phần mở đầu, kết luận và khuyến nghị, tài liệu tham khảo và phụ lục, nội dung chính của luận án đƣợc cấu trúc thành 3 chƣơng: Chƣơng 1. Cơ sở khoa học của việc dạy học tích hợp lịch sử, địa lí địa phƣơng trong môn Lịch sử và Địa lí ở trƣờng tiểu học. Qui trình và biện pháp dạy học tích hợp lịch sử, địa lí địa phƣơng trong môn Lịch sử và Địa lí cho học sinh tiểu học tỉnh Phú Yên. Khảo nghiệm và thực nghiệm sƣ phạm.
CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA VIỆC DẠY HỌC TÍCH HỢP LỊCH SỬ, ĐỊA LÍ ĐỊA PHƢƠNG TRONG MÔN LỊCH SỬ VÀ ĐỊA LÍ Ở TRƢỜNG TIỂU HỌC 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Dạy học tích hợp 1. Trên thế giới Dạy học tích hợp (DHTH) đã và đang là một trào lƣu sƣ phạm hiện đại bên cạnh các trào lƣu sƣ phạm khác nhƣ: dạy học theo dự án, dạy học giải quyết vấn đề, dạy học tƣơng tác, dạy học phân hóa, … DHTH mang lại hiệu quả giáo dục nhanh chóng và rõ rệt, nhắm vào nhiều mục đích, ngƣời học đƣợc tích lũy thêm thông tin kiến thức mới một cách nhẹ nhàng.
Từ thế kỉ XX, các hội thảo về việc thực hiện quan điểm giáo dục tích hợp do UNESCO tổ chức đƣợc các nhà giáo dục trên thế giới quan tâm. Quan điểm tích hợp chƣơng trình giáo dục đƣợc ghi rõ trong chƣơng trình cải cách giáo dục của một số nƣớc. Đây đƣợc coi nhƣ là một yêu cầu bắt buộc. Một số quốc gia tiêu biểu trong công cuộc này là: Pháp, Hoa kỳ, Australia, Anh… và phần lớn các nƣớc ở khu vực Đông Nam Á đã triển khai tổ chức dạy học tích hợp nhƣng ở mức độ nhất định.
Có nhiều quan điểm khác nhau về vấn đề này trong chƣơng trình môn học, nhƣng tựu chung các tác giả đều chia DHTH thành nhiều nhóm với các dạng và các cách tích hợp khác nhau nhƣ: - Xavier Roegiers chia DHTH ra 4 cách với 2 nhóm là: đưa ra n ữn ứn dụn c un c o n ều môn ọc v p ố ợp qu trìn ọc tập của n ều môn ọc vớ nhau [78]. Trong đó: Cách 1: Ứng dụng chung cho nhiều môn học đƣợc thực hiện ở cuối năm học hay cuối cấp học. Cách 2: Ứng dụng chung cho nhiều môn học đƣợc thực hiện ở những thời điểm đều đặn trong năm học. Cách 3: Sự nhóm lại theo đề tài tích hợp.
Đây là phƣơng pháp đầu tiên của tích hợp các môn học. Cách tiếp cận này giúp tránh trùng lặp giữa các nội dung và cho 8 phép đạt đƣợc mục tiêu của mỗi môn học đồng thời tôn trọng phƣơng pháp dạy học đặc thù của mỗi môn học. Cách tích hợp này phù hợp với tổ chức dạy học ở cấp tiểu học, trong đó nội dung bài học gồm những đề tài, vấn đề đơn giản. Ví dụ: Bài toán tích hợp kiến thức dân số, môi trƣờng; bài tập đọc tích hợp kiến thức khoa học, lịch sử, v.
Cách tích hợp này khai thác tính bổ sung giữa các môn học với nhau bằng các hoạt động dựa trên nền tảng các chủ đề nội dung. Cách 4: Tích hợp các môn học xung quanh những mục tiêu chung cho nhiều môn học. Theo đó, quá trình học tập là sự phối hợp những môn học khác nhau qua các tình huống tích hợp, thể hiện những mục tiêu chung của một nhóm môn để tạo thành môn học tích hợp. Ví dụ: môn Tự nhiên và Xã hội đƣợc xây dựng trên cơ sở tích hợp các kiến thức về con ngƣời và sức khoẻ; gia đình, nhà trƣờng và cuộc sống xung quanh; động vật và thực vật, bầu trời và Trái đất.Drake cho rằng có 5 cách xây dựng chƣơng trình tích hợp theo hình thức tích hợp tăng dần (Quan điểm này cùng quan điểm với Xavier Roegiers) [123], đó là: + Tích hợp trong nội bộ môn học.
+ Kết hợp lồng ghép: Nội dung nào đó đƣợc lồng ghép vào chƣơng trình có sẵn. + Tích hợp đa môn: Có những chủ đề, vấn đề chung của nhiều môn học tuy nhiên các môn học này vẫn đƣợc nghiên cứu độc lập theo góc độ riêng biệt. + Tích hợp liên môn: Các môn học đƣợc liên kết với nhau và các môn này có những vấn đề, chủ đề, chuẩn liên môn; những khái niệm và những ý tƣởng lớn là chung. + Tích hợp xuyên môn: Đây là cách tiếp cận giúp ngƣời học tiếp nhận kiến thức từ cuộc sống thực tiễn.
- Theo D‟Hainaut, có 4 quan điểm tích hợp khác nhau đối với các môn học nhƣ sau: [111] + “Nội bộ môn học”: Ƣu tiên các nội dung cốt lõi của môn học. Quan điểm này vẫn giữ đƣợc các môn học riêng. + “Đa môn”: Những tình huống, vấn đề đƣợc nghiên cứu theo các cách khác nhau. Theo đó, những môn học đƣợc tiếp cận theo một cách riêng rẽ.
9 + “Liên môn”: Đƣa ra những tình huống có thể giải quyết một cách hợp lí qua sự phối hợp kiến thức của nhiều môn học khác nhau. Sự liên kết kiến thức của các môn học, tích hợp với nhau vào giải quyết tình huống đã cho. Khi đó, quá trình dạy học sẽ không tách rời mà liên kết với nhau để giải quyết vấn đề. + “Xuyên môn”: Phát triển những kĩ năng mà HS có thể vận dụng đƣợc vào trong nhiều môn học, các tình huống khác nhau.
Đó là kĩ năng xuyên môn (đƣợc hình thành trong môn học hay những hoạt động chung từ nhiều môn học) Trong chƣơng trình, các môn học cũng có nhiều hình thức tích hợp. Trong môn Khoa học xã hội/Tìm hiểu xã hội ở nhiều quốc gia nhƣ Mỹ, Hàn Quốc, Nhật Bản, Úc, New Zealand. cũng thể hiện hình thức tích hợp lồng ghép. Ở các nƣớc này, môn Lịch sử và Địa lí đƣợc tích hợp với các nội dung khác thành môn học mới từ cấp tiểu học.
Ngoài thực hiện nội dung của các môn học tích hợp nhƣ: Kinh tế, Địa lí, Lịch sử, Chính trị,… môn học còn thực hiện lồng ghép các nội dung giáo dục nhƣ: tìm hiểu lịch sử, đặc điểm tự nhiên ở cộng đồng, địa phƣơng, giáo dục bảo vệ môi trƣờng, giáo dục kĩ năng sống,…Ở một số nƣớc khác, chƣơng trình và SGK môn Lịch sử và môn Địa lí vẫn đƣợc xây dựng, biên soạn và giảng dạy độc lập. Dù nội dung lịch sử và địa lí đƣợc biên soạn tích hợp vào trong một số môn học khác nhau hay đƣợc biên soạn thành môn học độc lập thì nội dung LSĐLĐP cũng đƣợc thiết kế tích hợp vào dạy học dựa trên các chủ đề, chƣơng trình khung của quốc gia, bang,… Nhƣ vậy, trong bối cảnh nghiên cứu đề tài, chúng tôi sử dụng quan điểm tích hợp ở hình thức kết hợp lồng ghép để thực hiện dạy học tích hợp LSĐLĐP trong môn Lịch sử và Địa lí ở tiểu học. Tron nước Thời gian gần đây, ở Việt Nam đã có nhiều nghiên cứu về DHTH dƣới góc độ lí luận dạy học nói chung và lí luận dạy học môn học nói riêng. Có thể kể đến một số nghiên cứu tiêu biểu về DHTH ở Việt Nam nhƣ: Nguyễn Đức Cƣơng [29], Nguyễn Anh Dũng [31], Nguyễn Hữu Dũng [33], Khổng Mạnh Điệp [34], Đào Thị Hồng [48], Nguyễn Văn Khải [57], Hoàng Thị Tuyết [58], Đỗ Hồng Thái [82], Cao Thị Thặng [84], Thái Duy Tuyên [96], Nguyễn Thị Kim Dung [99] …… đã đề cập đến những vấn đề nhƣ phát triển năng lực dạy 10 học tích hợp, thiết kế chƣơng trình bồi dƣỡng về DHTH, vấn đề đổi mới phƣơng pháp dạy học theo hƣớng tích hợp, cách thức tổ chức DHTH, kiểm tra, đánh giá trong DHTH đƣợc các tác giả vận dụng vào dạy học các môn học ở phổ thông cũng nhƣ ở tiểu học.
Dạy học tích hợp còn đƣợc bàn luận thực hiện ở một số môn học dƣới góc độ dạy học liên môn nhƣ: Tài liệu và triển khai tập huấn cho GV cốt cán về tổ chức dạy học và kiểm tra đánh giá theo chủ đề tích hợp, liên môn. Nội dung tài liệu gồm: khái quát về DHTH liên môn, qui trình xây dựng các chủ đề tích hợp liên môn, thiết kế tiến trình dạy học theo chủ đề tích hợp liên môn theo các phƣơng pháp và kĩ thuật dạy học tích cực; mục tiêu, nội dung, phƣơng pháp, hình thức và kĩ thuật tổ chức DHTH, kiểm tra đánh giá một số chủ đề tích hợp liên môn đƣợc xây dựng trong chƣơng trình giáo dục phổ thông hiện hành [16]. - Một số tác giả cho rằng: ở mức độ thấp thì DHTH mới chỉ là lồng ghép những nội dung giáo dục có liên quan vào quá trình dạy học một môn học nhƣ: lồng ghép giáo dục đạo đức, lối sống, giáo dục pháp luật, giáo dục chủ quyền quốc gia về biên giới, biển, đảo; giáo dục sử dụng năng lƣợng tiết kiệm và hiệu quả, bảo vệ môi trƣờng, an toàn giao thông,… Mức độ tích hợp cao hơn là xử lí những nội dung kiến thức, bảo đảm cho HS vận dụng các kiến thức đã đƣợc tổng hợp một cách hợp lí vào giải quyết các vấn đề trong học tập và trong cuộc sống, đồng thời tránh việc lặp lại nhiều lần cùng một nội dung kiến thức ở các môn học khác nhau [16], [69],… Quan điểm tích hợp còn đƣợc các nhà nghiên cứu quan tâm trong việc xây dựng chƣơng trình và SGK. Thời Pháp thuộc, quan điểm tích hợp đƣợc thể hiện trong một số môn học ở trƣờng tiểu học nhƣ: môn “Cách trí” đổi thành môn “Khoa học thƣờng thức”.
Môn học này còn đƣợc dạy trong trƣờng cấp I của miền Bắc nƣớc ta [86]. Từ những năm 1981, môn “Tìm hiểu Tự nhiên và Xã hội” đƣợc nghiên cứu xây dựng theo quan điểm tích hợp và đƣa vào DH ở trƣờng tiểu học. Theo môn học này, giai đoạn 1 đƣợc cấu trúc theo 7 chủ đề: Cơ thể ngƣời, Gia đình, Trƣờng học, Quê hƣơng, Thực vật, Động vật, Bầu trời và Trái Đất; giai đoạn 2 gồm 3 phân môn: Khoa 11 học, Địa lí và Lịch sử [86]. Quan điểm tích hợp cũng đã đƣợc thể hiện trong chƣơng trình và SGK, các hoạt động DH ở tiểu học vào năm 2000.
Trong đó, môn “Tự nhiên và Xã hội” thể hiện tích hợp xuyên môn, gồm 3 chủ đề lớn: Con ngƣời và sức khỏe, Xã hội, Tự nhiên; môn Lịch sử và Địa lí thể hiện quan điểm tích hợp liên môn. Tuy nhiên quan niệm tích hợp vẫn còn mới lạ với nhiều GV. Một số GV đã có hiểu biết ban đầu nhƣng còn một số hạn chế về kĩ năng vận dụng [86].