CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ YẾU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN ĐỊNH HƯỚNG NGHỀ NGHIỆP CỦA HỌC SINH 1.1 Các nghiên cứu trên thế giới Có thể nói tư tưởng về định hướng nghề nghiệp cho thế hệ trẻ đã có từ thời cổ đại, tuy nhiên ở dưới dạng rất sơ khai và biểu hiện thông qua việc phân chia, phân cấp lao động tùy thuộc vào địa vị và nguồn gốc xuất thân của mỗi người trong xã hội. Từ thời Hy Lạp cổ đại, Platon (427-347 TCN) đã cổ động trong dân chúng tư tưởng: ông trời khi tạo ra con người đã nhào nặn họ với vàng, bạc, đồng. Những con người “vàng” lẽ tự nhiên sẽ là những người làm khoa học, nghệ thuật, hoặc quản lý nhà nước, những người “bạc” sẽ là những chiến binh bảo vệ nhà nước, còn những người “đồng” bao gồm những thợ thủ công, nông dân và nô lệ – họ là những người gánh vác trên vai tất cả sự nặng nhọc của lao động cơ bắp.2] Năm 1849, cuốn sách “Hướng dẫn lựa chọn nghề” xuất bản ở Pháp được xem là cuốn sách đầu tiên nói về hướng nghiệp. Nội dung cuốn sách đã đề cập đến sự phát triển đa dạng của các ngành nghề trong xã hội do sự phát triển của công nghiệp từ đó rút ra những kết luận coi giáo dục hướng nghiệp là một vấn đề quan trọng không thể thiếu khi xã hội ngày càng phát triển và cũng là nhân tố thúc đẩy xã hội phát triển.11] Năm 1883 ở Mỹ, nhà tâm lý học Ph.
Ganton đã trình bày công trình thử nghiệm (test) với mục đích lựa chọn nghề, kết quả đã đo được sự khác biệt về các tín hiệu thị giác, thính giác, xúc giác,…. Ông còn phát minh ra hệ số tương quan nhằm biểu diễn một cách đúng đắn mối quan hệ giữa các năng lực tâm lý [31, tr. Về sau hệ số tương quan được sử dụng rộng rãi trong thống kê ứng dụng. Năm 1890 James McKeen Cattel- một trong những người tiên phong của khoa học hướng nghiệp, giáo sư tâm lý học của đại học Pensylvania (Mỹ) đã xây dựng các test đầu tiên để đo lường và đánh giá các khả năng thành công học đường của sinh viên thuộc đại học Pensylvania và về sau ở đại học Columbia.
Thuật ngữ 6 Luan van “mental test” của ông được công nhận và công bố trên tạp chí tâm lý học “Mind” năm 1890.[44] Ở Nga, cuốn sách “Lựa chọn khoa và điểm qua chương trình đại học tổng hợp” trong đó nêu rõ ý nghĩa về lựa chọn nghề khi thi vào trường đại học xuất bản năm 1897 (GS.Kapeev- trường ĐH Tổng hợp Pêtecbua) nhưng việc chọn nghề chỉ giới hạn trong sự bất bình đẳng xã hội. Tất cả những tác phẩm nghiên cứu về hướng nghiệp chỉ nhằm mục đích tăng cường lợi nhuận thông qua việc bốc lột tối đa sức lực người lao động, thể hiện rõ tính áp đặt của giai cấp thống trị và sự bất bình đẳng trong phân công lao động xã hội.4] Frank Parsons (1854-1908) người sáng lập ra ngành hướng nghiệp, tư vấn nghề ở Mỹ. Được sự ủng hộ của quan chức lãnh đạo tại Boston ông đã xuất bản cuốn sách “Cẩm nang hướng nghiệp” (Vocational Bureau) nhằm trợ giúp các cá nhân trong việc lựa chọn nghề nghiệp, tìm ra cách bắt đầu và xây dựng một nghề nghiệp thành công và hiệu quả. Năm 1909, cuốn sách “Chọn nghề” (Choosing a Vocational) được xuất bản sau một năm ông Frank Parsons mất.
Frank đã trình bày trong cuốn sách mối quan hệ giữa ba yếu tố: cá nhân - nghề nghiệp và mối quan hệ giữa chúng.[42] Năm 1940, nhà tâm lý học người Mỹ J.L Holland (1919 -2008) đã xây dựng và phát triển một bộ công cụ giúp mỗi người tự khám phá bản thân mình một cách khoa học. Ông đã xây dựng bộ test dành cho người muốn tự tìm hiểu mình. Lý thuyết đó chia con người làm 6 loại cá tính và được viết tắt là RIASEC và được gọi là Mã Holland (Holland code). Hiện nay, lý thuyết của J.L Holland đã được sử dụng rộng rãi nhất trong thực tiễn hướng nghiệp trên thế giới.
Vào những năm 60 Konstantin K. Platonov đưa ra tam giác hướng nghiệp gồm: đặc điểm cá nhân (năng lực bản thân), nhu cầu xã hội và tính chất ngành nghề để các cá nhân có thể xem xét, đánh giá và đi đến lựa chọn quyết định nghề phù hợp cho mình.25] Bảng hứng thú nghề nghiệp QIP được xây dựng bởi S.Larcebeau vào năm 1967 dựa trên mô hình hứng thú của Kuder. Cho phép đánh giá hứng thú với 9 nhóm nghề, với mỗi nhóm chọn 10 nghề tiêu biểu [26, tr. Cũng vào năm này, Sidney 7 Luan van Fine [37, tr.53] đã tìm ra ba loại kỹ năng: tự nhiên, chuyên biệt, thích nghi cơ bản để trợ giúp cá nhân tìm việc hay một nghề mới.
Fine cũng cho rằng những kỹ năng này có thể được đào tạo và huấn luyện. Robert Warmbrod [38, tr.27] – giáo sư đại học bang Ohio trong bài viết đăng trên Tạp chí Nông nghiệp về giáo dục nghề cho học sinh trung học. Trong bài viết này, ông đã đề xuất tổ chức các khóa dạy nghề cho học sinh trung học để giúp học sinh có điều kiện tìm hiểu ngành nghề mình quan tâm, làm quen với nghề. Qua đó tư vấn, định hướng cho các em trong việc quyết định nghề nghiệp tương lai.
Nghiên cứu về các yếu tố ảnh hưởng đến việc chọn nghề, chọn trường của học sinh THPT. Nghiên cứu của Chapman D.87] năm 1981 đã xây dựng một mô hình tổng quát của việc lựa chọn trường đại học của các học sinh trung học. Dựa vào kết quả thống kê mô tả, ông cho thấy có hai nhóm yếu tố ảnh hưởng nhiều đến quyết định chọn trường đại học của học sinh: - Thứ nhất là đặc điểm của gia đình và cá nhân học sinh - Thứ hai là một số yếu tố bên ngoài cụ thể như cá nhân có ảnh hưởng (bạn bè, cha mẹ, ban giám hiệu trường trung học phổ thông), đặc điểm của trường đại học và nỗ lực giao tiếp của trường đại học với học sinh. Nhóm tác giả Hossler và Gallagher (1987) [36, tr.21] thì cho rằng gia đình có ảnh hưởng mạnh đến việc chọn trường của học sinh.
Bên cạnh đó yếu tố bạn bè cũng ảnh hưởng đến quyết định của học sinh. Michael Borchert (2002) [35] thực hiện nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn trường đại học của học sinh trung học với việc khảo sát 325 học sinh trung học của trường Germontown, bang Wisconsin, Mỹ cho rằng ba yếu tố tác động đến lựa chọn trườngcủa học sinh: môi trường học tập, cơ hội (chủ yếu từ các yếu tố kinh tế như công việc, thu nhập,.) và đặc điểm cá nhân. Trong đó, yếu tố cá nhân có ảnh hưởng lớn đến quyết định lựa chọn trường đại học của học sinh. Mei Tang, Wei Pan và Mark D Newmeyer (2008) [41, tr.28], đã vận dụng mô hình lý thuyết nhận thức xã hội nghề nghiệp (Social cognitive career theory (SCCT)) của Lent, Brown và Hackett (1994) để khảo sát các yếu tố tác động đến 8 Luan van xu hướng lựa chọn nghề nghiệp của học sinh trung học.
Trên cơ sở nghiên cứu 141 học sinh trung học, kết quả nghiên cứu đã chỉ ra 6 yếu tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn nghề nghiệp của học sinh. Kết quả nghiên cứu cũng đưa ra đề xuất để tác động vào việc lựa chọn nghề nghiệp của học sinh trung học cần phải xem xét mối quan hệ giữa các yếu tố và kết hợp một loạt các biện pháp can thiệp ở mức độ đa hệ thống. Đồng thời, các nhà tư vấn nên thực hiện một chương trình phát triển nghề nghiệp toàn diện giúp học sinh hiểu biết được thế giới nghề nghiệp, phát triển năng lực nghề nghiệp thông qua các hoạt động học tập. Tác giả Joseph Sia Kee Ming (2010) [39, tr.53-58], khoa Marketing – Quản lý trường Kinh doanh Curtin University, Sarawak Malayxia cũng thực hiện nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến quyết định lựa chọn trường đại học của học sinh ở Malayxia.
Kết quả nghiên cứu đã đưa ra 10 yếu tố ảnh hưởng đến quyết định chọn trường của học sinh trong đó có 7 yếu tố thuộc về đặc điểm cố định của trường đại học: vị trí trường đại học (thuận tiên đi lại), chương trình đào tạo, danh tiếng của trường, cơ sở vật chất (phòng học, phòng thí nghiệm, thư viện), học phí, học bổng (viện trợ tài chính) và cơ hội việc làm sau khi tốt nghiệp. Ba yếu tố còn lại thuộc về nỗ lực giao tiếp giữa trường đại học với học sinh: tiếp thị (quảng cáo), tư vấn tuyển sinh của các chuyên gia và tham quan hướng nghiệp ở các trường đại học. Năm 2013, Kamol Kitsawwad [40] nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến sự lựa chọn trường đại học của học sinh trung học ở Thái Lan. Trong nghiên cứu này tác giả đã đặt ra các câu hỏi nghiên cứu: các yếu tố nào ảnh hưởng đến lựa chọn trường đại học của học sinh trung học? Những thuộc tính, đặc điểm nào của trường đại học ảnh hưởng đến lựa chọn của học sinh? Những người nào ảnh hưởng đến quyết định lựa chọn trường đại học của học sinh? Nguồn thông tin nào được học sinh sử dụng để đưa ra quyết định của mình? Kết quả nghiên cứu tác giả đã nêu ra rất nhiều yếu tố ảnh hưởng đến quyết định lựa chọn trường của học sinh trung học, trong đó những yếu tố thuộc về trường đại học như: đại học công lập, danh tiếng trường đại học (cơ sở hạ tầng, trang thiết bị dạy học, dịch vụ,…), bầu không khí học tập ở trường đại học, vị trí trường đại học và chính sách học bổng của trường.
9 Luan van Học sinh ở Thái Lan cũng tham khảo ý kiến cha mẹ trước khi đưa ra quyết định và cuối cùng là học sinh tham khảo các nguồn thông tin từ sách, báo, internet, tham quan trường đại học. Kết quả tổng quan cho thấy từ xưa đến nay, các nhà khoa học, nhà chính trị học, nhà giáo dục học… đã rất quan tâm đến vấn đề hướng nghiệp và các yếu tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn nghề nghiệp, lựa chọn trường đại học của HS trung học. Điều này, được thể hiện trong tư tưởng của các nhà khoa học lớn và cũng rất nhiều công trình nghiên cứu hiện đại đề cập đến vấn đề này.2 Các nghiên cứu ở Việt Nam Tháng 3/1991, Bộ Giáo dục và Đào tạo thành lập Trung tâm Lao động - Hướng nghiệp, biên soạn tài liệu "Tư vấn nghề cho học sinh phổ thông”, mở 2 lớp tập huấn cho 200 cán bộ phụ trách tư vấn ở các TT KT TH-HN trên cả nước.