Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ mang tên "Dạy học tích hợp lịch sử, địa lí địa phương trong môn Lịch sử và Địa lí cho học sinh tiểu học tỉnh Phú Yên", thuộc chuyên ngành Lý luận và Phương pháp dạy học (Tiểu học), Khoa học giáo dục. Nghiên cứu tiếp cận vấn đề theo hướng hỗn hợp, kết hợp phân tích lí luận chương trình, khảo sát điều tra thực tiễn bằng bảng hỏi, quan sát, phỏng vấn và kiểm chứng bằng thực nghiệm sư phạm có đo đạc định lượng.

Về tính cấp thiết, tác giả xuất phát từ yêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo theo Nghị quyết số 29-NQ/TW của Hội nghị Trung ương 8 khóa XI, chuyển trọng tâm từ truyền thụ tri thức rời rạc sang phát triển phẩm chất và năng lực người học, đặc biệt là năng lực vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Chương trình môn Lịch sử và Địa lí cấp tiểu học vốn được xây dựng gắn liền với thực tế địa phương, song trên thực tế việc triển khai dạy học tích hợp lịch sử, địa lí địa phương (LSĐLĐP) tại tỉnh Phú Yên bộc lộ nhiều khoảng trống:

  • Hướng dẫn dạy học tích hợp LSĐLĐP chưa được thể hiện rõ ràng, cụ thể trong sách giáo khoa (SGK) và sách giáo viên (SGV).
  • Thời lượng phân phối cho các nội dung địa phương rất ít (lớp 4 bố trí 2 tiết/năm; lớp 5 bố trí 4 tiết/năm gồm 2 tiết lịch sử và 2 tiết địa lí), dẫn đến tâm lý giáo viên ngại dạy, dạy đối phó, hình thức hoặc tự ý thay thế bằng các tiết ôn tập, kiểm tra.
  • Nguồn tài liệu dạy học nội dung địa phương được biên soạn tự phát, thiếu đồng bộ; giáo viên chủ yếu dựa vào kinh nghiệm cá nhân và tư liệu sưu tầm đơn lẻ, chưa liên hệ trực tiếp với đời sống thực tế nơi học sinh sinh sống.
  • Chưa có công trình khoa học nào nghiên cứu bài bản, cung cấp qui trình và hệ thống biện pháp dạy học tích hợp LSĐLĐP hoàn chỉnh cho môn học này ở cấp tiểu học tại địa bàn Phú Yên.

Mục đích nghiên cứu: Xây dựng qui trình và đề xuất các biện pháp dạy học tích hợp LSĐLĐP trong môn Lịch sử và Địa lí nhằm nâng cao kết quả học tập nội dung này cho học sinh tiểu học tỉnh Phú Yên.

Nhiệm vụ nghiên cứu (gồm 5 nhiệm vụ được đánh số theo văn bản):

  1. Tìm hiểu cơ sở lí luận về dạy học tích hợp LSĐLĐP trong môn Lịch sử và Địa lí ở tiểu học.
  2. Khảo sát thực trạng dạy học tích hợp LSĐLĐP ở một số trường tiểu học trên địa bàn tỉnh Phú Yên.
  3. Xây dựng qui trình dạy học tích hợp LSĐLĐP trong môn Lịch sử và Địa lí.
  4. Đề xuất các biện pháp dạy học tích hợp LSĐLĐP trong môn Lịch sử và Địa lí cho học sinh tiểu học tỉnh Phú Yên.
  5. Khảo nghiệm và thực nghiệm sư phạm nhằm kiểm chứng giả thuyết khoa học của đề tài.

Giả thuyết khoa học: Nếu xây dựng được qui trình và các biện pháp dạy học tích hợp LSĐLĐP trong môn Lịch sử và Địa lí phù hợp với học sinh tiểu học ở Phú Yên và áp dụng chúng một cách linh hoạt, hiệu quả, đảm bảo các nguyên tắc dạy học tích hợp thì kết quả học tập LSĐLĐP sẽ được nâng cao.

Khách thể nghiên cứu: Quá trình dạy học tích hợp LSĐLĐP trong môn Lịch sử và Địa lí ở tiểu học. Đối tượng nghiên cứu: Qui trình và biện pháp tổ chức dạy học tích hợp LSĐLĐP trong môn Lịch sử và Địa lí cho học sinh tiểu học tỉnh Phú Yên.

Phạm vi nghiên cứu:

  • Phạm vi nội dung: Tập trung vào lịch sử, địa lí tỉnh Phú Yên và quá trình dạy học tích hợp nội dung này trong môn Lịch sử và Địa lí ở tiểu học, chú ý kết nối với định hướng phát triển phẩm chất và năng lực của chương trình mới.
  • Địa bàn khảo sát thực trạng: 20 trường tiểu học thuộc 9 huyện, thị xã, thành phố của tỉnh Phú Yên, với sự tham gia của 153 giáo viên và 4.340 học sinh khối lớp 4 và lớp 5 trong năm học 2017 - 2018.
  • Địa bàn thực nghiệm sư phạm: 3 trường tiểu học đại diện cho các vùng miền của tỉnh Phú Yên, bao gồm Trường Tiểu học Lạc Long Quân (thành phố Tuy Hòa), Trường Tiểu học Sơn Hà (huyện miền núi Sơn Hòa), và Trường Tiểu học Âu Cơ (thị xã ven biển Sông Cầu).
  • Thời gian thực nghiệm: Năm học 2018 - 2019.
  • Kế hoạch bài học thực nghiệm gồm 4 bài:
    • Bài 22: Cuộc khẩn hoang ở Đàng Trong (Phần Lịch sử lớp 4);
    • Bài 26: Người dân và hoạt động sản xuất ở đồng bằng Duyên hải miền Trung (tiếp theo) (Phần Địa lí lớp 4);
    • Bài 26: Tiến về Dinh Độc Lập (Phần Lịch sử lớp 5);
    • Bài: Thiên nhiên Phú Yên (Phần Địa lí địa phương lớp 5).

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tác giả đã điểm lại hệ thống tài liệu nghiên cứu liên quan đến dạy học tích hợp và giáo dục địa phương ở cả phạm vi quốc tế và trong nước:

Về dạy học tích hợp trên thế giới:

  • Xu hướng giáo dục tích hợp được UNESCO khởi xướng từ thế kỉ XX qua nhiều hội thảo quốc tế.
  • Xavier Roegiers phân chia dạy học tích hợp thành 4 cách thuộc 2 nhóm chính: đưa ra những ứng dụng chung cho nhiều môn học và phối hợp quá trình học tập của nhiều môn học với nhau; đồng thời phát triển khái niệm khoa sư phạm tích hợp.
  • Susan M. Drake phân chia 5 hình thức xây dựng chương trình tích hợp theo mức độ tăng dần: tích hợp trong nội bộ môn học, kết hợp lồng ghép, tích hợp đa môn, tích hợp liên môn, và tích hợp xuyên môn.
  • D’Hainaut đưa ra 4 quan điểm tích hợp đối với môn học: nội bộ môn học, đa môn, liên môn, và xuyên môn.
  • Chương trình môn học tích hợp lĩnh vực xã hội ở bậc tiểu học tại các quốc gia như Mĩ (môn Social Studies ở bang Ohio), Canada (bang Ontario), Guyana, Đức (bang Nordrhein Westfalen), Pháp (môn Culture Humaniste), Nhật Bản, và Singapore. Các chương trình này đều lồng ghép kiến thức địa phương, cộng đồng vào các mạch nội dung về không gian, môi trường, con người và lịch sử nhằm phát triển năng lực nhận thức khoa học và năng lực tìm hiểu xã hội.

Về nghiên cứu địa lí và lịch sử địa phương trên thế giới:

  • Lĩnh vực địa lí địa phương: Các công trình của A. S. Barkov, Petter Hagg, K. F. Stroev (1974) khẳng định địa lí địa phương là cơ sở hình thành biểu tượng địa lí và môi trường thuận lợi để học sinh vận dụng kiến thức vào thực tiễn; các nghiên cứu của E. B. Alayev và các nhà địa lí học tại Pháp.
  • Lĩnh vực lịch sử địa phương: Văn kiện giáo dục đầu tiên của chính quyền Xô Viết (1918), công trình nghiên cứu của A. A. Vaghin về phương pháp dạy học lịch sử, các tài liệu của W. B. Stephens (1977) và Robert Doutch (1967) tại Anh.

Về nghiên cứu dạy học tích hợp và dạy học địa phương tại Việt Nam:

  • Nghiên cứu lí luận về dạy học tích hợp: Các công trình của Nguyễn Đức Cương, Nguyễn Anh Dũng, Nguyễn Hữu Dũng, Khổng Mạnh Điệp, Đào Thị Hồng, Nguyễn Văn Khải, Hoàng Thị Tuyết, Đỗ Hồng Thái, Cao Thị Thặng, Thái Duy Tuyên, Nguyễn Thị Kim Dung, Đỗ Ngọc Thống, Đỗ Hương Trà, Trần Thị Thanh Thủy... Bộ sách "Dạy học tích hợp phát triển năng lực học sinh" (2 tập: Khoa học Tự nhiên và Khoa học Xã hội) do Nhà xuất bản Đại học Sư phạm Hà Nội phát hành năm 2015.
  • Các luận án tiến sĩ nghiên cứu về tích hợp giáo dục chuyên đề ở tiểu học: Nguyễn Hữu Hợp (1999) về giáo dục dân số qua môn Đạo đức lớp 4 và 5; Nguyễn Thị Thu Hằng (2013) về kĩ năng sống cho học sinh dân tộc thiểu số; Võ Trung Minh (2015) về giáo dục môi trường dựa vào trải nghiệm trong môn Khoa học; Lương Phúc Đức (2016) về kĩ năng học hợp tác qua trò chơi khoa học.
  • Nghiên cứu về dạy học địa lí địa phương: Lê Bá Thảo (1968), Lê Thông (1991), Lâm Quang Dốc (2014), Nguyễn Tuyết Nga và Phạm Thị Thanh (2012), Dự án phát triển giáo viên tiểu học (2007), Nguyễn Đức Vũ và Trần Thị Tuyết Mai (2009). Các luận án tiến sĩ của Đỗ Văn Hảo (ứng dụng công nghệ thông tin dạy địa lí tỉnh Thái Nguyên), Nguyễn Trường Vũ (tổ chức dạy học địa lí tỉnh Tây Ninh theo định hướng năng lực).
  • Nghiên cứu về dạy học lịch sử địa phương: Nguyễn Cảnh Minh (2007), Phạm Duy Thanh Long (2012), Hội thảo khoa học tại Trường Đại học Vinh (2002). Các luận án tiến sĩ của Trần Vân Anh (lịch sử địa phương tỉnh Phú Thọ), Nguyễn Thành Nhân (tư liệu lịch sử địa phương tỉnh Thừa Thiên Huế).
  • Nghiên cứu nội dung địa phương tại tỉnh Phú Yên: "Tài liệu Địa lí địa phương (Dùng cho các trường Trung học cơ sở)" (2008), "Tài liệu giảng dạy Ngữ văn, Lịch sử, Địa lí địa phương Phú Yên (Dùng trong trường Trung học cơ sở)" (2008), giáo trình Địa lí địa phương tỉnh Phú Yên của Nguyễn Thị Ngạn, giáo trình Lịch sử địa phương tỉnh Phú Yên của Nguyễn Văn Thưởng, Kỷ yếu Hội thảo khoa học do Trường Đại học Phú Yên tổ chức năm 2013.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án lựa chọn giải quyết: Các tài liệu và công trình nghiên cứu tại Phú Yên từ trước đến nay chỉ tập trung cho bậc trung học cơ sở, trung học phổ thông hoặc đào tạo sinh viên cao đẳng, đại học. Chưa có nghiên cứu chuyên biệt nào về dạy học tích hợp LSĐLĐP trong môn Lịch sử và Địa lí ở cấp tiểu học tại tỉnh Phú Yên, đặc biệt là việc xây dựng qui trình và các biện pháp sư phạm cụ thể nhằm gắn kết nội dung địa phương vào các bài học chính khóa của khối lớp 4 và lớp 5.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lí luận:

  • Luận án dựa trên khái niệm tích hợp (integration) có nguồn gốc Latinh ("integer" - toàn bộ, toàn thể), được định nghĩa trong Từ điển Giáo dục học, Từ điển tiếng Việt và các công trình của Nguyễn Thị Thấn, Đỗ Hương Trà, Trần Thị Thanh Thủy. Tích hợp trong dạy học được xác định là sự phối hợp, liên kết hữu cơ, có hệ thống các tri thức, kĩ năng của nhiều lĩnh vực nhằm giúp học sinh giải quyết các tình huống thực tiễn phức hợp.
  • Tiếp cận mức độ và hình thức tích hợp: Luận án kế thừa quan điểm của Susan M. Drake và nhóm tác giả Trần Thị Thanh Thủy - Nguyễn Công Khanh, vận dụng 3 hình thức (lồng ghép/liên hệ theo sơ đồ xương cá, vận dụng kiến thức liên môn theo sơ đồ mạng nhện, hòa trộn) và 3 mức độ tích hợp:
    • Tích hợp toàn phần (integration): Nội dung toàn bộ bài học là nội dung giáo dục địa phương (áp dụng cho các tiết lịch sử, địa lí địa phương quy định riêng).
    • Lồng ghép (infusion): Đưa nội dung địa phương vào một mục, một hoạt động hoặc bài đọc thêm.
    • Liên hệ (permeation): Dựa trên mạch bài học chính khóa để liên hệ, mở rộng dữ liệu địa phương.
  • Phân loại bài học tích hợp LSĐLĐP thành 3 dạng bài cụ thể: Dạng bài toàn phần (các tiết địa phương riêng); Dạng bài lồng ghép nội dung, hoạt động; Dạng bài bổ sung, liên hệ kiến thức địa phương.
  • Cơ sở tâm sinh lí học sinh tiểu học: Nghiên cứu các đặc điểm của học sinh lứa tuổi 7-11 (lớp 4, lớp 5) về hoạt động thần kinh (tư duy trừu tượng bắt đầu phát triển nhưng hệ thần kinh chưa hoàn thiện, dễ nhớ mau quên), hoạt động xã hội (tham gia Đội, Sao), đặc điểm nhận thức về tri giác (chuyển sang phân tích dấu hiệu bản chất, cần hỗ trợ của phương tiện trực quan), chú ý (chú ý có chủ định phát triển nhưng chưa bền vững, chú ý không chủ định dễ bị lôi cuốn bởi yếu tố mới lạ), tư duy (chuyển dần từ cụ thể sang trừu tượng, hình thành biểu tượng), trí tưởng tượng tái tạo và trí nhớ có chủ định.

Phương pháp nghiên cứu:

  • Nhóm phương pháp nghiên cứu lí luận: Thu thập, phân tích, tổng hợp, đánh giá các văn bản chỉ đạo của Bộ Giáo dục và Đào tạo, Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Phú Yên, SGK, chương trình giáo dục hiện hành và chương trình mới, cùng các công trình lí luận dạy học và tài liệu lịch sử, địa lí tỉnh Phú Yên.
  • Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn:
    • Phương pháp điều tra khảo sát: Sử dụng phiếu hỏi (Anket) với hệ thống câu hỏi đóng và mở dành cho giáo viên và học sinh.
    • Phương pháp quan sát sư phạm: Dự giờ các tiết dạy, ghi chép diễn biến hoạt động dạy và học.
    • Phương pháp phỏng vấn: Phỏng vấn trực tiếp giáo viên, học sinh và cán bộ quản lý trường tiểu học.
    • Phương pháp chuyên gia: Lấy ý kiến các nhà khoa học giáo dục, chuyên viên và giáo viên cốt cán.
    • Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Tổ chức thực nghiệm có đối chứng tại 3 trường tiểu học để kiểm định giả thuyết khoa học.
  • Nhóm phương pháp bổ trợ: Thống kê toán học, sử dụng phần mềm Excel và SPSS để nhập liệu, phân tích các chỉ số thống kê trong điều tra thực trạng và đánh giá kết quả thực nghiệm.

Nguồn tư liệu và dữ liệu:

  • Văn bản quy phạm và văn bản chỉ đạo: Nghị quyết số 29-NQ/TW; Luật Giáo dục năm 2019; Công văn số 5982/BGDĐT-GDTH ngày 07/07/2008 của Bộ Giáo dục và Đào tạo; Công văn số 1159/GD-ĐT ngày 19/08/2008 của Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Phú Yên; Công văn số 3536/BGDĐT-GDTH ngày 19/08/2019 của Bộ Giáo dục và Đào tạo.
  • Dữ liệu khảo sát thực tế thu thập từ 153 giáo viên và 4.340 học sinh lớp 4 và 5 tại 20 trường tiểu học tỉnh Phú Yên.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở khoa học của việc dạy học tích hợp lịch sử, địa lí địa phương trong môn Lịch sử và Địa lí ở trường tiểu học

Chương này trình bày toàn diện cơ sở lí luận và cơ sở thực tiễn của đề tài. Về mặt lí luận, tác giả hệ thống hóa các khái niệm về tích hợp, dạy học tích hợp, mục tiêu, đặc điểm, hình thức, mức độ và qui trình dạy học tích hợp. Chương 1 phân tích vị trí môn Lịch sử và Địa lí ở tiểu học, khẳng định sự gắn kết biện chứng giữa không gian địa lí và sự kiện lịch sử, đồng thời chỉ ra tiềm năng của chương trình trong việc tích hợp kiến thức địa phương Phú Yên (như danh nhân lịch sử Lương Văn Chánh trong bài cuộc khẩn hoang Đàng Trong; vụ thảm sát Ngân Sơn - Chí Thạnh trong bài phản ánh chính sách thời kì đất nước bị chia cắt; hệ thống di tích Tháp Nhạn, Chùa Từ Quang, Gành Đá Dĩa; các làng nghề truyền thống và lễ hội đua thuyền, đâm trâu).

Về mặt thực tiễn, tác giả triển khai cuộc điều tra quy mô lớn trên địa bàn 9 đơn vị hành chính cấp huyện của tỉnh Phú Yên trong năm học 2017 - 2018. Mẫu khảo sát được tổng hợp chi tiết trong bảng số liệu sau:

STT Huyện, thị, thành phố Trường Tiểu học tiến hành điều tra Số lượng học sinh Số lượng giáo viên Thời gian điều tra
1 Thành phố Tuy Hòa - Tiểu học Lạc Long Quân
- Tiểu học Mạc Đĩnh Chi		 801
112		 20
5		 16.4 - 20.4.2018
2 Thị xã Sông Cầu - Tiểu học Âu Cơ
- Tiểu học Xuân Phương		 164
97		 7
4		 6.11 - 10.11.2017
3 Huyện Tuy An - Tiểu học Thị trấn Chí Thạnh
- Tiểu học An Hải		 225
167		 7
7		 9.4 - 12.4.2018
4 Huyện Đồng Xuân - Tiểu học La Hai 1
- Tiểu học Xuân Phước 2		 216
120		 8
7		 3.4 - 6.4.2018
5 Huyện Sơn Hòa - Tiểu học Củng Sơn 1, 2
- Tiểu học Suối Bạc		 362
262		 13
9		 15.1 - 19.1.2018
6 Huyện Sông Hinh - Tiểu học Hai Riêng số 1
- Tiểu học Đức Bình Đông		 130
115		 6
6		 5.2018
7 Huyện Phú Hòa - Tiểu học Thị trấn Phú Hòa
- Tiểu học Hòa An		 305
262		 7
8		 26.2 - 28.2.2018
8 Huyện Tây Hòa - Tiểu học Hòa Mỹ Đông
- Tiểu học Hòa Phú
- Tiểu học Thị trấn Phú Thứ		 100
159
242		 4
5
7		 29.1 - 2.2.2018
9 Huyện Đông Hòa - Tiểu học Nguyễn Trãi
- Tiểu học Chu Văn An
- Tiểu học Phạm Văn Đồng		 101
193
207		 5
9
9		 22.1 - 26.1.2018
Tổng cộng 9 đơn vị hành chính 20 trường tiểu học 4.340 153 2017 - 2018

Kết quả điều tra thực trạng nhận thức của giáo viên cho thấy:

  • 67% giáo viên được hỏi nhận định việc dạy học tích hợp LSĐLĐP là "Rất cần thiết".
  • 33% giáo viên nhận định là "Cần thiết".
  • 0% giáo viên chọn "Không cần thiết". Tuy nhận thức cao về tầm quan trọng, song việc thực thi trong thực tế còn hạn chế do thiếu tài liệu hướng dẫn cụ thể, thiếu qui trình chuẩn hóa và thiếu các biện pháp tổ chức dạy học linh hoạt, hấp dẫn đối với học sinh.

Chương 2: Qui trình và biện pháp dạy học tích hợp lịch sử, địa lí địa phương trong môn Lịch sử và Địa lí cho học sinh tiểu học tỉnh Phú Yên

Chương 2 là phần trọng tâm về giải pháp sư phạm của luận án, tập trung vào 3 nội dung chính:

  1. Xác lập 5 nguyên tắc dạy học tích hợp LSĐLĐP trong môn học:
  • Đảm bảo mục tiêu, nội dung chương trình môn Lịch sử và Địa lí.
  • Đảm bảo tính vừa sức đối với học sinh tiểu học.
  • Đảm bảo tính xác thực với thực tiễn lịch sử, địa lí của địa phương Phú Yên.
  • Đảm bảo tính linh hoạt và sáng tạo trong tổ chức hoạt động.
  • Đảm bảo tính khả thi và hiệu quả sư phạm.

  1. Xây dựng qui trình dạy học tích hợp LSĐLĐP: Qui trình được thiết kế gồm các bước logic (kế thừa qui trình 6 bước của Bộ Giáo dục và Đào tạo và qui trình 7 bước của tác giả Trần Thị Thanh Thủy), kèm theo hướng dẫn thực hiện chi tiết và điều kiện bảo đảm để giáo viên có thể triển khai phù hợp với từng bài học cụ thể trên lớp hoặc ngoại khóa.

  2. Đề xuất hệ thống các biện pháp dạy học tích hợp cụ thể:

  • Biện pháp 1: Xác định và chọn lọc nội dung lịch sử, địa lí tỉnh Phú Yên để đưa vào bài dạy. Tuyển chọn các địa danh tự nhiên tiêu biểu (đèo Cù Mông, đèo Cả, đồng bằng Tuy Hòa, đầm Ô Loan), các di tích lịch sử - văn hóa (Tháp Nhạn, Mộ và đền thờ Lương Văn Chánh, Chùa Từ Quang - Chùa Đá Trắng, Gành Đá Dĩa), các sự kiện lịch sử (công cuộc khẩn hoang năm 1597 của Lương Văn Chánh, vụ thảm sát Ngân Sơn - Chí Thạnh ngày 07/09/1954), các làng nghề truyền thống (làng nghề bó chổi Mỹ Thành, bánh tráng Đông Bình, rau hoa Ngọc Phước 2) và lễ hội văn hóa (đua thuyền đầm Ô Loan, đâm trâu Đồng Xuân, sông nước Tam Giang).
  • Biện pháp 2: Vận dụng phối hợp các phương pháp dạy học tích cực trong dạy học tích hợp LSĐLĐP, bao gồm phương pháp dạy học theo dự án (ví dụ dự án "Tìm hiểu lễ hội quê em"), phương pháp đóng vai (học sinh đóng vai hướng dẫn viên du lịch), phương pháp dạy học giải quyết vấn đề và học tập trải nghiệm thực tế tại di tích, thực địa.
  • Biện pháp 3: Tăng cường sử dụng phương tiện dạy học trực quan và ứng dụng công nghệ thông tin (vật thật, mẫu vật, sơ đồ, bản đồ, tranh ảnh, phim tư liệu về Phú Yên).
  • Biện pháp 4: Đổi mới kiểm tra, đánh giá trong dạy học tích hợp LSĐLĐP theo hướng đánh giá năng lực, kết hợp tự đánh giá và đánh giá đồng đẳng qua sản phẩm học tập của học sinh.

Chương 3: Khảo nghiệm và thực nghiệm sư phạm

Chương 3 trình bày việc kiểm chứng tính đúng đắn của giả thuyết khoa học:

  • Khảo nghiệm sư phạm: Trưng cầu ý kiến của chuyên gia và giáo viên tiểu học về tính cần thiết và tính khả thi của qui trình cùng các biện pháp đã đề xuất ở Chương 2. Kết quả khảo nghiệm khẳng định hệ thống giải pháp có tính khoa học và khả năng áp dụng thực tế cao.
  • Tổ chức thực nghiệm sư phạm:
    • Địa bàn thực nghiệm: Triển khai tại 3 trường tiểu học đại diện (Trường Tiểu học Lạc Long Quân - vùng thành thị; Trường Tiểu học Sơn Hà - vùng miền núi; Trường Tiểu học Âu Cơ - vùng ven biển) trong năm học 2018 - 2019.
    • Kế hoạch bài học thực nghiệm: Dạy học 4 bài học cụ thể gồm Bài 22 (Lịch sử 4), Bài 26 (Địa lí 4), Bài 26 (Lịch sử 5) và bài riêng về Thiên nhiên Phú Yên (Địa lí địa phương 5).
    • Tiến trình thực nghiệm: Được tổ chức thành 3 giai đoạn chặt chẽ: Thực nghiệm thăm dò; Thực nghiệm tác động vòng 1; Thực nghiệm tác động vòng 2.
    • Đánh giá kết quả: Sử dụng hệ thống tiêu chí và thang đo năng lực học tập bộ môn, đối chiếu kết quả bài kiểm tra và hoạt động giữa các lớp thực nghiệm và các lớp đối chứng. Số liệu được thu thập, xử lý và phân tích bằng phương pháp thống kê toán học qua phần mềm SPSS và Excel. Kết quả thực nghiệm khẳng định ở các lớp thực nghiệm, học sinh nắm vững kiến thức hơn, hứng thú hơn và đạt kết quả học tập cao hơn rõ rệt so với lớp đối chứng, chứng minh tính hiệu quả của qui trình và các biện pháp do tác giả đề xuất.

Kết quả và những đóng góp mới

Về mặt lí luận:

  • Hệ thống hóa các vấn đề lí luận về tích hợp và dạy học tích hợp trong giáo dục tiểu học, xác lập khung khái niệm phù hợp với đặc thù môn Lịch sử và Địa lí.
  • Xây dựng hệ thống 5 nguyên tắc và qui trình sư phạm cụ thể trong việc dạy học tích hợp LSĐLĐP ở tiểu học.
  • Đề xuất hệ thống biện pháp tổ chức dạy học tích hợp LSĐLĐP gắn kết giữa lí luận dạy học bộ môn với thực tiễn địa phương.

Về mặt thực tiễn:

  • Cung cấp bức tranh thực trạng toàn diện, có số liệu minh chứng về thực trạng dạy học nội dung địa phương tại 20 trường tiểu học trên địa bàn toàn tỉnh Phú Yên, chỉ ra các điểm nghẽn về tài liệu, thời lượng và phương pháp giảng dạy.
  • Tuyển chọn và hệ thống hóa được nguồn tri thức lịch sử, địa lí Phú Yên có thể đưa vào giảng dạy tích hợp cho từng mạch kiến thức lớp 4 và lớp 5.
  • Thiết kế các kế hoạch bài dạy thực nghiệm minh họa cụ thể và tổ chức thực nghiệm 2 vòng tại 3 địa bàn trường học đặc thù, chứng minh tính khả thi của các biện pháp đề xuất.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất từ luận án:

  • Đối với các cơ quan quản lý (Sở Giáo dục và Đào tạo, các Phòng Giáo dục và Đào tạo): Cần sớm tổ chức biên soạn và ban hành tài liệu giáo dục địa phương đồng bộ theo đúng tinh thần Luật Giáo dục 2019 và Công văn 3536/BGDĐT-GDTH; tổ chức các đợt tập huấn chuyên đề về qui trình dạy học tích hợp cho giáo viên tiểu học.
  • Đối với các trường tiểu học và giáo viên: Chủ động xây dựng kế hoạch giáo dục nhà trường linh hoạt, phối hợp lồng ghép nội dung địa phương vào các bài học chính khóa; tích cực đổi mới phương pháp dạy học, tăng cường tổ chức hoạt động trải nghiệm, học theo dự án và sử dụng hiệu quả phương tiện dạy học trực quan.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án:

  • Mẫu thực nghiệm sư phạm mới chỉ triển khai tại 3 trường tiểu học (Lạc Long Quân, Sơn Hà, Âu Cơ) thuộc tỉnh Phú Yên trong năm học 2018 - 2019, chưa bao phủ hết toàn bộ các cơ sở giáo dục trên toàn tỉnh.
  • Đối tượng khảo sát và thực nghiệm giới hạn ở khối lớp 4 và lớp 5 của chương trình tiểu học.

Hướng nghiên cứu tiếp theo:

  • Mở rộng phạm vi thử nghiệm các biện pháp sư phạm trên toàn bộ các khối lớp tiểu học theo lộ trình triển khai Chương trình Giáo dục phổ thông 2018.
  • Tiếp tục nghiên cứu việc biên soạn khung học liệu số và học liệu trực quan hóa về lịch sử, văn hóa, địa lí địa phương phục vụ dạy học trải nghiệm và tích hợp liên môn ở các cấp học tiếp theo.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn đối với:

  • Nghiên cứu sinh, học viên cao học và cán bộ nghiên cứu chuyên ngành Lý luận và Phương pháp dạy học Tiểu học, Giáo dục học: Có thể tham khảo khung lí luận về tích hợp lồng ghép/liên hệ, qui trình xây dựng bài học tích hợp và phương pháp thiết kế thực nghiệm sư phạm 2 vòng.
  • Cán bộ quản lý giáo dục tại Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Phú Yên và các Phòng Giáo dục và Đào tạo: Tham khảo các số liệu điều tra thực trạng để định hướng biên soạn tài liệu giáo dục địa phương theo Chương trình Giáo dục phổ thông 2018.
  • Giáo viên tiểu học (đặc biệt là giáo viên dạy lớp 4, lớp 5 tại Phú Yên và các tỉnh duyên hải miền Trung): Vận dụng trực tiếp qui trình dạy học, các hình thức tổ chức dự án (như "Tìm hiểu lễ hội quê em"), các kế hoạch bài học minh họa và hệ thống ngữ liệu địa phương (Lương Văn Chánh, vụ thảm sát Ngân Sơn - Chí Thạnh, Tháp Nhạn, Chùa Từ Quang, Gành Đá Dĩa, các làng nghề) vào bài giảng thực tế.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án xác định có mấy dạng bài dạy học tích hợp lịch sử, địa lí địa phương trong môn Lịch sử và Địa lí ở tiểu học? Luận án phân loại thành 3 dạng bài cụ thể:

  • Dạng 1: Bài học có toàn bài mang nội dung dạy học về LSĐLĐP (các tiết lịch sử, địa lí địa phương riêng theo quy định).
  • Dạng 2: Bài học có một số nội dung, hoạt động lồng ghép dạy học về LSĐLĐP (ví dụ Bài 22: Cuộc khẩn hoang ở Đàng Trong).
  • Dạng 3: Bài học có một hoặc nhiều nội dung có khả năng bổ sung, liên hệ kiến thức về LSĐLĐP (ví dụ các bài thuộc mạch vùng biển, địa lí tự nhiên hoặc bài phản ánh các giai đoạn kháng chiến).

2. Quy mô khảo sát thực trạng của đề tài được triển khai trên bao nhiêu trường, giáo viên và học sinh? Tác giả đã triển khai điều tra trên 20 trường tiểu học thuộc 9 huyện, thị xã, thành phố của tỉnh Phú Yên trong năm học 2017 - 2018, với tổng số 153 giáo viên và 4.340 học sinh khối lớp 4 và lớp 5 tham gia.

3. Những sự kiện và địa danh cụ thể nào của Phú Yên được luận án đưa vào ví dụ tích hợp dạy học? Luận án dẫn chứng các nội dung lịch sử và địa lí Phú Yên gồm: sự kiện Lương Văn Chánh đưa dân vào khai khẩn vùng đất từ đèo Cù Mông đến đèo Cả năm 1597; vụ thảm sát Ngân Sơn - Chí Thạnh ngày 07/09/1954; các di tích Tháp Nhạn, Mộ và đền thờ Lương Văn Chánh, Chùa Từ Quang (Chùa Đá Trắng), Gành Đá Dĩa; các làng nghề bó chổi Mỹ Thành, bánh tráng Đông Bình, rau hoa Ngọc Phước 2; các lễ hội đua thuyền đầm Ô Loan, đâm trâu Đồng Xuân và sông nước Tam Giang.

4. Thực nghiệm sư phạm của đề tài được tiến hành tại các trường nào và gồm những bài học nào? Thực nghiệm sư phạm được tiến hành trong năm học 2018 - 2019 tại 3 trường: Tiểu học Lạc Long Quân (TP. Tuy Hòa), Tiểu học Sơn Hà (huyện Sơn Hòa) và Tiểu học Âu Cơ (TX. Sông Cầu). Bốn bài học thực nghiệm gồm: Bài 22 (Lịch sử lớp 4: Cuộc khẩn hoang ở Đàng Trong), Bài 26 (Địa lí lớp 4: Người dân và hoạt động sản xuất ở đồng bằng Duyên hải miền Trung - tiếp theo), Bài 26 (Lịch sử lớp 5: Tiến về Dinh Độc Lập), và bài Địa lí địa phương lớp 5 (Thiên nhiên Phú Yên).

5. Luận án sử dụng những công cụ và phần mềm nào để xử lý số liệu thống kê? Luận án sử dụng phương pháp thống kê toán học cùng các phần mềm chuyên dụng SPSS và Microsoft Excel để xử lý, phân tích các dữ liệu điều tra thực trạng và kết quả thực nghiệm sư phạm.

Kết luận

Luận án của tác giả đã giải quyết trọn vẹn mục tiêu nghiên cứu thông qua việc xác lập cơ sở khoa học và xây dựng qui trình, biện pháp dạy học tích hợp lịch sử, địa lí địa phương trong môn Lịch sử và Địa lí cho học sinh tiểu học tỉnh Phú Yên. Bằng việc khảo sát thực trạng toàn diện trên 20 trường tiểu học và tổ chức thực nghiệm sư phạm 2 vòng nghiêm ngặt tại 3 trường đại diện, công trình đã kiểm chứng thành công tính đúng đắn của giả thuyết khoa học. Kết quả nghiên cứu không chỉ đóng góp về mặt lí luận dạy học tiểu học mà còn cung cấp hệ thống học liệu và giải pháp sư phạm thực tế, hỗ trợ đắc lực cho đội ngũ giáo viên trong quá trình đổi mới giáo dục theo định hướng phát triển phẩm chất và năng lực người học.