CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC TỔ CHỨC DẠY HỌC GẮN VỚI ĐỊNH HƯỚNG NGHỀ THÔNG QUA HOẠT ĐỘNG NGOẠI KHÓA VẬT LÍ 1. Giáo dục định hướng nghề cho học sinh trung học phổ thông 1. Một số khái niệm 1. Khái niệm định hướng Định hướng (theo cách hiểu thông thường) nghĩa là sự lựa chọn, là xác định cho mình một lối đi, một cách làm hay rộng hơn là hành động, lối cư xử sao cho phù hợp với bản thân và với tồn tại xung quanh.
Theo từ điển tâm lí học của Vũ Dũng (Viện khoa học xã hội Việt Nam 2008), định hướng là khuynh hướng của một hoạt động cụ thể, nó thể hiện sự am hiểu, thông thạo vấn đề và gắn liền với những kỹ năng nắm bắt, làm chủ trong một hoàn cảnh hay bối cảnh nào đó [9,tr. Tóm lại, định hướng trong đề tài này được hiểu là hành động để xác định, đưa ra một hướng đi cụ thể cho hoạt động nào đó trên cơ sở cân nhắc kỹ đặc điểm của từng đối tượng. Mục đích cuối cùng của định hướng là có được một hướng đi phù hợp với mọi điều kiện, hoàn cảnh khách quan và chủ quan của chủ thể [6, tr. Khái niệm nghề nghiệp Thuật ngữ “Nghề nghiệp” được sử dụng phổ biến và định nghĩa dưới nhiều góc độ khác nhau trong nhiều lĩnh vực khoa học: xã hội học, tâm lý học, giáo dục học, kinh tế học,.
Nhìn chung, có những quan niệm cơ bản sau về nghề nghiệp: Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác, “nghề nghiệp” là một hiện tượng xã hội có tính lịch sử. Nghề nghiệp có quá trình hình thành, phát triển và biến mất theo tiến trình phát triển của lịch sử. Điểm xuất phát và cơ sở để xuất hiện nghề nghiệp là lao động. Lao động là loại hoạt động sáng tạo ra con người và 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com là cơ sở cho sự phát triển xã hội loài người.
Lao động chính là tiền đề cơ bản nhấ t để xuất hiện nghề nghiệp. Theo quan điểm của kinh tế học, “nghề nghiệp” là tri thức và kỹ năng , kỹ xảo lao động mà người ta có được trong quá trình học tập chuyên môn hoặc qua thực hành, cho phép người ta thể thực hiện được một loại hoạt động nào đó trong hệ thống phân công lao động xã hội. Theo quan điểm Giáo dục học, “nghề nghiệp” là công việc chuyên môn được định hình một cách hệ thống, là dạng đòi hỏi một trình độ học vấn nào đó để thực hiện hoạt động cơ bản, giúp con người tồn tại và phát triển. Theo quan điểm ngôn ngữ học, có rất nhiều tác giả đã đề cập đến quan điểm “nghề nghiệp” như: Tác giả Nguyễn Tiến Đạt quan niệm, từ “nghề” ghép với từ “nghiệp” thành từ “nghề nghiệp”.
“Nghề nghiệp” nên hiểu là “các nghề phức tạp thiên về trí tuệ, có trình độ cao hơn, bao giờ cũng đòi hỏi phải được đào tạo, nhiều khi lâu dài, luôn gắn với các cơ hội thăng tiến trong nghề của con người, vì trong thành phần từ ghép này có chữ “nghiệp”, hiểu theo nghĩa sự nghiệp, kế nghiệp”. Hay theo đại từ điển Tiếng Việt thông dụng (Nguyễn Như Ý chủ biên, NXB ĐH Quốc gia TPHCM, 2010), định nghĩa : “Nghề là công việc chuyên môn theo sở trường hoặc theo sự phân công của xã hội” còn “Nghề nghiệp là nghề nói chung để sinh sống và phục vụ xã hội” [11, tr. Các tài liệu nghiên cứu cho thấy, dường như không có sự phân biệt rạch ròi giữa khái niệm “nghề” và “nghề nghiệp”. Vì vậy chúng tôi cho rằng, khái niệm “nghề” và “nghề nghiệp” tuy có những khía cạnh khác nhau, song cũng không nên tách bạch nội hàm hai khái niệm đó, bởi trong chúng có sự “chứa đựng” lẫn nhau, trong “nghề” có ẩn chứa “nghiệp”, và đã có “nghiệp” nhất định phải có “nghề”, cho nên người ta thường dùng thuật ngữ “nghề nghiệp”, bởi sự song hành giữa chúng.
Tác giả Phạm Tất Dong cũng đưa ra định nghĩa: “Nghề là nhóm những chuyên môn gần nhau. Một nghề bao gồm nhiều chuyên môn”. Tác giả cũng 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cho rằng những dấu hiệu quan trọng nhất khi đề cập đến nghề là sự gắn bó lâu dài với công việc chuyên môn, là trình độ, kỹ năng, kỹ xảo đối với việc làm nhờ quá trình đào tạo dài hạn hoặc ngắn hạn [8]. Với những quan niệm trên, có thể hiểu mối tương quan giữa “chuyên môn” và “nghề” như sau: “Chuyên môn” là khái niệm hẹp hơn so với khái niệm “nghề”, nó có đủ các qui định về mặt hình thức của một dạng hoạt động lao động, nó phân biệt sự khác nhau về từng chuyên môn trong nghề.
Nghề là sự tổ hợp những chuyên môn có quan hệ cùng loại. Nói cách khác, một nghề bao gồm nhiều chuyên môn. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển nghề nghiệp trong giai đoạn phát triển của lịch sử nhân loại là sự phát triển việc làm cho con người. Xã hội càng phát triển, đặc biệt kinh tế càng phát triển thì việc làm càng nhiều và cơ hội tìm việc làm cũng tăng lên.
Ở đây, ta cần phân biệt “Nghề nghiệp” với “Việc làm”. Có thể coi “nghề nghiệp” là “việc làm” nhưng không phải việc làm nào cũng là nghề nghiệp. Những công việc nhất thời, không lâu dài do con người bỏ sức lao động và được trả công thì chưa được coi là nghề nghiệp. Nghề nghiệp và việc làm có điểm chung: Con người phải bỏ sức lao động để tạo ra sản phẩm, để tồn tại và phát triển.
Tuy vậy, chúng khác nhau ở chỗ: “nghề nghiệp” là sự gắn bó lâu dài với công việc chuyên môn, có trình độ, kỹ năng và kỹ xảo nhờ vào quá trình đào tạo. Còn “việc làm” chỉ gắn một phần, một số kỹ năng lao động nào đó thuộc một hay vài nghề miễn là qua hoạt động cụ thể, người lao động có thể hoàn thành nhiệm vụ và kiếm được tiền sinh sống. Khái niệm “nghề” khác với khái niệm “việc làm” và nó chỉ rõ sự chuyên nghiệp dù chỉ là tương đối đòi hỏi con người phải đầu tư, gắn bó và rèn luyện [10,tr. Từ những lý luận trên ta nhận thấy có 3 vấn đề “Nghề nghiệp”, “Chuyên môn” và “Việc làm” có mối liên hệ chặt chẽ với nhau.
“Nghề nghiệp” quy định “chuyên môn”, thường thì có chuyên môn tốt sẽ có nghề tốt, có nghề tốt thường sẽ có “việc làm” tốt. Trái lại, chuyên môn kém sẽ khó có 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cơ hội tìm kiếm việc làm. Chính vì vậy muốn có việc làm tốt, ổn định thì phải có chuyên môn tốt hay nghề nghiệp tốt. Nhìn chung, nghề nghiệp có một số nội dung cơ bản sau: Một là, nói tới nghề nghiệp trước hết phải hiểu đó là một nghề trong xã hội, là công việc chuyên môn trong một lĩnh vực hoạt động nhất định, nó đòi hỏi người làm việc (làm nghề) phải có kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo để lao động có hiệu quả.
Hai là, hoạt động nghề nghiệp có mục đích rõ ràng, nó không những mang lại lợi ích cho xã hội mà còn giúp con người thỏa mãn những nhu cầu cần thiết cho việc tồn tại và phát triển của bản thân. Đó cũng chính là cái “nghiệp” mà mỗi người sẽ luôn gắn bó trong cả cuộc đời họ. Đây cũng là điều chứng tỏ tầm quan trọng lớn lao của “Nghề nghiệp” đối với con người và cộng đồng xã hội trong mọi thời đại. Ba là, nghề nghiệp là một phạm trù lịch sử, nó ra đời và phát triển gắn liền với sự phát triển của xã hội về mọi mặt.
“Nghề nghiệp” trong xã hội không phải là một cái gì ổn định, cứng nhắc. Các nghề trong xã hội luôn biến đổ i do sự phát triển không ngừng và rấ t nhanh của khoa học ki ̃ thuâ ̣t và công nghệ. Xã hội càng phát triển thì sự phân hoá ngành nghề càng diễn ra mạnh mẽ, đa dạng và phức tạp. Vậy nghề nghiệp là một dạng hoạt động lao động đòi hỏi ở mỗi người được đào tạo chuyên biệt, có những tri thức, kỹ năng, kỹ xảo chuyên môn nhất định, có đạo đức và phẩm chất phù hợp với yêu cầu của loại lao động tương ứng.
Nhờ quá trình hoạt động nghề nghiệp, con người có thể tạo ra các loại sản phẩm vật chất hay tinh thần, đáp ứng được nhu cầu của xã hội và bản thân. Khái niệm định hướng nghề nghiệp Định hướng nghề nghiệp là một khái niệm rộng được tiếp cận từ nhiều góc độ khác nhau. * Từ góc độ cá nhân 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Định hướng nghề nghiệp là sự thiên về một nghề nào đó, sự hướng tới việc lựa chọn chủ quan của cá nhân đối với các nghề nghiệp trong xã hội, là hệ thống các giá trị, sở thích, hứng thú của cá nhân về nghề nào đó, là quá trình cá nhân ra quyết định dựa trên sự hiểu biết về nghề nghiệp, dựa trên nhu cầu của hệ thống phân công lao động xã hội hiện hành và dựa trên tính cách, năng lực, nguyện vọng của mỗi cá nhân. Định hướng nghề nghiệp bao gồm toàn bộ những động cơ bền vững, có tác dụng định hướng hoạt động cho cá nhân, quy định tính tích cực và sự lựa chọn thái độ của cá nhân đối với nghề nghiệp tương lai.
* Từ góc độ xã hội Định hướng nghề nghiệp là hệ thống những biện pháp Tâm lý – Giáo dục và y học được tổ chức đặc biệt, có hệ thống, có mục đích nhằm hình thành ở mỗi cá nhân một xu hướng nghề nghiệp cụ thể có tính đến những nhu cầu của nền kinh tế quốc dân và toàn xã hội. Trên cơ sở đó, mỗi cá nhân tự xác định nghề nghiệp của mình sao cho phù hợp với nguyện vọng, niềm say mê, năng lực, khả năng rèn luyện của mỗi cá nhân. Định hướng nghề nghiệp là một bộ phận của định hướng nhân cách, biểu hiện của định hướng là hoạt động nhằm vào một lĩnh vực nhất định. Việc tìm hiểu định hướng nghề nghiệp của HS là nhiệm vụ rất quan trọng ở các trường học.
Nó cho biết hướng phát triển nghề nghiệp của HS, từ đó giúp HS có những kế hoạch đúng đắn và tích cực hoạt động để đạt được mục tiêu, lý tưởng nghề nghiệp của mình trong tương lai.