Luận án tiến sĩ pháp luật điều chỉnh quan hệ lao động của người lao động nước ngoài tại việt nam trong thời kỳ hội nhập kinh tế quốc tế

Luận án tiến sĩ phân tích pháp luật điều chỉnh quan hệ lao động của người lao động nước ngoài tại Việt Nam trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế.

• Tác giả: Trần Thúy Hằng
• Người hướng dẫn: Nông Quốc Bình
• Trường học: Đại học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật quốc tế
• Đề tài: Pháp luật điều chỉnh quan hệ lao động của người lao động nước ngoài tại Việt Nam trong thời kỳ hội nhập kinh tế quốc tế
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ luật học
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Giới thiệu về quan hệ lao động của người lao động nước ngoài tại Việt Nam

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế, quan hệ lao động của người lao động nước ngoài tại Việt Nam đã trở thành một vấn đề quan trọng. Sự gia tăng lao động quốc tế không chỉ mang lại lợi ích cho nền kinh tế mà còn đặt ra nhiều thách thức cho chính sách quản lý lao động. Theo thống kê, số lượng người lao động nước ngoài tại Việt Nam ngày càng tăng, đặc biệt trong các lĩnh vực như công nghệ thông tin, xây dựng và sản xuất. Điều này yêu cầu một khung pháp lý rõ ràng để điều chỉnh quan hệ lao động nhằm bảo vệ quyền lợi của cả người lao động và người sử dụng lao động. Việc điều chỉnh này không chỉ giúp đảm bảo quyền lợi hợp pháp mà còn tạo ra môi trường làm việc công bằng và minh bạch.

1.1. Tình hình lao động nước ngoài tại Việt Nam

Việt Nam đã trở thành điểm đến hấp dẫn cho người lao động nước ngoài nhờ vào sự phát triển kinh tế nhanh chóng và môi trường làm việc thuận lợi. Theo báo cáo, người lao động nước ngoài tại Việt Nam chủ yếu đến từ các quốc gia trong khu vực ASEAN và một số nước phát triển. Họ đóng góp vào sự phát triển của nền kinh tế thông qua việc cung cấp kỹ năng và kinh nghiệm. Tuy nhiên, sự gia tăng này cũng dẫn đến những vấn đề như xung đột pháp luật và sự cạnh tranh không công bằng với người lao động trong nước. Do đó, việc điều chỉnh quan hệ lao động là cần thiết để đảm bảo sự hài hòa giữa các bên liên quan.

II. Các quy định pháp luật điều chỉnh quan hệ lao động của người lao động nước ngoài

Pháp luật Việt Nam đã có những quy định cụ thể để điều chỉnh quan hệ lao động của người lao động nước ngoài. Bộ luật Lao động và các nghị định liên quan đã quy định rõ ràng về quyền và nghĩa vụ của người sử dụng lao động và người lao động nước ngoài. Các quy định này nhằm bảo vệ quyền lợi của người lao động, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho người sử dụng lao động trong việc tuyển dụng và quản lý lao động quốc tế. Tuy nhiên, thực tế cho thấy nhiều quy định vẫn còn thiếu tính khả thi và chưa được thực thi hiệu quả. Điều này dẫn đến tình trạng người lao động nước ngoài gặp khó khăn trong việc thực hiện quyền lợi của mình.

2.1. Quyền lợi và nghĩa vụ của người lao động nước ngoài

Theo quy định của pháp luật, người lao động nước ngoài có quyền được làm việc trong môi trường an toàn, được trả lương công bằng và có quyền tham gia vào các hoạt động bảo vệ quyền lợi của mình. Tuy nhiên, thực tế cho thấy nhiều người lao động nước ngoài không được hưởng đầy đủ các quyền lợi này. Một số người sử dụng lao động vẫn còn vi phạm các quy định về lương bổng và điều kiện làm việc. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến quyền lợi của người lao động mà còn gây ra những hệ lụy tiêu cực cho hình ảnh của Việt Nam trong mắt người lao động quốc tế.

III. Thực trạng và những vấn đề còn tồn tại

Mặc dù đã có nhiều quy định pháp luật điều chỉnh quan hệ lao động của người lao động nước ngoài, nhưng thực trạng cho thấy vẫn còn nhiều vấn đề tồn tại. Việc thực thi pháp luật còn yếu kém, dẫn đến tình trạng người lao động nước ngoài bị bóc lột và không được bảo vệ quyền lợi. Nhiều người sử dụng lao động vẫn chưa tuân thủ đầy đủ các quy định về tuyển dụng và quản lý lao động quốc tế. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến người lao động mà còn gây ra những hệ lụy cho nền kinh tế và xã hội. Cần có những biện pháp mạnh mẽ hơn để cải thiện tình hình này.

3.1. Những bất cập trong quy định pháp luật

Một trong những vấn đề lớn nhất hiện nay là sự chồng chéo và thiếu đồng bộ trong các quy định pháp luật. Nhiều quy định không rõ ràng, gây khó khăn cho người lao động nước ngoài trong việc hiểu và thực hiện quyền lợi của mình. Hơn nữa, việc thiếu sự giám sát và kiểm tra từ các cơ quan chức năng cũng là một nguyên nhân dẫn đến tình trạng vi phạm pháp luật. Cần thiết phải rà soát và hoàn thiện các quy định pháp luật để đảm bảo tính khả thi và hiệu quả trong việc điều chỉnh quan hệ lao động.

IV. Đề xuất giải pháp hoàn thiện pháp luật

Để cải thiện tình hình quan hệ lao động của người lao động nước ngoài tại Việt Nam, cần có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Trước hết, cần hoàn thiện hệ thống pháp luật để đảm bảo tính minh bạch và khả thi. Các cơ quan chức năng cần tăng cường công tác giám sát và kiểm tra việc thực hiện pháp luật. Đồng thời, cần có các chương trình đào tạo và nâng cao nhận thức cho cả người lao động và người sử dụng lao động về quyền và nghĩa vụ của mình. Chỉ khi có sự phối hợp chặt chẽ giữa các bên liên quan, quan hệ lao động mới có thể được điều chỉnh một cách hiệu quả.

4.1. Tăng cường giám sát và kiểm tra

Việc tăng cường giám sát và kiểm tra là rất cần thiết để đảm bảo các quy định pháp luật được thực thi nghiêm túc. Các cơ quan chức năng cần có những biện pháp mạnh mẽ để xử lý các vi phạm, bảo vệ quyền lợi của người lao động nước ngoài. Đồng thời, cần có các kênh thông tin để người lao động có thể phản ánh những vấn đề gặp phải trong quá trình làm việc. Điều này không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi của người lao động mà còn nâng cao hình ảnh của Việt Nam trong mắt người lao động quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 là những phân tích về các quy định trong các điều ước quốc tế do Liên hợp quốc và Tổ chức lao động quốc tế (ILO) khởi xướng liên quan đến bảo vệ NLĐ di cư, qua đó, tác giả đã chỉ ra những hạn chế trong các quy định của luật quốc tế hiện nay liên quan đến vấn đề này. Một là, những khoảng trống pháp lý trong việc bảo vệ NLĐ di cư tạm thời, NLĐ di cư là phụ nữ, NLĐ di cư bất hợp pháp và những khó khăn trong việc thông qua các công ước của Liên hợp quốc và ILO về NLĐ di cư. Hai là, những quy định chồng chéo giữa các quy định của Liên hợp quốc và ILO, bao gồm những quy định về thuật ngữ, thành viên gia đình, các đối tượng NLĐ di cư đặc biệt như NLĐ thời vụ, NLĐ lưu động, NLĐ dự án, NLĐ làm các công việc cụ thể. Trong chương 2, tác giả đã phân tích Chương trình lao động nước ngoài tạm thời (TFWPs) của Mỹ và Đức, từ đó, rút ra một số kinh nghiệm từ những chương trình này, đồng thời đề xuất một số kiến nghị tăng cường những biện pháp bảo vệ NLĐ di cư.

Chương 3 là những phân tích về các quy định trong pháp luật Estonia về bảo vệ NLĐ di cư được ghi nhận trong Luật Công dân Liên minh Châu Âu, Luật về Người nước ngoài, Luật Hợp đồng lao động của người nước ngoài của Cộng hòa Estonia cùng những quy định trong các điều ước quốc tế song phương mà Estonia đã ký kết, đồng thời, tác giả đã phân tích những nội dung chưa tương thích giữa các điều ước quốc tế này với pháp luật của Estonia. Một bài viết khác cũng đề cập đến pháp luật các nước điều chỉnh NLĐ nước ngoài là “Labor law and policy issues relating to foreign workers in Japan”, tạm dịch là “Những vấn đề về pháp luật và chính sách lao động liên quan đến người lao động nước ngoài tại Nhật Bản”. Phần đầu bài viết là những phân tích về hai nguyên tắc làm cơ sở cho việc xây dựng chính sách, pháp luật đối với lao động nước ngoài tại Nhật là nguyên tắc chọn lọc và 12 nguyên tắc hội nhập. Theo đó, nguyên tắc chọn lọc được hiểu là người di cư đến một quốc gia khác không được tự do, thay vì đó, quốc gia có quyền thực hiện sự chọn lọc khi cho phép hoặc không cho phép người nước ngoài nhập cảnh vào lãnh thổ nước mình; nguyên tắc hội nhập được hiểu là người nước ngoài được nhập cảnh và cư trú trên lãnh thổ quốc gia được điều chỉnh bằng những quy định thích hợp của pháp luật quốc gia mà không có sự phân biệt đối xử với công dân nước sở tại.

Trong phần thứ hai của bài viết, tác giả đã phân tích những nội dung cơ bản của Luật Kiểm soát nhập cư và mối quan hệ giữa những quy định của luật này với NLĐ nước ngoài. Phần cuối bài viết là một số đề xuất nhằm hoàn thiện chính sách, pháp luật Nhật Bản từ kinh nghiệm của Mỹ, gồm hệ thống thị thực, các vấn đề về chương trình lao động. Các nghiên cứu về xác định pháp luật điều chỉnh hợp đồng lao động của người lao động nước ngoài Nghiên cứu về đề tài xác định pháp luật điều chỉnh HĐLĐ của NLĐ nước ngoài dưới góc độ là đối tượng điều chỉnh của Tư pháp quốc tế gồm các cuốn sách: “International conflicts of labour law: A survey of the law applicable to the international employment relation” (1984) – tạm dịch “Xung đột pháp luật trong luật lao động: Một khảo sát về luật áp dụng trong quan hệ lao động quốc tế”của tác giả Morgenstern Felice và cuốn sách “The European Private International Law of Employment” (2015) – tạm dịch “Tư pháp quốc tế Châu Âu về lao động” của tác giả Grušić Uglješa. Cuốn sách “International conflicts of labour law: A survey of the law applicable to the international employment relation” của tác giả Morgenstern Felice đã tập trung bao quát các vấn đề có liên quan đến QHLĐ có yếu tố nước ngoài là đối tượng điều chỉnh của Tư pháp quốc tế, gồm có bốn nội dung chủ yếu: xác định nguồn luật điều chỉnh QHLĐ có yếu tố nước ngoài, xác định nguyên tắc xác định luật áp dụng điều chỉnh QHLĐ có yếu tố nước ngoài, xác định luật áp dụng cho từng nhóm QHLĐ có yếu tố nước ngoài cụ thể, quản lý QHLĐ có yếu tố nước ngoài.

Trong đó, nội dung về HĐLĐ là một phần quan trọng của của tác phẩm với các vấn đề về quyền tự do lựa chọn luật áp dụng và hạn chế tự do ý chí trong HĐLĐ để bảo vệ NLĐ. Cuốn sách “The European Private International Law of Employment” của tác giả Grušić Uglješa chỉ đề cập đến hai vấn đề lý luận về đề tài điều chỉnh QHLĐ của NLĐ nước ngoài là xác định luật áp dụng điều chỉnh QHLĐ có yếu tố nước ngoài và xác định thẩm quyền của tòa án giải quyết tranh chấp lao động có yếu tố nước ngoài. Ngoài ra, tác giả Grušić Uglješa cung cấp hai nội dung mới là các vấn đề lý luận và thực tiễn trong việc bảo vệ quyền của NLĐ nước ngoài trong Tư pháp quốc tế và hoạt động phái cử NLĐ dưới sự điều chỉnh của hệ thống pháp luật của Cộng đồng Châu Âu. Các nội dung cơ bản của Tư pháp quốc tế như xác định luật áp dụng điều chỉnh QHLĐ 13 có yếu tố nước ngoài, xác định thẩm quyền giải quyết tranh chấp lao động có yếu tố nước ngoài về cơ bản không có sự khác biệt nhiều so với cuốn sách “International conflicts of labour law: A survey of the law applicable to the international employment relation” của tác giả Morgenstern Felice.

Tác giả Grušić Uglješa đã cập nhật, bổ sung các thay đổi trong hệ thống pháp luật của Châu Âu điều chỉnh về HĐLĐ cá nhân và QHLĐ có yếu tố nước ngoài. Nội dung mới trong cuốn sách “The European Private International Law of Employment” tập trung vào khía cạnh bảo vệ NLĐ trong QHLĐ có yếu tố nước ngoài, phân tích thực trạng, kiến nghị một số giải pháp nhằm tăng cường hơn nữa việc bảo vệ quyền của NLĐ nước ngoài trên lãnh thổ các quốc gia EU. Bài báo “Changes of the law applicable to an international contract of employment” (2000)”- tạm dịch “Sự thay đổi luật áp dụng trong hợp đồng lao động quốc tế” của tác giả Maria-Agnès Sabirau-Pérez, đăng trên tạp chí International Labour Review, đã đưa ra các án lệ và phân tích các kinh nghiệm của tòa án Pháp và một số tòa án các quốc gia thuộc Liên minh Châu Âu như Bỉ, Đức, trong một trường hợp đặc biệt: khi có sự thay đổi pháp luật áp dụng cho HĐLĐ có yếu tố nước ngoài. Sự thay đổi pháp luật áp dụng cho HĐLĐ có yếu tố nước ngoài có nghĩa là trong khi HĐLĐ giữa hai bên vẫn đang có hiệu lực áp dụng thì một hệ thống pháp luật của một quốc gia khác với hệ thống pháp luật ban đầu được áp dụng cho hợp đồng.

Bài viết “The Application of Exception Clauses of the Rome Convention and the Rome I Regulation by the Dutch Courts - An Escape from Reality?” – tạm dịch “Việc áp dụng ngoại lệ của Công ước Rome và Quy chế Rome I tại Tòa án Hà Lan – cuộc chạy trốn khỏi thực tại” của tác giả Emmely de Haan đăng trên tạp chí San Diego Law Review, số 29 (1992), phân tích nội dung về điều khoản “ngoại lệ” tại Điều 6 của Công ước Rome và Điều 8 Quy chế Rome I về vấn đề xác định luật áp dụng cho HĐLĐ trong trường hợp các bên không có điều khoản chọn luật thông qua việc phân tích một số án lệ của tòa án quốc gia Đức, Hà Lan và ý kiến của Tòa liên minh Châu Âu. Qua việc phân tích những án lệ này, tác giả đã đưa ra một kết luận rằng, về cơ bản, các nước Châu Âu không có sự thống nhất trong cách hiểu về điều khoản “ngoại lệ” trong HĐLĐ. Bài viết “Globalisation, the development of constitutionalism and the individual employee” – tạm dịch “Toàn cầu hóa, sự phát triển của chủ nghĩa hợp hiến và người lao động cá nhân” của tác giả K Calitz gồm 3 phần. Phần đầu bài viết là những phân tích của tác giả để trả lời cho câu hỏi, hệ thống pháp luật nào sẽ được áp dụng trong các hợp đồng lao động quốc tế.

Trong phần thứ hai, tác giả đã phân tích những quy định của Hiến pháp Nam Phi có liên quan đến NLĐ như quyền lập hội, quyền được đối xử công bằng để giải quyết vấn đề là, liệu rằng những quyền này có dành cho NLĐ nước ngoài hay không hay 14 chỉ dành riêng cho NLĐ mang quốc tịch nước này. Trong phần cuối bài viết, tác giả đã phân tích một số vụ việc điển hình được giải quyết tại Tòa lao động, gồm vụ Moslemany v Lever Brothers, Parry v Astral Operations, Kleynhans v Parmalat để làm rõ vai trò của Tòa trong việc bảo vệ quyền của NLĐ nước ngoài. Các nghiên cứu về xu hướng hợp tác và tác động của hội nhập kinh tế khu vực ASEAN đến các quốc gia thành viên Cuốn sách “The ASEAN economic community: Progress, challenges, and prospects” (2015) – tạm dịch “Cộng đồng kinh tế ASEAN: tiến trình, thách thức và viễn cảnh” và cuốn sách “ASEAN community 2015: Managing integration for better job and shared prosperity” (2015) – tạm dịch “Cộng đồng kinh tế ASEAN 2015: quản lý hội nhập cho công việc tốt hơn và chia sẻ thịnh vượng” đã cung cấp các đánh giá tổng quan về xu hướng thay đổi của nền kinh tế và thị trường lao động của các quốc gia ASEAN thông qua các mô hình mô phỏng và phân tích thực nghiệm, với mục đích cung cấp cho các quốc gia thành viên ASEAN các khuyến nghị về chính sách điều tiết thị trường lao động, nhằm tận dụng lợi thế của việc hình thành AEC như tăng trưởng kinh tế, tăng thu nhập và tăng năng suất lao động. Các tác phẩm nhấn mạnh những ưu tiên quan trọng để giải quyết những thách thức và cơ hội của AEC về tăng cường cơ chế hợp tác khu vực, tạo điều kiện thay đổi cơ cấu và nâng cao chất lượng công việc, tăng cường phát triển các kỹ năng, nâng cao năng suất, tiền lương và quản lý lao động di cư.

Trong góc độ tiếp cận hẹp hơn, cuốn sách “Assessing the impact of ASEAN economic integration on labour markets” (2014) – tạm dịch “Đánh giá tác động của hội nhập kinh tế khu vực ASEAN lên thị trường lao động” của các tác giả Plummer M., nằm trong các nghiên cứu của ILO đánh giá các tác động của quá trình hội nhập trong khu vực ASEAN đến thị trường lao động của các quốc gia, trong đó có Việt Nam.