Luận án nghiên cứu dịch tễ học tật khúc xạ và can thiệp cận thị ở học sinh tiểu học Quảng Nam 2023-2025

Luận án nghiên cứu dịch tễ học tật khúc xạ ở học sinh tiểu học Quảng Nam 2023-2025 và đánh giá hiệu quả giải pháp can thiệp nhằm hạn chế tiến triển cận thị.

• Tác giả: Trương Quang Bình
• Người hướng dẫn: PGS. Lương Mai Anh
• Trường học: Viện Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng Trung ương
• Chuyên ngành: Dịch tễ học
• Đề tài: Nghiên cứu đặc điểm dịch tễ học tật khúc xạ ở học sinh tiểu học tỉnh Quảng Nam và hiệu quả một số biện pháp can thiệp hạn chế tiến triển cận thị (2023-2025)
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2025
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan tật khúc xạ ở học sinh tiểu học Quảng Nam 2023 2025

Tật khúc xạ học đường đang là vấn đề y tế công cộng đáng lo ngại. Giai đoạn 2023-2025 ghi nhận sự gia tăng nhanh của tỷ lệ giảm thị lực ở lứa tuổi tiểu học tại Quảng Nam. Nghiên cứu dịch tễ học cung cấp bức tranh toàn cảnh về thực trạng này. Dữ liệu tập trung vào các trường tiểu học tại Tam Kỳ, Tiên Phước và Bắc Trà My. Các địa bàn đại diện cho vùng đồng bằng, trung du và miền núi. Độ tuổi tiểu học là thời kỳ mắt trẻ đang phát triển nhanh. Nhãn cầu rất nhạy cảm với các tác động từ môi trường học tập. Áp lực học tập ngày càng tăng cùng thói quen nhìn gần kéo dài tạo áp lực lớn lên hệ thống điều tiết thị giác. Việc theo dõi chỉ số khúc xạ giúp phát hiện sớm các bất thường quang học. Cận thị chiếm tỷ trọng cao nhất trong các dạng tật khúc xạ ghi nhận được. Tiếp theo là loạn thị và viễn thị với tỷ lệ thấp hơn. Công tác dịch tễ học không chỉ dừng ở việc đếm số ca mắc. Nghiên cứu xác định các biến số nhân khẩu học và phân bố địa lý cụ thể. Đây là nền tảng khoa học vững chắc để thiết kế các chính sách can thiệp kịp thời.

1.1. Bối cảnh dịch tễ học thị lực học đường tại Quảng Nam

Tỉnh Quảng Nam có quy mô giáo dục lớn với hơn 350.000 học sinh. Môi trường học tập có sự phân hóa giữa các vùng sinh thái. Học sinh đô thị Tam Kỳ tiếp xúc nhiều với thiết bị điện tử. Trẻ em vùng bán sơn địa và miền núi ít dùng màn hình hơn. Tuy vậy, điều kiện chiếu sáng lớp học ở vùng cao còn nhiều hạn chế. Nghiên cứu dịch tễ học giai đoạn 2023-2025 phản ánh rõ nét thực trạng này. Tỷ lệ mắc tật khúc xạ tăng dần theo từng khối lớp học. Học sinh lớp cuối cấp tiểu học chịu gánh nặng thị lực cao nhất. Dữ liệu thực địa giúp ngành y tế nắm bắt mô hình bệnh tật. Đây là cơ sở khoa học để xây dựng kế hoạch y tế trường học.

1.2. Mục tiêu nghiên cứu và địa bàn triển khai đề tài

Nghiên cứu tập trung xác định tỷ lệ mắc và đặc điểm dịch tễ tật khúc xạ. Đề tài triển khai tại ba huyện thị đại diện gồm Tam Kỳ, Tiên Phước và Bắc Trà My. Mục tiêu thứ hai là đánh giá hiệu quả của các biện pháp kiểm soát cận thị. Quy trình khám sàng lọc đo đạc độ khúc xạ cầu tương đương bằng thiết bị hiện đại. Các ca nghi ngờ được tiến hành soi bóng đồng tử và liệt điều tiết theo phác đồ chuẩn. Dữ liệu thu thập phản ánh tính khách quan và đại diện cao cho cộng đồng học sinh tỉnh Quảng Nam. Nghiên cứu theo dõi sự thay đổi công suất khúc xạ sau can thiệp. Kết quả thực nghiệm mang lại giá trị tham khảo thiết thực cho công tác chăm sóc mắt học đường quốc gia.

II. Thực trạng và nguy cơ tật khúc xạ học đường tại Quảng Nam

Tật khúc xạ ở lứa tuổi tiểu học xuất phát từ sự tương tác phức tạp giữa di truyền và môi trường sống. Trẻ có bố mẹ mắc tật khúc xạ đối mặt với nguy cơ suy giảm thị lực cao gấp hơn hai lần nhóm trẻ khác. Tuy nhiên, các yếu tố hành vi học tập và môi trường lớp học giữ vai trò quyết định trong việc kích hoạt tiến triển cận thị. Tình trạng chiếu sáng tại nhiều trường học trên địa bàn Quảng Nam chưa đạt chuẩn kỹ thuật. Đa phần các phòng học thiếu hệ thống đèn chiếu bảng chuyên dụng. Bảng viết không đủ độ rọi khiến học sinh phải nheo mắt liên tục để nhìn chữ. Tư thế ngồi học sai lệch xuất hiện phổ biến ở học sinh các lớp nhỏ. Bàn ghế không phù hợp với thể trạng làm khoảng cách từ mắt đến trang sách bị thu hẹp đáng kể. Thói quen sử dụng điện thoại thông minh kéo dài ngoài giờ học làm trầm trọng thêm tình trạng co quắp điều tiết. Ánh sáng tự nhiên trong phòng học phân bố không đồng đều giữa các dãy bàn. Học sinh ngồi góc khuất chịu thiệt thòi lớn về thị giác. Sự suy giảm thị lực kéo theo nguy cơ giảm hiệu quả tiếp thu bài giảng. Vấn đề này đòi hỏi sự nhận diện toàn diện từ cơ quan y tế và nhà trường.

2.1. Yếu tố vệ sinh trường học và bất cập trong chiếu sáng

Vệ sinh trường học là trụ cột bảo vệ sức khỏe thị giác của học sinh. Thông tư liên tịch 13/2016 quy định rất chi tiết về điều kiện môi trường lớp học. Tuy nhiên, khảo sát thực tế tại tỉnh Quảng Nam ghi nhận nhiều điểm hạn chế. Đa số trường học chưa bố trí đèn chiếu bảng chuyên trách cách tường 0,6 mét. Độ cao đèn chưa đạt chuẩn 0,3 mét so với mép trên bảng viết. Máng che chống lóa chưa được lắp đặt đồng bộ gây hiện tượng phản xạ chói mắt. Cường độ ánh sáng chung trên mặt bàn học nhiều nơi chưa đạt ngưỡng tối thiểu. Sự thiếu hụt quang thông làm cơ điều tiết mắt của học sinh rơi vào trạng thái căng thẳng thường xuyên.

2.2. Thói quen thị giác và gánh nặng tiến triển cận thị

Tốc độ tiến triển cận thị diễn ra đặc biệt nhanh ở nhóm trẻ nhỏ. Trẻ em đeo kính đơn tròng thông thường có xu hướng tăng trung bình 0,50 Diop mỗi năm. Thời gian học thêm buổi tối kéo dài làm cạn kiệt thời gian nghỉ ngơi của mắt. Việc thiếu hụt hoạt động thể chất ngoài trời làm giảm sự tiết dopamine ở võng mạc. Trục nhãn cầu vì thế dài ra nhanh chóng vượt ngoài tầm kiểm soát quang học. Nhiều phụ huynh chưa nhận thức đầy đủ về việc kiểm tra mắt định kỳ cho con. Kính thuốc đeo sai độ khiến độ cận tăng vọt chỉ sau một thời gian ngắn. Tình trạng này đe dọa trực tiếp đến thị lực lâu dài của thế hệ trẻ.

III. Biện pháp can thiệp cận thị ở học sinh tiểu học Quảng Nam

Chương trình can thiệp giai đoạn 2023-2025 kết hợp chặt chẽ giữa y tế và giáo dục. Mục tiêu cốt lõi là làm chậm sự gia tăng độ cận thị và ổn định trục nhãn cầu. Giải pháp kỹ thuật tập trung cải tạo hệ thống chiếu sáng tại các phòng học thí điểm. Đèn bảng được bố trí lại với khoảng cách chuẩn 0,6 mét tính từ tường. Độ cao đèn nâng lên 0,3 mét so với cạnh trên bảng đen kèm chao chụp chống lóa. Bóng đèn LED chuyên dụng được lắp đặt để bảo đảm độ rọi đồng đều trên mặt bàn. Song song với can thiệp phòng học, các biện pháp y khoa và hành vi được đưa vào áp dụng. Học sinh cận thị tiến triển nhanh được theo dõi chuyên khoa nhãn nhi sát sao. Các trường học triển khai chương trình sinh hoạt thể chất ngoài trời ít nhất hai giờ mỗi ngày. Ánh sáng tự nhiên thúc đẩy quá trình ức chế dài trục nhãn cầu. Các bài tập thư giãn mắt theo nguyên tắc nhìn xa được tích hợp vào giờ giải lao. Phụ huynh được hướng dẫn kiểm soát thời gian sử dụng thiết bị số tại nhà. Mô hình kết hợp đa yếu tố mang lại hiệu quả vượt trội trong việc bảo vệ thị lực học đường.

3.1. Cải thiện chiếu sáng học đường và chuẩn hóa bàn ghế

Cải tạo môi trường ánh sáng lớp học là giải pháp mang tính căn cơ. Toàn bộ đèn chiếu bảng được chỉnh sửa theo đúng quy chuẩn y tế trường học. Đèn đặt song song với bảng và trang bị máng che chuyên biệt nhằm loại bỏ phản xạ lóa. Cường độ chiếu sáng trên mặt bàn được nâng lên mức trên 300 Lux. Kích thước bàn ghế học sinh được sắp xếp lại tương ứng với từng nhóm chiều cao. Học sinh được hướng dẫn ngồi thẳng lưng và giữ khoảng cách mắt từ 25 đến 30 cm. Sự đồng bộ giữa ánh sáng và bàn ghế giúp cơ mi giảm áp lực khi đọc viết. Đây là tiền đề vật chất bảo vệ đôi mắt học sinh.

3.2. Can thiệp hành vi và quản lý khúc xạ định kỳ

Thay đổi hành vi thị giác giữ vai trò sống còn trong kiểm soát tật khúc xạ. Nhà trường tổ chức hoạt động thể thao ngoài trời trong giờ giải lao và tiết thể dục. Ánh sáng tự nhiên kích thích giải phóng dopamin giúp hạn chế kéo dài trục nhãn cầu. Giáo viên rèn luyện cho học sinh thói quen áp dụng quy tắc nghỉ mắt định kỳ. Cứ sau mỗi 20 phút nhìn gần, mắt cần nhìn xa vào khoảng không gian mở. Học sinh được lập hồ sơ theo dõi thị lực điện tử tại trạm y tế trường học. Các trường hợp suy giảm thị giác được chuyển tuyến khám khúc xạ chuyên sâu. Nhờ can thiệp sớm, tốc độ tiến triển độ cận giảm rõ rệt qua từng đợt đánh giá.

IV. Ý nghĩa can thiệp tật khúc xạ học sinh Quảng Nam 2023 2025

Kết quả can thiệp tại Quảng Nam giai đoạn 2023-2025 khẳng định tính đúng đắn của y tế dự phòng. Việc phát hiện sớm và can thiệp đa yếu tố giúp giảm đáng kể tốc độ tăng số kính ở trẻ em tiểu học. Môi trường học đường chuẩn hóa ánh sáng đóng vai trò lá chắn bảo vệ thị lực. Học sinh hình thành thói quen ngồi học ngay ngắn và chủ động vận động ngoài trời. Sự phối hợp chặt chẽ giữa ngành y tế, ngành giáo dục và phụ huynh tạo nên mạng lưới giám sát hiệu quả. Đề tài cung cấp hệ thống số liệu dịch tễ học thực chứng có giá trị cao. Cơ sở dữ liệu này phục vụ đắc lực cho công tác hoạch định chính sách y tế trường học cấp tỉnh. Các biện pháp can thiệp có chi phí hợp lý và dễ dàng nhân rộng sang các địa phương khác. Thành công của mô hình chứng minh sự cần thiết của việc đầu tư hạ tầng phòng học chuẩn mực. Giảm tỷ lệ cận thị tiến triển góp phần nâng cao chất lượng giống nòi và giảm gánh nặng chi phí y tế cho xã hội. Đây là minh chứng rõ ràng cho hiệu quả của nghiên cứu khoa học gắn liền với thực tiễn đời sống.

4.1. Hiệu quả kiểm soát tăng độ cận thị trên thực địa

Kết quả theo dõi qua các mốc thời gian cho thấy sự khác biệt rõ nét giữa nhóm can thiệp và nhóm chứng. Nhóm học sinh được thụ hưởng giải pháp chiếu sáng và điều chỉnh hành vi có tốc độ tăng số kính chậm hơn đáng kể. Mức tăng công suất khúc xạ bình quân hàng năm được kiềm chế hiệu quả dưới 0,35 Diop. Độ dài trục nhãn cầu của nhóm can thiệp duy trì mức tăng sinh lý bình thường. Tỷ lệ học sinh phải thay kính mới do tăng độ giảm sút rõ rệt. Những con số này minh chứng tính khả thi và độ tin cậy của phương pháp can thiệp học đường. Sức khỏe thị giác của học sinh được duy trì ở mức ổn định.

4.2. Khả năng nhân rộng mô hình trong y tế trường học

Mô hình can thiệp tại Quảng Nam mở ra hướng đi bền vững cho y tế trường học cả nước. Các giải pháp kỹ thuật có chi phí lắp đặt thấp và tận dụng tối đa cơ sở vật chất sẵn có. Việc tập huấn nâng cao nhận thức cho đội ngũ giáo viên và phụ huynh mang lại tác động lâu dài. Sở Y tế và Sở Giáo dục và Đào tạo có thể dùng kết quả này làm chuẩn mực nhân rộng cho toàn bộ các trường tiểu học. Công tác truyền thông giáo dục sức khỏe thị lực cần được lồng ghép thường xuyên vào chương trình giảng dạy chính khóa. Đầu tư sớm cho thị giác trẻ em mang lại lợi ích kinh tế xã hội to lớn.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ y học của tác giả Trương Quang Bình với đề tài "Nghiên cứu đặc điểm dịch tễ học tật khúc xạ ở học sinh tiểu học tỉnh Quảng Nam và hiệu quả một số biện pháp can thiệp hạn chế tiến triển cận thị (2023-2025)" được thực hiện tại Viện Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng Trung ương, thuộc chuyên ngành Dịch tễ học (mã số 9720117), dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Lương Mai Anh và PGS. Phạm Văn Tần.

Về tính cấp thiết, tật khúc xạ (đặc biệt là cận thị) đang gia tăng nhanh chóng và trở thành vấn đề sức khỏe cộng đồng đáng quan tâm trên phạm vi toàn cầu cũng như tại Việt Nam. Theo thống kê của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) được tác giả dẫn giải, rối loạn khúc xạ chiếm khoảng 42% nguyên nhân suy giảm thị lực toàn cầu; tổn thất năng suất lao động hàng năm liên quan đến suy giảm thị lực do cận thị ước tính là 244 tỷ đô la Mỹ và do viễn thị là 25,4 tỷ đô la Mỹ. Dự báo đến năm 2050, thế giới sẽ có khoảng 4,758 tỷ người mắc cận thị, trong đó 938 triệu người bị cận thị nặng với nguy cơ gặp phải các biến chứng gây mù lòa như thoái hóa hắc võng mạc, bong võng mạc, đục thủy tinh thể, glôcôm và nhược thị. Tại Việt Nam, tỷ lệ tật khúc xạ học đường dao động trong khoảng 40–50% ở khu vực thành thị và 10–15% ở nông thôn. Trẻ em khởi phát cận thị ở lứa tuổi 7–8 tuổi có nguy cơ tiến triển thành cận thị nặng cao gấp gần 3 lần so với nhóm khởi phát muộn hơn.

Khoảng trống nghiên cứu được tác giả xác định là: mặc dù đã có các công trình điều tra tật khúc xạ tại một số thành phố lớn, song tại tỉnh Quảng Nam – một địa bàn có sự phân hóa địa lý rõ rệt từ vùng núi cao đến đồng bằng ven biển – chưa có nghiên cứu dịch tễ học hệ thống nào về thực trạng tật khúc xạ ở lứa tuổi học sinh tiểu học cũng như chưa triển khai đánh giá thực nghiệm các mô hình can thiệp kiểm soát tiến triển cận thị trong môi trường học đường tại địa phương.

Luận án đặt ra ba câu hỏi nghiên cứu và giải quyết hai mục tiêu cụ thể:

1. Mô tả một số đặc điểm dịch tễ học tật khúc xạ ở học sinh 7 đến 8 tuổi tại một số trường tiểu học tỉnh Quảng Nam năm 2023.
2. Đánh giá hiệu quả một số biện pháp can thiệp nhằm hạn chế tiến triển tật khúc xạ ở học sinh tiểu học 7 đến 9 tuổi (giai đoạn 2023–2025).

Đối tượng nghiên cứu là học sinh tiểu học lứa tuổi 7–8 tuổi (khối lớp 2 và lớp 3 tại thời điểm bắt đầu nghiên cứu năm 2023, theo dõi dọc đến 7–9 tuổi khi lên khối lớp 4 và lớp 5 vào năm 2025). Không gian nghiên cứu diễn ra tại các trường tiểu học thuộc ba địa bàn đại diện cho các vùng sinh thái - địa lý của tỉnh Quảng Nam gồm: thành phố Tam Kỳ (khu vực đô thị/đồng bằng), huyện Tiên Phước (khu vực trung du) và huyện Bắc Trà My (khu vực miền núi). Thời gian nghiên cứu được tiến hành từ năm 2023 đến năm 2025.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Trong Chương 1, tác giả đã hệ thống hóa các y văn trong nước và quốc tế liên quan đến tình hình tật khúc xạ và các giải pháp can thiệp.

Về quy mô toàn cầu và khu vực:

• Các phân tích gộp quốc tế ghi nhận tỷ lệ mắc tật khúc xạ chưa chuẩn hóa là 3,41/1.000 ở khu vực Tây Thái Bình Dương và đạt 5,85/1.000 tại Đông Nam Á (theo phân tích trên 302.219 trẻ em).
• Tại Châu Âu, tỷ lệ cận thị ở trẻ em 5–7 tuổi tại Tây Ban Nha tăng từ 17% (năm 2016) lên 20% (năm 2017); nghiên cứu của Olavi Parssinen (2012) tại Phần Lan ghi nhận tỷ lệ tật khúc xạ ở học sinh 14–15 tuổi là 21%; nghiên cứu NICER của tác giả McCullough và cộng sự (2020) tại Anh theo dõi biến thiên khúc xạ và chiều dài trục nhãn cầu trong 9 năm.
• Tại Châu Á, khu vực Đông Á được xem là điểm nóng khi có tới 80% học sinh trung học cơ sở mắc cận thị (với 20% cận thị nặng). Tác giả Lam và cộng sự (1999) tại Hồng Kông ghi nhận tốc độ tiến triển cận thị trung bình ở học sinh tiểu học là -0,63 ± 0,59 D/năm. Nghiên cứu đoàn hệ SCORM của Saw và cộng sự (2005) tại Singapore trên 981 học sinh 7–9 tuổi cho thấy tỷ lệ mới mắc cận thị tích lũy trong 3 năm là 47,7% ở nhóm 7 tuổi, với tốc độ tiến triển trung bình là -2,40 D. Tại Ấn Độ, nghiên cứu của Rohit Saxena và cộng sự (2015) trên 9.884 học sinh 5–15 tuổi ghi nhận tỷ lệ tật khúc xạ là 14,5% (cận thị chiếm 13,1%); Kumar và cộng sự (2025) tổng hợp 43 công trình chỉ ra tỷ lệ tật khúc xạ chung ở học sinh Ấn Độ là 11%. Tại Saudi Arabia, Fahd Abdullah Al Wadaani (2013) ghi nhận tỷ lệ 13,7%; tại Iran, Yekta và cộng sự (2009) công bố tỷ lệ cận thị 4,35%, viễn thị 5,04% và loạn thị 11,79%.
• Nghiên cứu COMET (COSMICC) tại Hoa Kỳ theo dõi 362 trẻ em trong 14 năm ghi nhận mức tăng độ cận trung bình 0,50 D/năm khi đeo kính đơn tròng; nghiên cứu CLEERE trên 4.556 trẻ em chỉ ra tỷ lệ mới mắc cận thị khác biệt theo chủng tộc (cao nhất ở gốc Á: 27,3%).
• Tại Việt Nam, các công trình của Đỗ Như Hơn (2014) và Bệnh viện Mắt Trung ương (2017) chỉ ra toàn quốc có gần 3 triệu trẻ em 6–15 tuổi mắc tật khúc xạ; các nghiên cứu tại Hà Nội (năm 2001, 2004), Hải Phòng (giai đoạn 2002–2004), Thành phố Hồ Chí Minh (Trần Thị Hải Yến năm 2006; khảo sát Quận 1 năm 2021 với tỷ lệ cận thị 27,1%), An Giang (Hồ Thị Mộng Bích năm 2014), Đà Nẵng (Trần Văn Nhật năm 2004; Hoàng Hữu Khôi năm 2013) đều phản ánh xu hướng gia tăng tật khúc xạ theo khối lớp và sự chênh lệch lớn giữa khu vực đô thị và nông thôn.

Về các yếu tố liên quan: Tác giả dẫn giải các chứng cứ về di truyền từ nghiên cứu của Pozarickij và cộng sự (146 biến thể gen), Liu YL (2022), Hoàng Hữu Khôi và Hoàng Ngọc Chương (2012, ghi nhận bố mẹ mắc tật khúc xạ làm tăng nguy cơ ở con lên 2,2 lần), Vũ Quang Dũng (2008, OR = 2,3), He (2021). Đồng thời, các yếu tố môi trường học đường và hành vi nhìn gần được tổng hợp từ công trình của Jenney M. Ip và Huynh SC (2008), Shah và cộng sự (2017), Pärssinen và Kauppinen (2019), Young và cộng sự (1969), Zylbermann và cộng sự (1993), Hoàng Văn Tiến (2006), Vũ Thị Hoàng Lan (2012).

Về các biện pháp can thiệp: Luận án rà soát các nghiên cứu can thiệp không dùng thuốc và dùng thuốc, bao gồm huấn luyện thị giác (Soundari KU, Tiwari); dùng Atropine nồng độ thấp từ 0,01% đến 0,05% (thử nghiệm ATOM 1, ATOM 2, LAMP tại Hồng Kông, Li và cộng sự năm 2024, Nguyễn Thị Thu Hiền năm 2021); sử dụng Pirenzepine; điều chỉnh quang học bằng kính gọng, kính tiếp xúc thấm khí RGP, kính Orthokeratology (Ortho-K); phẫu thuật khúc xạ và cấy chỉ y học cổ truyền (Bùi Tiến Hưng và cộng sự, 2024). Các mô hình can thiệp cộng đồng trường học được điểm lại gồm: nghiên cứu tăng thời gian hoạt động ngoài trời của Wu và cộng sự (2018) và thử nghiệm tại Quảng Châu (Trung Quốc); nghiên cứu can thiệp LEPSA của Hoàng Hữu Khôi và cộng sự (2016) tại Đà Nẵng; mô hình PRECEDE-PROCEED của Hoàng Ngọc Chương và cộng sự (2012) tại Thừa Thiên Huế; can thiệp của Trần Đức Nghĩa (2019) tại Điện Biên Phủ; cải tạo bàn ghế và ánh sáng của Phạm Thanh Vũ và cộng sự (2024) tại Đồng bằng sông Cửu Long; và truyền thông giáo dục sức khỏe của Trần Tất Thắng và cộng sự (2023) tại Nghệ An.

Vị trí của luận án: Luận án kế thừa các bằng chứng dịch tễ học và lý thuyết can thiệp hành vi học đường, tập trung giải quyết khoảng trống thực tiễn tại tỉnh Quảng Nam thông qua việc kết hợp đánh giá thực trạng dịch tễ học tại ba vùng địa dư và thử nghiệm giải pháp can thiệp dự phòng tiến triển cận thị dựa vào trường học và gia đình.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và tiêu chuẩn chẩn đoán

Luận án dựa trên các khái niệm quang học nhãn khoa và sinh lý học thị giác:

• Mắt chính thị: hệ quang học không điều tiết hội tụ tia sáng song song từ vô cực đúng trên võng mạc.
• Cận thị: công suất khúc xạ quá cao so với chiều dài trục trước - sau nhãn cầu, hình ảnh hội tụ trước võng mạc.
• Viễn thị: công suất khúc xạ yếu so với chiều dài trục nhãn cầu, hình ảnh hội tụ sau võng mạc.
• Loạn thị: các kinh tuyến khúc xạ không đều nhau, tạo thành chùm tia Sturm gồm hai tiêu tuyến vuông góc.

Tiêu chuẩn chẩn đoán xác định dựa trên độ cầu tương đương (Spherical Equivalent - SE) được tính bằng công thức:

$$\text{SE} = \text{Độ khúc xạ cầu} + \frac{1}{2} \text{Độ khúc xạ trụ}$$

Tiêu chuẩn phân loại lâm sàng áp dụng trong luận án:

• Cận thị: $\text{SE} \le -0,50\text{ D}$ (nhẹ: $< -3,00\text{ D}$; trung bình: $-3,00\text{ D}$ đến $-6,00\text{ D}$; nặng: $> -6,00\text{ D}$).
• Viễn thị: $\text{SE} \ge +0,50\text{ D}$ (nhẹ: $\le +2,00\text{ D}$; trung bình: $+2,25\text{ D}$ đến $+5,00\text{ D}$; nặng: $> +5,00\text{ D}$).
• Loạn thị: $\text{Cyl} \ge 0,75\text{ D}$ (nhẹ: $< 1,00\text{ D}$; trung bình: $1,00\text{ D}$ đến $2,00\text{ D}$; nặng: $2,25\text{ D}$ đến $3,00\text{ D}$; rất nặng: $> 3,00\text{ D}$).

Cơ chế sinh học giải thích tác động của môi trường được luận án áp dụng gồm: giả thuyết cường độ ánh sáng, thuyết ánh sáng - dopamine (ánh sáng kích thích giải phóng dopamine võng mạc ức chế giãn dài trục nhãn cầu), thuyết vitamin D và thuyết độ sâu tiêu cự khi co đồng tử. Cơ sở lý thuyết can thiệp dựa trên lý thuyết chuyển đổi hành vi, mô hình chẩn đoán PRECEDE-PROCEED và phương pháp tiếp cận giải quyết vấn đề lấy người học làm trung tâm (LEPSA).

Phương pháp nghiên cứu thực tế

Thiết kế nghiên cứu được chia làm hai giai đoạn tương ứng với hai mục tiêu:

• Mục tiêu 1: Nghiên cứu mô tả cắt ngang thực hiện năm 2023 trên học sinh 7–8 tuổi tại các trường tiểu học được chọn ở ba khu vực thuộc tỉnh Quảng Nam (Tam Kỳ, Tiên Phước, Bắc Trà My). Kỹ thuật thu thập bao gồm đo thị lực không kính (UDVA) bằng bảng thị lực chuẩn; khám khúc xạ khách quan (máy đo khúc xạ tự động, soi bóng đồng tử) kết hợp khúc xạ chủ quan; khảo sát điều kiện vệ sinh trường học (cường độ ánh sáng bằng máy đo lux, kích thước bàn ghế, bảng viết) đối chiếu theo Thông tư liên tịch số 26/2011/TTLT-BGDĐT-BKHCN-BYT và Thông tư liên tịch số 13/2016/TTLT-BYT-BGDĐT; phỏng vấn bằng bộ câu hỏi cấu trúc về kiến thức, thói quen học tập, thời gian tiếp xúc thiết bị điện tử và tiền sử gia đình.
• Mục tiêu 2: Nghiên cứu can thiệp cộng đồng có đối chứng, theo dõi dọc trong 2 năm (2023–2025). Học sinh được chia thành nhóm can thiệp và nhóm chứng (không can thiệp). Gói can thiệp bao gồm: giáo dục truyền thông thay đổi nhận thức, điều chỉnh tư thế ngồi học, cải thiện vệ sinh thị giác (quy tắc nghỉ mắt, khoảng cách đọc sách 35–40 cm, hạn chế màn hình điện tử), tăng cường thời gian vận động ngoài trời, phối hợp phụ huynh giám sát góc học tập tại nhà và hướng dẫn nhà trường cải thiện điều kiện chiếu sáng lớp học.

Xử lý số liệu: Số liệu được nhập và làm sạch, phân tích bằng phần mềm thống kê SPSS. Các kỹ thuật phân tích gồm: thống kê mô tả (tần số, tỷ lệ phần trăm, giá trị trung bình, độ lệch chuẩn), kiểm định Chi-bình phương so sánh các tỷ lệ, phân tích hồi quy logistic đơn biến và đa biến để xác định tỷ số chênh (Odds Ratio - OR) cùng khoảng tin cậy 95% (95% CI). Đánh giá hiệu quả can thiệp thông qua chỉ số hiệu quả can thiệp và phương pháp phân tích sai biệt trong sai biệt (Difference-in-Differences - DID). Nghiên cứu tuân thủ các nguyên tắc đạo đức trong nghiên cứu y sinh học, có văn bản chấp thuận của cơ quan quản lý và sự đồng thuận của phụ huynh học sinh.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tài liệu

Chương này tập trung trình bày hệ thống lý luận về quang học mắt, dịch tễ học tật khúc xạ và phân tích thực trạng địa bàn nghiên cứu tỉnh Quảng Nam:

• Luận giải cơ chế bệnh sinh, phân loại cận thị, viễn thị, loạn thị và tiêu chuẩn chẩn đoán dựa trên SE.
• Tổng hợp các yếu tố nguy cơ trường học theo các tiêu chuẩn quốc gia:

Cỡ số bàn ghế	Chiều cao học sinh (cm)	Chiều cao ghế (cm)	Chiều cao bàn (cm)	Hiệu số chiều cao bàn - ghế (cm)
I	100 - 109	26	45	19
II	110 - 119	28	48	20
III	120 - 129	30	51	21
IV	130 - 144	34	57	23
V	145 - 159	37	63	26
VI	160 - 175	41	69	28

(Nguồn: Trích xuất Bảng 1.1 và Bảng 1.2 trong luận án, tổng hợp từ Thông tư liên tịch 26/2011/TTLT-BGDĐT-BKHCN-BYT)

• Thực trạng công tác y tế trường học và vệ sinh học đường tại tỉnh Quảng Nam: Năm học 2023–2024, toàn tỉnh có 130.542 học sinh tiểu học phân bố tại 241 trường. Tỷ lệ trường có lập sổ theo dõi sức khỏe học sinh đạt 92,9% (224 trường), nhưng chỉ có 66% số trường có nhân viên y tế chuyên trách (159 trường), nhiều nơi phải bố trí cán bộ trạm y tế xã kiêm nhiệm. Về điều kiện vệ sinh, các chỉ số kích thước bàn ghế và diện tích cơ bản đạt, nhưng hệ thống chiếu sáng chung và đèn chiếu bảng chưa đạt chuẩn (thiếu đèn chiếu bảng chuyên dụng lắp cách tường 0,6 m và cao hơn mép bảng 0,3 m có máng che chống lóa).

Chương 2: Phương pháp nghiên cứu

Chương 2 mô tả chi tiết quy trình tổ chức nghiên cứu dịch tễ học và triển khai can thiệp:

• Xác định phương pháp chọn mẫu phân tầng đại diện cho ba vùng: thành phố Tam Kỳ, huyện Tiên Phước, huyện Bắc Trà My.
• Thiết lập hệ thống biến số nghiên cứu: nhóm biến số nhân khẩu học, nhóm biến số vệ sinh học đường (cường độ sáng lux, kích thước bàn ghế, bảng viết), nhóm biến số hành vi (thời gian tự học, thời gian học thêm, xem ti vi, chơi điện tử, đọc sách, hoạt động thể lực ngoài trời) và nhóm biến số thị lực khúc xạ (thị lực mắt phải, thị lực mắt trái, độ khúc xạ cầu, độ trụ, SE).
• Quy trình can thiệp: Thiết lập mô hình phối hợp giữa nhà trường, trạm y tế và gia đình; xây dựng tài liệu truyền thông giáo dục sức khỏe thị giác; tổ chức hướng dẫn bài tập mắt và giám sát việc duy trì khoảng cách nhìn gần; đánh giá lại sau 2 năm can thiệp bằng các kỹ thuật đo khúc xạ tiêu chuẩn.
• Kiểm soát sai số thông qua việc chuẩn hóa trang thiết bị đo (máy khúc xạ, bảng thị lực, máy đo lux), tập huấn thống nhất kỹ thuật viên và quy trình làm mù trong thu thập dữ liệu đo khúc xạ.

Chương 3: Kết quả nghiên cứu

Nội dung Chương 3 được cấu trúc theo hai phần tương ứng với hai mục tiêu nghiên cứu:

• Thực trạng dịch tễ học và các yếu tố liên quan: Phản ánh tỷ lệ hiện mắc tật khúc xạ, cơ cấu các tật cận thị, loạn thị, viễn thị ở học sinh 7–8 tuổi; phân bố mức độ cận thị (nhẹ, trung bình, nặng) và thị lực từng mắt; so sánh tỷ lệ mắc giữa nam và nữ, giữa các khu vực địa dư (đô thị Tam Kỳ, trung du Tiên Phước, miền núi Bắc Trà My). Phân tích đơn biến và mô hình hồi quy đa biến xác định các yếu tố liên quan có ý nghĩa thống kê gồm: thời gian học thêm, thời gian tự học kéo dài, thiếu góc học tập riêng, ngồi sai tư thế, chỗ ngồi học thiếu ánh sáng, nhìn bảng bị lóa, thời gian tiếp xúc màn hình điện tử (xem tivi, chơi game), thói quen nằm đọc truyện, thiếu hoạt động thể lực ngoài trời và tiền sử gia đình có bố mẹ mắc tật khúc xạ.
• Kết quả can thiệp: Đánh giá sự chuyển biến về kiến thức, thái độ và thực hành phòng chống tật khúc xạ của học sinh và phụ huynh trước và sau can thiệp (tăng tỷ lệ nhận biết đúng, giảm tỷ lệ ngồi sai tư thế, giảm thời gian sử dụng thiết bị điện tử, cải thiện chiếu sáng góc học tập). Đánh giá sự khác biệt về mức độ tiến triển cận thị (chênh lệch độ cầu tương đương $\Delta\text{SE}$) và tỷ lệ cận thị mới phát sinh giữa nhóm can thiệp và nhóm chứng theo từng khối lớp qua hai năm theo dõi (2023–2025) bằng chỉ số DID.

Chương 4: Bàn luận

Chương 4 tập trung phân tích, so sánh các phát hiện của luận án với các nghiên cứu trong nước và quốc tế:

• Luận giải sự khác biệt về tỷ lệ tật khúc xạ theo lứa tuổi và vùng địa dư tại Quảng Nam, đối chiếu với các nghiên cứu tại Đà Nẵng, Thừa Thiên Huế, Nghệ An, Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh.
• Phân tích cơ chế tác động của các yếu tố nguy cơ hành vi và điều kiện vệ sinh học đường địa phương, đặc biệt là thực trạng thiếu nhân viên y tế trường học chuyên trách và việc bố trí chiếu sáng lớp học chưa đạt chuẩn.
• Đánh giá tính khả thi và hiệu quả của mô hình can thiệp không dùng thuốc tại trường học dựa trên tiếp cận thay đổi hành vi và cải thiện môi trường; so sánh mức độ hạn chế tiến triển độ cận với các can thiệp quang học và dược lý (như Atropine, Ortho-K) được ghi nhận trong y văn.
• Nêu rõ các điểm mới của đề tài và chỉ ra các hạn chế trong quá trình triển khai nghiên cứu tại thực địa.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt khoa học và thực tiễn

• Luận án cung cấp bộ số liệu dịch tễ học toàn diện, có tính hệ thống đầu tiên về thực trạng tật khúc xạ và phân bố độ khúc xạ ở học sinh tiểu học (lứa tuổi 7–8 tuổi) trên các vùng sinh thái - địa lý đặc thù của tỉnh Quảng Nam (đô thị, trung du và miền núi).
• Xác định và lượng hóa các yếu tố nguy cơ dịch tễ học liên quan đến tật khúc xạ học đường tại địa phương, bao gồm cả các yếu tố môi trường trường học (chiếu sáng, bàn ghế), thói quen sinh hoạt (nhìn gần, thiết bị điện tử) và yếu tố gia đình.
• Thiết kế, triển khai và chứng minh tính hiệu quả của mô hình can thiệp phòng chống tiến triển cận thị tích hợp dựa vào cộng đồng trường học và gia đình, phù hợp với điều kiện nguồn lực y tế cơ sở tại miền Trung mà không đòi hỏi chi phí can thiệp y tế chuyên sâu tốn kém.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất

• Ngành Y tế và ngành Giáo dục tỉnh Quảng Nam cần tăng cường cơ chế phối hợp liên ngành, củng cố mạng lưới y tế trường học, đảm bảo bố trí đủ nhân lực y tế chuyên trách tại các trường tiểu học thay vì phụ thuộc vào cán bộ kiêm nhiệm.
• Rà soát, đầu tư cải tạo cơ sở vật chất lớp học theo đúng quy chuẩn: lắp đặt hệ thống đèn chiếu sáng bảng đúng quy cách kỹ thuật (đèn có máng che chống lóa, lắp cách tường 0,6 m và cao hơn mép trên bảng 0,3 m), đảm bảo độ rọi phòng học đạt tối thiểu 100 lux; trang bị bàn ghế có kích thước phù hợp với từng nhóm chiều cao học sinh theo Thông tư liên tịch số 26/2011/TTLT-BGDĐT-BKHCN-BYT.
• Đưa chương trình truyền thông giáo dục sức khỏe mắt vào kế hoạch sinh hoạt ngoại khóa định kỳ; hướng dẫn giáo viên và phụ huynh theo dõi tư thế ngồi học, kiểm soát thời gian sử dụng thiết bị điện tử dưới 2 giờ/ngày và tăng thời gian hoạt động thể lực ngoài trời của học sinh.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về mặt hạn chế, nghiên cứu chỉ triển khai khảo sát trên nhóm học sinh tiểu học 7–8 tuổi tại ba huyện, thành phố đại diện của tỉnh Quảng Nam, chưa mở rộng ra toàn bộ các khối lớp khác cũng như toàn bộ các huyện đồng bằng ven biển còn lại. Bên cạnh đó, mô hình can thiệp chủ yếu tập trung vào các giải pháp truyền thông hành vi, vệ sinh thị giác và môi trường học đường, chưa kết hợp thử nghiệm đối chứng với các biện pháp quang học chuyên sâu (như kính Ortho-K) hoặc biện pháp dược lý (thuốc nhỏ mắt Atropine nồng độ thấp) do điều kiện triển khai cộng đồng diện rộng.

Hướng nghiên cứu tiếp theo bao gồm: tiếp tục theo dõi dọc tiến trình khúc xạ của nhóm học sinh này khi bước vào cấp trung học cơ sở; mở rộng mô hình can thiệp ra các địa bàn miền núi cao và ven biển; nghiên cứu sâu hơn về mối tương tác giữa biến thể gen và các yếu tố môi trường tác động đến sự gia tăng chiều dài trục nhãn cầu ở trẻ em địa phương.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo cho nhiều nhóm đối tượng chuyên môn:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên chuyên ngành Dịch tễ học, Y học dự phòng, Y tế công cộng và Nhãn khoa học đường: Cung cấp phương pháp luận nghiên cứu can thiệp cộng đồng có đối chứng, kỹ thuật đo đạc biến số khúc xạ học đường và ứng dụng mô hình phân tích sai biệt trong sai biệt (DID).
• Cán bộ quản lý y tế và giáo dục tại các Sở Y tế, Sở Giáo dục và Đào tạo, Trung tâm Kiểm soát bệnh tật (CDC) các tỉnh, thành phố: Cung cấp cơ sở khoa học để xây dựng chính sách y tế trường học, định chuẩn cơ sở vật chất phòng học và lập kế hoạch ngân sách cho chương trình chăm sóc mắt học đường.
• Cán bộ y tế cơ sở và giáo viên tiểu học: Cung cấp khung hướng dẫn thực hành vệ sinh thị giác, nhận diện sớm các dấu hiệu suy giảm thị lực và điều chỉnh tư thế ngồi học cho học sinh.

Câu hỏi thường gặp

1. Tiêu chuẩn chẩn đoán cận thị, viễn thị và loạn thị được tác giả áp dụng trong luận án là gì?
Luận án căn cứ vào độ cầu tương đương ($\text{SE} = \text{Độ cầu} + \frac{1}{2} \text{Độ trụ}$) và độ trụ để xác định: cận thị khi $\text{SE} \le -0,50\text{ D}$; viễn thị khi $\text{SE} \ge +0,50\text{ D}$; loạn thị khi $\text{Cyl} \ge 0,75\text{ D}$. Cận thị được phân thành ba mức độ: nhẹ ($< -3,00\text{ D}$), trung bình ($-3,00\text{ D}$ đến $-6,00\text{ D}$) và nặng ($> -6,00\text{ D}$).

2. Tại sao nghiên cứu lại chọn nhóm học sinh lứa tuổi 7–8 tuổi (lớp 2 và lớp 3) để bắt đầu can thiệp?
Tác giả lý giải trẻ khởi phát cận thị ở lứa tuổi 7–8 tuổi có nguy cơ tiến triển thành cận thị nặng cao gấp gần 3 lần so với lứa tuổi lớn hơn. Đồng thời, học sinh lớp 1 chưa ổn định nề nếp học tập và khó hợp tác chính xác trong quy trình khám mắt, trong khi học sinh lớp 2–3 đã đủ khả năng hợp tác tốt. Ngoài ra, việc chọn lứa tuổi này bảo đảm tính khả thi theo dõi dọc sau 2 năm can thiệp, học sinh vẫn học tại trường tiểu học (lên lớp 4–5) với môi trường ổn định.

3. Thực trạng nhân lực y tế trường học tại tỉnh Quảng Nam được ghi nhận như thế nào trong luận án?
Trong năm học 2023–2024, toàn tỉnh có 130.542 học sinh tiểu học tại 241 trường. Mặc dù 92,9% số trường (224 trường) có lập sổ theo dõi sức khỏe, nhưng chỉ có 66% số trường (159 trường) có nhân viên y tế trường học chuyên trách. Nhiều trường phải sử dụng cán bộ trạm y tế xã kiêm nhiệm, gây hạn chế trong việc giám sát vệ sinh học đường và chăm sóc sức khỏe thị giác thường xuyên.

4. Điểm bất cập chính về điều kiện vệ sinh phòng học tại tỉnh Quảng Nam được nêu trong nghiên cứu là gì?
Theo kết quả kiểm tra của Sở Y tế và CDC Quảng Nam được tác giả dẫn giải, kích thước và hiệu số bàn ghế cơ bản đạt quy định, nhưng cường độ chiếu sáng chung trong phòng học còn chưa bảo đảm. Đa số các trường chưa bố trí đèn chiếu sáng bảng đúng quy chuẩn (đèn lắp song song với tường treo bảng, cách tường 0,6 m, cao hơn mép trên của bảng 0,3 m và có máng che chống chói).

5. Cơ chế sinh học nào được tổng quan để giải thích tác dụng bảo vệ mắt của hoạt động ngoài trời?
Luận án trình bày bốn giả thuyết chính: (1) Thuyết ánh sáng - dopamine: cường độ ánh sáng ngoài trời kích thích giải phóng dopamine từ võng mạc giúp kiểm soát sự giãn dài của trục nhãn cầu; (2) Giả thuyết cường độ ánh sáng làm chậm độ giãn trục nhãn cầu; (3) Thuyết vitamin D: ánh sáng cực tím kích thích tổng hợp vitamin D; (4) Thuyết tăng độ sâu tiêu cự khi đồng tử co lại dưới ánh sáng mạnh, giúp giảm độ mờ hình ảnh trên võng mạc.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Trương Quang Bình là công trình nghiên cứu dịch tễ học thực địa về tật khúc xạ ở học sinh tiểu học tại tỉnh Quảng Nam trong giai đoạn 2023–2025. Bằng phương pháp mô tả cắt ngang kết hợp can thiệp cộng đồng có đối chứng theo dõi dọc 2 năm, luận án đã làm rõ thực trạng phân bố tật khúc xạ, nhận diện các yếu tố nguy cơ môi trường - hành vi và khẳng định hiệu quả của giải pháp can thiệp giáo dục sức khỏe phối hợp nhà trường - gia đình trong việc làm chậm tiến triển cận thị. Các kết quả và đề xuất trong luận án cung cấp căn cứ khoa học trực tiếp cho công tác chăm sóc mắt học đường và nâng cao chất lượng y tế trường học tại địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Tổng quan về tật khúc xạ 1. Một số khái niệm về khúc xạ và tật khúc xạ Mắt chính thị là mắt khi các tia sáng đi từ vô cực đi qua các môi trường trong suốt sẽ hội tụ vào một điểm rõ nét trên võng mạc ở trạng thái mắt không điều tiết [11]. Viễn điểm của mắt chính thị nằm ở vô cực và vô cực thì liên hợp với võng mạc.

Mắt chính thị không điều tiết [1] A. Các tia sáng song song từ vô cực hội tụ vào một điểm trên võng mạc. Tương tự, các tia sáng tại một điểm trên võng mạc hội tụ vào viễn điểm của mắt ở vô cực quang học. Khi mắt bị tật khúc xạ thì một vật ở vô cực sẽ tạo hình ảnh trong mắt ở trước hoặc sau võng mạc.

Tật khúc xạ bao gồm: cận thị, viễn thị và loạn thị [9], [11]. Cận thị Là mắt có công suất quang học quá cao so với độ dài trục nhãn cầu. Ở mắt cận thị không điều tiết, các tia sáng song song đi từ một vật ở xa được hội tụ ở phía trước võng mạc [11]. Cận thị là một loại tật khúc xạ đáng quan tâm nhất trong các loại tật 4 khúc xạ không chỉ vì nó là loại phổ biến nhất mà còn vì nó có thể dẫn tới các nguy cơ như rách hay bong võng mạc hoặc tăng nhãn áp.

Nếu cận thị không được điều trị sẽ làm giảm thị lực và gây cản trở cho hoạt hàng ngày và việc chọn nghề nghiệp. Do nhìn mờ, trẻ bị cận thị thường nheo mắt, chảy nước mắt hoặc ngoái đầu để nhìn rõ hơn trên lớp. Một số trẻ có nhức mắt, đau đầu do cận thị kèm theo loạn thị, lệch khúc xạ, thiểu năng điều tiết [9]. Mắt cận thị có công suất của quang hệ (giác mạc và thủy tinh thể) có độ hội tụ quá mạnh so với chiều dài trục trước sau của nhãn cầu.

Mắt cận thị [1] 1. Viễn thị Mắt viễn thị ngược lại với mắt cận thị là mắt có trục nhãn cầu ngắn hơn bình thường, hình ảnh của vật nằm ở phía sau của võng mạc [9], [11]. Mắt viễn thị là mắt mà công suất của quang hệ là kém so với chiều dài trục trước sau của nhãn cầu, do đó các tia sáng song song từ vô cực khi vào mắt sẽ hội tụ phía sau võng mạc. Độ viễn thị nhẹ có thể cân bằng được ở trẻ nhờ sự điều tiết.

Do đó, nhiều trẻ có thể bị viễn thị nhẹ mà không được phát hiện do khả năng nhìn xa còn tốt. Với viễn thị trung bình và nặng, lực điều tiết không đủ để bù trừ, dẫn tới nhìn mờ ở khoảng cách gần hoặc cả gần và xa [9]. Các triệu chứng khác 5 như chảy nước mắt, nheo mắt, mỏi mắt, giảm chức năng thị giác 2 mắt [9]. Mắt viễn thị [1] 1.

Loạn thị Mắt loạn thị là mắt có các kinh tuyến khúc xạ không đều nhau, do đó ảnh của một điểm qua hệ quang học này không phải là một điểm mà là một đường thẳng [9], [11]. Mắt loạn thị có một hướng kinh tuyến cong nhất và một hướng kinh tuyến ít cong nhất và 2 hướng kinh tuyến này vuông góc với nhau. Vì có sự khác biệt công suất giữa 2 hướng kinh tuyến chính nên ảnh của quang hệ không còn là một điểm mà là 2 đoạn thẳng gọi là tiêu tuyến. Hai tiêu tuyến này không nằm trong cùng một mặt phẳng và vuông góc với nhau trong không gian 3 chiều.

Ánh sáng từ vô cực qua hệ loạn thị sẽ trở thành một chùm tia loạn thị (conoid of Sturm) [11].