong dự định nghề nghiệp trong tương lai [4]. - Với hướng nghiên cứu về định hướng giá trị của tác giả Vũ Hào Quang, 2001 trong cuốn “Định hướng giá trị của sinh viên- con em cán bộ khoa học” đã chỉ ra những giá trị việc làm và nơi làm việc là những giá trị quan trọng đối với sinh viên.
Và mong muốn lớn nhất của sinh viên sau khi tốt nghiệp ĐH là có việc làm và ổn định gia đình. Về nghề nghiệp, sinh viên mong muốn được làm đúng nghề đào tạo, việc làm đúng nghề được đào tạo coi như là một tiêu chuẩn cao nhất trong quá trình tìm việc làm. Sinh viên rất đề cao vấn đề thu nhập ổn định, nghề được xã hội coi trọng và được làm việc trong môi trường xã hội tốt đẹp lành mạnh. Đồng thời, tác giả cũng phân tích mối quan hệ trong gia đình, đặc biệt là các quan hệ trong cơ cấu các thế hệ, mô hình quyền lực trong gia đình, lối sống ảnh hưởng đến ĐHNN.
Qua những nghiên cứu về ĐHNN của các em học sinh, sinh viên, tôi thấy, các tác giả đã chỉ ra gia đình là yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến ĐHNN của các em hiện nay. Điều này khiến tôi hình thành lên ý tưởng nghiên cứu vai trò của cha mẹ trong việc ĐHNN của các em như thế nào? * Định hướng nghề nghiệp trong nhà trường Ở Việt Nam, khái niệm hướng nghiệp được nói đến từ những năm 60. Đến đầu những năm 80, khi xuất hiện nhu cầu đẩy mạnh giáo dục lao động, kỹ thuật 4 z tổng hợp và hướng nghiệp nhằm chuẩn bị kỹ 13 năng cho học sinh phổ thông đi vào cuộc sống thì hướng nghiệp mới thực sự được Nhà nước chú trọng đến. - Nhiều công trình nghiên cứu trước đây của giáo sư Phạm Tất Dong như: “Vấn đề hứng thú trong công tác hướng nghiệp - Nghiên cứu Khoa học giáo dục, số 18/1974”; “Hướng nghiệp trong nhà trường phổ thông”- tạp chí Đại học và Trung học chuyên nghiệp, số 6/1982”; Phạm Tất Dong (1987), Giáo trình công tác hướng nghiệp trong trường phổ thông” NXB Hà Nội, Hướng nghiệp trong điều kiện kinh tế thị trường- Thế giới mới số 91/1974” đã xem xét sâu sắc và có hệ thống về hứng thú nghề nghiệp cũng như những vấn đề cơ bản về nội dung phương pháp hướng nghiệp cho học sinh.