PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Nhật Bản, nổi bật với nét truyền thống văn hóa cổ kính gắn liền với hình thức việc làm là tuyển dụng trọn đời. Trong thập niên 80 của thế kỷ XX, nước Nhật luôn được thế giới ca ngợi và được coi là mô hình phát triển cần noi theo bởi Nhật Bản đạt được sự phát triển “thần kỳ” về kinh tế, ổn định về chính trị, an toàn về xã hội. Để có được sự phát triển thần kỳ ấy, không chỉ chính phủ mà từng người dân Nhật Bản đều có ý thức cao độ trong học tập, làm việc và cống hiến cho đất nước.
Cũng trong thời gian này, hình thức việc làm chủ yếu của Nhật Bản là lao động chính thức hay còn gọi là tuyển dụng trọn đời. Tuy nhiên, thời gian gần đây, kinh tế Nhật đang có chiều hướng đi xuống. Điều này gây ảnh hưởng đến Nhật Bản về nhiều mặt từ văn hóa, chính trị, xã hội,…Một trong những phương diện đó là sự thay đổi có thể nhận thấy qua hình thức việc làm trong giới trẻ. Nhật Bản xuất hiện thêm nhiều hình thức việc làm mới, đa dạng và phong phú hơn những cũng khiến cho xã hội có nhiều sự biến động.
Hiện nay, tại Nhật Bản, sự gia tăng số lượng và sự khác biệt về lương giữa lao động chính thức và lao động phi chính thức ngày càng lớn. Tỷ lệ số lao động phi chính thức chiếm tới hơn 30% tổng số lao động.1 Một vấn đề đặt ra ở đây là sự giảm đột ngột tỷ lệ lao động trẻ trong số lao động chính thức kể từ giữa những năm 1990. Rất nhiều người không thể tìm công việc chính thức trong suốt thời kỳ “tuyển dụng bị đóng băng” và trong giai đoạn suy thoái trở thành lao động phi chính thức hoặc không có việc làm. Ngoài ra, số “lao động tự do” (những lao động bán thời gian) đã giảm 4 năm liên tục cho đến năm 2003 nhưng hiện nay lại có xu hướng tăng và vẫn ở mức cao.2 1 日本の雇用、本当は何が問題なのか,2009 年, 大久保幸夫, 出版社：講談社現代新, Okubo Yukio (2009), “Chế độ việc làm của Nhật Bản, vấn đề thực sự nằm ở đâu?”, Nhà xuất bản Xã luận Hiện đại Nhật Bản.
2 日本の雇用、本当は何が問題なのか,2009 年, 大久保幸夫, 出版社：講談社現代新, Okubo Yukio (2009), “Chế độ việc làm của Nhật Bản, vấn đề thực sự nằm ở đâu?”, Nhà xuất bản Xã luận Hiện đại Nhật Bản. 3 Thực trạng này làm nảy sinh nhiều vấn đề đáng quan tâm. Những bạn trẻ làm việc theo hình thức việc làm không chính thức luôn gặp bất lợi trong cuộc sống hàng ngày do thu nhập và chế độ đãi ngộ không đảm bảo. Bên cạnh đó, có nhiều báo cáo cho thấy số lượng lao động này đã và đang ảnh hưởng trực tiếp đến tỷ lệ sinh đẻ do họ thường kết hôn muộn hoặc là không kết hôn.
Những người này có ít cơ hội được giáo dục và đào tạo, làm gia tăng khoảng cách về kỹ năng nghề nghiệp giữa lao động chính thức với lao động phi chính thức. Một hệ quả của việc gia tăng lao động phi chính thức là sự nảy sinh vấn đề “lao động nghèo” (những người có mức thu nhập thấp dưới 1,5 triệu yên một năm) mà theo ước tính hiện chiếm không dưới 20% số lao động đang làm việc.3 Nhận thức được vấn đề trên, chính phủ Nhật đã và đang thực hiện nhiều những chính sách nhằm cải thiện tình hình trên. Tuy nhiên, cho đến hiện nay, số lượng bạn trẻ thất nghiệp và số lượng bạn trẻ làm bán thời gian vẫn đang có xu hướng gia tăng. Chính vì những lý do trên, tác giả quyết định chọn đề tài “Thực trạng việc làm trong giới trẻ Nhật Bản hiện nay” làm đề tài khóa luận tốt nghiệp của mình.
Với đề tài này, tác giả cố gắng đưa ra bức tranh khái quát nhất về thực trạng, đặc điểm của việc làm trong giới trẻ Nhật Bản hiện nay, từ đó tìm ra các yếu tố tác động đến vấn đề này. Đồng thời, tác giả cũng tìm hiểu những chủ trương, chính sách của chính phủ Nhật Bản và đưa ra một số nhận định về hiệu quả của các chính sách hỗ trợ việc làm cho giới trẻ đã được thực hiện trong thời gian qua. Tổng quan tài liệu nghiên cứu Có rất nhiều nghiên cứu và sách bằng tiếng Nhật về thực trạng việc làm trong xã hội Nhật Bản hiện nay. Tuy nhiên, chưa có những cuốn sách được viết bằng tiếng Việt hoặc được dịch sang tiếng Việt về vấn đề này.
Theo đánh giá của các nhà nghiên cứu, việc làm trong giới trẻ Nhật Bản là một đề tài thu hút sự quan tâm của nhiều nhà 3 cjs.vn: Vấn đề đãi ngộ trong tuyển dụng ở Nhật Bản, http://cjs.php?newsid=658 4 nghiên cứu trên thế giới trong những năm gần đây. Mặc dù vậy, hiện nay ở Việt Nam, các tài liệu liên quan đến vấn đề này còn rất ít, nếu có cũng chỉ giới thiệu sơ lược hoặc là những bài bình luận, đánh giá mà ít đi sâu phân tích cơ sở lý thuyết, thực trạng của vấn đề. Trong các tài liệu tham khảo bằng tiếng Việt, điển hình có một số bài viết nói về vấn đề việc làm và việc làm trong giới trẻ Nhật Bản như sau: - Tác giả Huỳnh Thiềm với bài viết “Nhật Bản – Nhức nhối nạn thất nghiệp”4. Bài viết chưa đi đến mức độ nghiên cứu mà chỉ mới đơn thuần là đưa ra một vài trường hợp sinh viên mới tốt nghiệp thất nghiệp sau hơn một năm tìm việc.
Từ đó, nêu lên nhận định tình trạng freeter gia tăng làm ảnh hưởng đến kinh tế Nhật Bản. - Bài viết “Sinh viên Nhật Bản với nỗi lo việc làm”5: nội dung bài viết xoay quanh việc nêu lên các trường hợp sinh viên mới ra trường khó khăn trong quá trình tìm việc làm, hầu hết là rơi vào tình trạng thất nghiệp hoặc làm những việc không liên quan gì đến chuyên môn Đại học như đi làm ở tiệm photo, làm việc theo hình thức thời vụ,… - Tác giả Vũ Thị Thu với bài viết “Xu hướng nghề tự do của thanh niên Nhật Bản”6, là một trong những nghiên cứu về vấn đề việc làm trong giới trẻ Nhật Bản. Trong nghiên cứu này, tác giả sử dụng phương pháp phân tích số liệu định lượng thông qua nguồn tư liệu từ các trang web của chính phủ Nhật. Nghiên cứu của tác giả đã mô tả thực trạng lao động tự do của xã hội Nhật Bản ở một mức độ tổng quát.
Bên cạnh đó, cũng nêu lên sự ảnh hưởng và một số giải pháp của chính phủ đối với thực trạng lao động tự do gia tăng. Tuy nhiên, bài nghiên cứu lấy đối tượng là lao động tự do, không giới hạn ở riêng giới trẻ và các chính sách của chính phủ chỉ mới hướng đến 4 Việt Báo- thứ hai, ngày 05/07/2004 5 Theo báo Giáo dục và Thời đại ngày 27/08/2012 6 Theo Tạp chí – Viện nghiên cứu Đông Bắc Á ngày 26/07/2012 5 giải quyết một số ảnh hưởng do sự gia tăng lao động tự do, chưa nói về các chính sách hỗ trợ việc làm cho giới trẻ. Nhìn chung, các bài viết nói trên chỉ đưa ra cái nhìn tổng quát về việc làm trong xã hội Nhật Bản và những nhận định chung chung về tình hình việc làm giới trẻ, chưa đi sâu nghiên cứu khái niệm, loại hình, mô tả và đánh giá cụ thể thực trạng việc làm trong giới trẻ cũng như ảnh hưởng đối với sự phát triển của xã hội Nhật Bản ngày nay. Nếu khẳng định việc nghiên cứu và tìm hiểu thực trạng việc làm trong giới trẻ Nhật Bản như là một hiện tượng xã hội thì thiết nghĩ phải xem xét nó dưới góc nhìn mang tính chuyên sâu hơn.
Trong các tài liệu tham khảo tiếng nước ngoài, với đối tượng nghiên cứu là một yếu tố tồn tại trong xã hội Nhật Bản, do đó các tài liệu và sách nghiên cứu về việc làm và thực trạng việc làm của giới trẻ Nhật Bản bằng tiếng Nhật trở thành nguồn tư liệu chính trong việc tìm hiểu và đánh giá vấn đề việc làm cũng như tình hình xã hội của Nhật Bản hiện nay. Vì vậy trong luận văn này tác giả xin tổng quan chủ yếu các tài liệu tiếng Nhật. Về sách nghiên cứu, hầu hết các ấn phẩm nghiên cứu hướng về cái nhìn tổng quan về sự thay đổi hệ thống tuyển dụng, hình thức việc làm trong xã hội Nhật Bản hiện nay, có viết một phần về giới trẻ. - Tác phẩm “Atarashiiroudo shakai – Koyoushisutemuno saikouchikuhe” (新し い労働社会―雇用システムの再構築へ),濱口桂一郎, “Hình thức xã hội lao động mới – Tiến tới tái cấu trúc hệ thống tuyển dụng”, Hamaguchi Keiichiro (2009), Nhà sách Iwanami Nhật Bản.
Bằng phương pháp so sánh đối chiếu các học thuyết về việc làm trong xã hội Nhật Bản, tác giả đưa ra lý luận về những vấn đề trong hệ thống tuyển dụng và vấn đề xã hội đang diễn ra tại Nhật Bản. Trên cơ sở nêu lên những đặc điểm của hệ thống việc làm phong cách Nhật một cách tổng quát về các mặt như: nội dung, phương thức quản lý, bản chất hệ thống. Bên cạnh đó, tác giả đi sâu vào phân 6 tích hai hình thức việc làm chính là lao động chính thức và lao động phi chính thức về các ưu điểm cũng như nhược điểm. Tác giả nhận định, lao động chính thức có được những ưu thế hơn về chế độ tiền lương và phúc lợi xã hội so với lao động phi chính thức.
Tuy nhiên, lao động chính thức chưa có được sự cân bằng trong thời gian dành cho công việc, dễ dẫn đến các hiện tượng như căng thẳng, trầm cảm, không quan tâm gia đình,…Về phần lao động phi chính thức, tác giả nhận định vấn đề nằm ở hệ thống các công ty nhân lực đang nắm một số lượng lao động lớn, hình thức việc làm không phải là tuyển dụng trực tiếp mà là tuyển dụng gián tiếp. Nếu họ không có khả năng gửi toàn bộ nhân viên đến làm việc tại các công ty đối tác, điều này sẽ gây ra sự không đảm bảo việc làm cho số lượng lao động mà họ đang có. Ngoài ra, một vấn đề khác của lao động phi chính thức là việc không được hưởng chế độ phúc lợi xã hội hợp lý, dẫn đến có nhiều lao động nghèo. Từ quan điểm của bản thân, tác giả nêu kiến nghị về giải pháp điều chỉnh hợp lý chế độ lương và chế độ phúc lợi xã hội cho các hình thức làm việc khác nhau.
Hơn nữa, tác giả đưa ra giả thuyết về tái cấu trúc hệ thống tuyển dụng nhằm khắc phục những điểm bất hợp lý hiện nay. Nội dung sách xoay quanh vấn đề về lao động chính thức và không chính thức trên cơ sở lý luận và phân tích, chưa có tập hợp số liệu theo phương diện thống kê.