Pháp Luật Về Địa Vị Pháp Lý Của Ngân Hàng Nhà Nước Việt Nam

Địa vị pháp lý của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN) là một khái niệm quan trọng trong hệ thống pháp luật và quản lý… 96 trang · Học viện Ngân hàng · 2022.

• Tác giả: Phạm Đức Việt
• Người hướng dẫn: ThS. Nguyễn Kim Anh
• Trường học: Học viện Ngân hàng
• Chuyên ngành: Luật
• Đề tài: Pháp Luật Về Địa Vị Pháp Lý Của Ngân Hàng Nhà Nước Việt Nam
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC BẢNG VÀ CÁC HÌNH
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ ĐỊA VỊ PHÁP LÝ CỦA NGÂN HÀNG NHÀ NƯỚC VIỆT NAM
• 1.1. Khái niệm địa vị pháp lý của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam
• 1.2. Định nghĩa “địa vị pháp lý của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam”
• 1.3. Đặc điểm địa vị pháp lý của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam
• 1.4. Khái niệm pháp luật về địa vị pháp lý của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam
• 1.5. Định nghĩa “pháp luật về địa vị pháp lý của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam”
• 1.6. Nội dung pháp luật về địa vị pháp lý của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam
• 1.7. Pháp luật về địa vị pháp lý của Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc (PBOC) và bài học kinh nghiệm cho Việt Nam
• 1.7.1. Pháp luật về địa vị pháp lý của Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc (PBOC)
• 1.7.2. Bài học kinh nghiệm nhằm góp phần hoàn thiện pháp luật về địa vị pháp lý của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam
• 1.8. KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT VỀ ĐỊA VỊ PHÁP LÝ CỦA NGÂN HÀNG NHÀ NƯỚC VIỆT NAM
• 2.1. Quy định của pháp luật về địa vị pháp lý của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam
• 2.2. Quy định về vị trí của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam trong bộ máy nhà nước
• 2.3. Quy định về chức năng, nhiệm vụ và quyền hạn của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam
• 2.3.1. Chức năng quản lý nhà nước
• 2.3.2. Chức năng ngân hàng trung ương
• 2.4. Quy định về cơ cấu tổ chức và quản lý, điều hành của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam
• 2.4.1. Cơ cấu tổ chức của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam
• 2.4.2. Quản lý, điều hành của NHNN Việt Nam
• 2.5. Quy định về hoạt động cơ bản của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam
• 2.5.1. Hoạt động với vai trò là cơ quan quản lý nhà nước về tiền tệ và hoạt động ngân hàng
• 2.5.2. Hoạt động với tư cách là ngân hàng trung ương
• 2.6. Đánh giá thực trạng pháp luật quy định về địa vị pháp lý của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam
• 2.6.1. Đánh giá những ưu điểm đạt được
• 2.6.2. Đánh giá một số hạn chế còn tồn tại
• 2.7. Đánh giá thực trạng thi hành pháp luật về địa vị pháp lý của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam
• 2.7.1. Những điểm đạt được
• 2.7.2. Những hạn chế còn tồn tại
• 2.8. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ ĐỊA VỊ PHÁP LÝ CỦA NGÂN HÀNG NHÀ NƯỚC VIỆT NAM
• 3.1. Sự cần thiết phải hoàn thiện pháp luật về địa vị pháp lý của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam
• 3.2. Giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật về địa vị pháp lý của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam
• 3.3. KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Địa Vị Pháp Lý Của Ngân Hàng Nhà Nước Việt Nam

Địa vị pháp lý của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN) là một khái niệm quan trọng trong hệ thống pháp luật và quản lý nhà nước. Nó không chỉ xác định vị trí của NHNN trong bộ máy nhà nước mà còn phản ánh chức năng, nhiệm vụ và quyền hạn của cơ quan này. Địa vị pháp lý của NHNN được quy định bởi các văn bản pháp luật, tạo ra khung pháp lý cho hoạt động của ngân hàng trung ương. Việc hiểu rõ về địa vị pháp lý này giúp nhận thức được vai trò của NHNN trong việc điều tiết nền kinh tế và thực hiện chính sách tiền tệ quốc gia.

1.1. Khái Niệm Địa Vị Pháp Lý Của Ngân Hàng Nhà Nước Việt Nam

Địa vị pháp lý của NHNN được định nghĩa là vị trí, chức năng và quyền hạn của cơ quan này trong bộ máy nhà nước. Nó bao gồm tổng thể các quyền và nghĩa vụ pháp lý mà NHNN phải thực hiện, từ đó xác định khả năng hoạt động của cơ quan này trong các mối quan hệ pháp luật.

1.2. Đặc Điểm Của Địa Vị Pháp Lý Ngân Hàng Nhà Nước Việt Nam

Địa vị pháp lý của NHNN có những đặc điểm nổi bật như: vị trí trong cấu trúc tổ chức nhà nước, chức năng quản lý nhà nước về tiền tệ, và cơ cấu tổ chức của NHNN. Những đặc điểm này giúp xác định rõ vai trò của NHNN trong việc thực hiện chính sách tiền tệ và quản lý hệ thống ngân hàng.

II. Vấn Đề Và Thách Thức Trong Địa Vị Pháp Lý Của Ngân Hàng Nhà Nước Việt Nam

Mặc dù NHNN đã có những đóng góp quan trọng trong việc điều tiết nền kinh tế, nhưng vẫn tồn tại nhiều thách thức trong việc thực hiện chức năng của mình. Các vấn đề như sự thiếu đồng bộ trong các quy định pháp luật, sự cạnh tranh từ các ngân hàng thương mại, và áp lực từ thị trường quốc tế đang đặt ra nhiều thách thức cho NHNN. Việc nhận diện và giải quyết những vấn đề này là cần thiết để nâng cao hiệu quả hoạt động của NHNN.

2.1. Những Vấn Đề Pháp Lý Đang Tồn Tại

Các quy định pháp luật hiện hành về địa vị pháp lý của NHNN còn thiếu tính đồng bộ và chưa đáp ứng kịp thời với sự phát triển của nền kinh tế. Điều này dẫn đến khó khăn trong việc thực hiện chức năng quản lý nhà nước về tiền tệ.

2.2. Thách Thức Từ Thị Trường Quốc Tế

Sự hội nhập kinh tế quốc tế mang lại nhiều cơ hội nhưng cũng đặt ra thách thức lớn cho NHNN. Cạnh tranh từ các ngân hàng nước ngoài và sự thay đổi nhanh chóng của thị trường tài chính yêu cầu NHNN phải có những điều chỉnh kịp thời trong chính sách và quy định pháp luật.

III. Phương Pháp Hoàn Thiện Pháp Luật Về Địa Vị Pháp Lý Của Ngân Hàng Nhà Nước Việt Nam

Để nâng cao hiệu quả hoạt động của NHNN, việc hoàn thiện pháp luật về địa vị pháp lý là rất cần thiết. Các giải pháp cần tập trung vào việc điều chỉnh các quy định pháp luật, cải thiện cơ cấu tổ chức và nâng cao năng lực quản lý của NHNN. Những cải cách này sẽ giúp NHNN thực hiện tốt hơn vai trò của mình trong nền kinh tế.

3.1. Đề Xuất Cải Cách Quy Định Pháp Luật

Cần rà soát và điều chỉnh các quy định pháp luật hiện hành để đảm bảo tính đồng bộ và phù hợp với thực tiễn. Việc này sẽ giúp NHNN hoạt động hiệu quả hơn trong việc thực hiện chính sách tiền tệ.

3.2. Nâng Cao Năng Lực Quản Lý Của Ngân Hàng Nhà Nước

Cải thiện cơ cấu tổ chức và nâng cao năng lực của cán bộ NHNN là cần thiết để đáp ứng yêu cầu quản lý trong bối cảnh hội nhập quốc tế. Đào tạo và phát triển nguồn nhân lực sẽ giúp NHNN thực hiện tốt hơn các chức năng của mình.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Và Kết Quả Nghiên Cứu Về Địa Vị Pháp Lý Của Ngân Hàng Nhà Nước Việt Nam

Nghiên cứu về địa vị pháp lý của NHNN không chỉ mang lại giá trị lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn trong việc xây dựng chính sách và pháp luật. Các kết quả nghiên cứu có thể được áp dụng để cải thiện hoạt động của NHNN, từ đó nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước về tiền tệ.

4.1. Kết Quả Nghiên Cứu Về Địa Vị Pháp Lý

Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc hiểu rõ địa vị pháp lý của NHNN giúp xác định rõ hơn vai trò và chức năng của cơ quan này trong nền kinh tế. Điều này có ý nghĩa quan trọng trong việc xây dựng chính sách tiền tệ.

4.2. Ứng Dụng Kết Quả Nghiên Cứu Vào Thực Tiễn

Kết quả nghiên cứu có thể được áp dụng để cải thiện quy định pháp luật và nâng cao hiệu quả hoạt động của NHNN. Việc này sẽ giúp NHNN thực hiện tốt hơn vai trò của mình trong việc điều tiết nền kinh tế.

V. Kết Luận Về Địa Vị Pháp Lý Của Ngân Hàng Nhà Nước Việt Nam

Địa vị pháp lý của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam là một chủ đề quan trọng trong nghiên cứu pháp luật và quản lý nhà nước. Việc hiểu rõ về địa vị pháp lý này không chỉ giúp nhận thức được vai trò của NHNN mà còn góp phần vào việc hoàn thiện hệ thống pháp luật ngân hàng. Tương lai của NHNN phụ thuộc vào khả năng thích ứng và cải cách để đáp ứng yêu cầu phát triển của nền kinh tế.

5.1. Tương Lai Của Địa Vị Pháp Lý Ngân Hàng Nhà Nước

Tương lai của địa vị pháp lý của NHNN sẽ phụ thuộc vào khả năng cải cách và thích ứng với những thay đổi trong môi trường kinh tế và pháp lý. Việc này sẽ giúp NHNN thực hiện tốt hơn vai trò của mình trong nền kinh tế.

5.2. Đề Xuất Hướng Đi Mới Cho Ngân Hàng Nhà Nước

Cần có những đề xuất cụ thể để cải thiện địa vị pháp lý của NHNN, từ đó nâng cao hiệu quả hoạt động và khả năng cạnh tranh của ngân hàng trong bối cảnh hội nhập quốc tế.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong tổ chức bộ máy nhà nước hiện đại, ngân hàng trung ương giữ vị trí trung tâm trong việc điều tiết hệ thống lưu thông tiền tệ và ổn định kinh tế vĩ mô. Đối với Việt Nam, kể từ khi Ngân hàng Quốc gia Việt Nam được thành lập theo Sắc lệnh số 15/SL ngày 06/05/1951 cho đến nay, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam đã trải qua hơn 70 năm xây dựng và phát triển, đóng góp quan trọng vào công cuộc xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Trước bối cảnh phát triển kinh tế và hội nhập quốc tế sâu rộng, việc kiện toàn bộ máy, nâng cao năng lực cạnh tranh và cải thiện mức độ độc lập tự chủ của Ngân hàng Nhà nước là yêu cầu cấp thiết được Đảng và Nhà nước chú trọng. Khóa luận tốt nghiệp "Pháp luật về địa vị pháp lý của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam" của tác giả Phạm Đức Việt (ngành Luật học, Khoa Luật – Học viện Ngân hàng, khóa 2018 - 2022, người hướng dẫn: ThS. Nguyễn Kim Anh) được thực hiện nhằm phân tích toàn diện khung pháp lý điều chỉnh tổ chức và hoạt động của định chế này.

Mục tiêu nghiên cứu của khóa luận được xác định cụ thể qua ba nhiệm vụ chính:

1. Làm rõ cơ sở lý luận về địa vị pháp lý của ngân hàng trung ương và nội dung pháp luật điều chỉnh địa vị pháp lý của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam; khảo cứu pháp luật về địa vị pháp lý của Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc (PBOC) nhằm rút ra bài học kinh nghiệm cho Việt Nam.
2. Phân tích, đánh giá thực trạng các quy định pháp luật hiện hành và thực tiễn thi hành pháp luật về địa vị pháp lý của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, chỉ ra những kết quả đạt được cùng các tồn tại, bất cập.
3. Luận giải sự cần thiết và đề xuất các giải pháp hoàn thiện quy định pháp luật cũng như nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật về địa vị pháp lý của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam.

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là tổng thể các quy định pháp luật và quan hệ pháp lý liên quan đến địa vị pháp lý của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, bao gồm: vị trí trong bộ máy nhà nước; chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn; cơ cấu tổ chức và bộ máy quản lý, điều hành; các hoạt động cơ bản của cơ quan này. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào hệ thống văn bản quy phạm pháp luật điều chỉnh Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (gồm các văn bản còn hiệu lực và các văn bản lịch sử làm mốc so sánh) tính đến thời điểm hoàn thành khóa luận (tháng 05/2022).

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận tiếp cận đối tượng nghiên cứu dựa trên các khái niệm nền tảng của khoa học pháp lý về địa vị pháp lý của chủ thể pháp luật (theo Từ điển Luật học của Viện Khoa học pháp lý, 2006) và địa vị pháp lý của cơ quan nhà nước (theo tài liệu của Học viện Hành chính, 2010; Giáo trình Lý luận chung về Nhà nước và Pháp luật của Trường Đại học Luật Hà Nội). Trên bình diện lý thuyết ngân hàng trung ương, tác giả phân loại ba mô hình tổ chức vị trí pháp lý phổ biến trên thế giới:

• Mô hình ngân hàng trung ương trực thuộc Quốc hội / độc lập với Chính phủ (điển hình là Cục Dự trữ Liên bang Mỹ - FED, Đức, Anh, Thụy Sĩ, Nhật Bản).
• Mô hình ngân hàng trung ương trực thuộc Chính phủ (Việt Nam, Trung Quốc, Hàn Quốc, Singapore, Indonesia).
• Mô hình ngân hàng trung ương trực thuộc Bộ Tài chính (mô hình lịch sử từng áp dụng tại Pháp, Anh, Malaysia trước đây).

Đồng thời, đề tài sử dụng khung phân loại bốn cấp độ độc lập tự chủ của ngân hàng trung ương theo Báo cáo tháng 12/2004 của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF): (i) độc lập tự chủ trong thiết lập mục tiêu hoạt động; (ii) độc lập tự chủ trong thiết lập chỉ tiêu hoạt động; (iii) độc lập tự chủ trong lựa chọn công cụ điều hành; (iv) độc lập tự chủ hạn chế.

Hệ thống văn bản pháp lý chủ yếu được trích dẫn và phân tích trong khóa luận gồm:

• Hiến pháp năm 2013, Luật Tổ chức Chính phủ năm 2013, Luật Đầu tư năm 2020.
• Các văn bản quy phạm pháp luật qua các thời kỳ: Sắc lệnh số 15/SL (1951), Nghị định số 171/NĐ-CP (1961), Nghị định số 53/HĐBT (1988), Pháp lệnh Ngân hàng Nhà nước năm 1990, Luật Ngân hàng Nhà nước Việt Nam năm 1997 (sửa đổi, bổ sung năm 2003) và Luật Ngân hàng Nhà nước Việt Nam năm 2010.
• Luật Các tổ chức tín dụng năm 2010 (sửa đổi, bổ sung năm 2017).
• Luật Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc năm 1995 (sửa đổi, bổ sung năm 2003).
• Các nghị định và thông tư hướng dẫn thi hành: Nghị định số 16/2017/NĐ-CP, Nghị định số 26/2014/NĐ-CP, Nghị định số 43/2019/NĐ-CP (Văn bản hợp nhất số 16/VBHN-NHNN); Quyết định số 83/2009/QĐ-TTg; các Thông tư số 40/2011/TT-NHNN (Văn bản hợp nhất số 06/VBHN-NHNN năm 2022), Thông tư số 30/2015/TT-NHNN, Thông tư số 04/2015/TT-NHNN, Thông tư số 03/2018/TT-NHNN, Thông tư số 36/2015/TT-NHNN, Thông tư số 08/2017/TT-NHNN, Thông tư số 04/2018/TT-NHNN, Thông tư số 06/2020/TT-NHNN, Thông tư số 17/2011/TT-NHNN và Văn bản hợp nhất số 06/2014/VBHN-NHNN.

Về phương pháp nghiên cứu, tác giả kết hợp: phương pháp luận chủ nghĩa Mác – Lênin; phương pháp nghiên cứu định tính; phương pháp thu thập dữ liệu; phương pháp phân tích, tổng hợp và bình luận pháp luật; nhóm các phương pháp nghiên cứu lý luận và nghiên cứu thực tiễn.

Nguồn dữ liệu phục vụ nghiên cứu bao gồm hệ thống văn bản quy phạm pháp luật, giáo trình Luật Ngân hàng (Trường Đại học Luật Hà Nội, Học viện Ngân hàng, Trường Đại học Luật TP. Hồ Chí Minh), các công trình nghiên cứu của các tác giả đi trước (Nguyễn Bảo Sơn 2013, Sengchanh Somkhen 2016, Nguyễn Trúc Quỳnh 2018) cùng các báo cáo, tài liệu thống kê chuyên ngành.

Nội dung chính theo từng chương

CHƯƠNG 1: Những vấn đề lý luận về địa vị pháp lý của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam

Chương này tập trung xác lập cơ sở lý luận về khái niệm, đặc điểm, nội dung pháp luật điều chỉnh địa vị pháp lý của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam và phân tích kinh nghiệm quốc tế:

• Khái niệm và đặc điểm: Địa vị pháp lý của Ngân hàng Nhà nước là vị trí trong bộ máy nhà nước xuất phát từ tính chất, chức năng của cơ quan này, biểu hiện qua tổng thể các quy phạm pháp luật về vị trí pháp lý, cơ cấu tổ chức, chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn, hoạt động cơ bản và mối quan hệ pháp lý với các cơ quan khác. Tại Việt Nam, Ngân hàng Nhà nước vừa là cơ quan quản lý nhà nước cấp Bộ, vừa là ngân hàng trung ương.
• Nội dung pháp luật về địa vị pháp lý: Bao gồm quy định về vị trí trong bộ máy nhà nước (mô hình trực thuộc Chính phủ); quy định về chức năng kép (quản lý nhà nước về tiền tệ - ngân hàng - ngoại hối và các chức năng ngân hàng trung ương); cơ cấu tổ chức và cơ chế quản lý điều hành (chế độ một thủ trưởng); và các nhóm hoạt động cơ bản.
• Pháp luật về địa vị pháp lý của Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc (PBOC): PBOC được thành lập ngày 01/12/1948 trên cơ sở hợp nhất Ngân hàng Hoa Bắc, Ngân hàng Bắc Hải và Ngân hàng Nông dân Tây Bắc. Giai đoạn 1949 - 1978, PBOC là ngân hàng duy nhất kiêm cả chức năng thương mại và trung ương. Năm 1980, chức năng thương mại được chuyển giao cho 4 ngân hàng quốc doanh. Đến tháng 9/1983, Quốc vụ Viện chuyển PBOC thành ngân hàng trung ương và được luật hóa qua Luật PBOC năm 1995 (sửa đổi năm 2003). Điểm đặc thù của PBOC là vào tháng 4/2003, Quốc vụ Viện tách toàn bộ chức năng điều tiết, giám sát ngân hàng khỏi PBOC sang Ủy ban Quản lý và Giám sát Ngân hàng Trung Quốc (CBRC). Về mạng lưới, năm 1999, PBOC xóa bỏ mạng lưới chi nhánh cấp tỉnh/thành phố theo địa giới hành chính, lập 09 Chi nhánh Khu vực đặt tại các vùng kinh tế trọng điểm (Thiên Tân, Thẩm Dương, Thượng Hải, Nam Kinh, Tế Nam, Vũ Hán, Quảng Châu, Thành Đô, Tây An), 02 Sở Giao dịch (Bắc Kinh, Trùng Khánh), duy trì 303 chi nhánh cấp thành phố, 1.809 chi nhánh cấp huyện/khu, 18 Vụ/Cục tại Trụ sở chính, Ủy ban Chính sách Tiền tệ (MPC) và 06 văn phòng đại diện quốc tế.
• Bài học kinh nghiệm: Khóa luận chỉ ra ba giá trị tham khảo từ PBOC: tính ổn định cao của luật điều chỉnh; sự hợp lý trong việc tổ chức mạng lưới chi nhánh theo vùng kinh tế thay vì rải đều theo địa giới hành chính nhằm tránh can thiệp cục bộ; và xu hướng phân định chức năng điều hành chính sách tiền tệ với chức năng thanh tra giám sát theo chuẩn mực Basel II.

CHƯƠNG 2: Thực trạng quy định pháp luật về địa vị pháp lý của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam

Chương 2 trình bày chi tiết thực trạng các quy định pháp luật thực định và đánh giá quá trình thực thi:

• Vị trí pháp lý: Theo Điều 2 Luật Ngân hàng Nhà nước Việt Nam năm 2010, Ngân hàng Nhà nước là cơ quan ngang bộ của Chính phủ, là ngân hàng trung ương của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, có tư cách pháp nhân, vốn pháp định thuộc sở hữu nhà nước và trụ sở chính tại Hà Nội. Về tính độc lập, tác giả chỉ rõ trước đây Ngân hàng Nhà nước ở mức "độc lập tự chủ hạn chế", nhưng khoản 4 Điều 3 Luật năm 2010 đã tạo bước chuyển tịnh tiến sang cấp độ "độc lập tự chủ trong lựa chọn công cụ điều hành" khi trao thẩm quyền cho Thống đốc quyết định các công cụ (tái cấp vốn, lãi suất, tỷ giá hối đoái, dự trữ bắt buộc, nghiệp vụ thị trường mở) để thực hiện chỉ tiêu lạm phát do Quốc hội quyết định.
• Chức năng, nhiệm vụ và quyền hạn:
  • Chức năng quản lý nhà nước: Ban hành văn bản quy phạm pháp luật, lập chỉ tiêu lạm phát trình Chính phủ, quản lý nhà nước về ngoại hối và vàng, thực hiện thanh tra, kiểm tra, áp dụng biện pháp xử lý đặc biệt đối với tổ chức tín dụng có nguy cơ mất an toàn.
  • Chức năng ngân hàng trung ương: Độc quyền phát hành tiền (in, đúc, bảo quản, tiêu hủy tiền giấy, tiền kim loại); ngân hàng của các tổ chức tín dụng (nhận tiền gửi dự trữ bắt buộc, cấp tín dụng với vai trò "người cho vay cuối cùng"); cung ứng dịch vụ tiền tệ và đại lý ngân hàng cho Kho bạc Nhà nước, tạm ứng cho ngân sách nhà nước theo Điều 26 Luật năm 2010.
• Cơ cấu tổ chức và điều hành: Cơ cấu tập trung thống nhất gồm bộ máy tại trụ sở chính, các chi nhánh tại 63 tỉnh/thành phố, văn phòng đại diện và đơn vị trực thuộc. Cơ chế quản lý áp dụng chế độ thủ trưởng cá nhân: Thống đốc là thành viên Chính phủ, người đứng đầu cơ quan, đại diện pháp nhân và chịu trách nhiệm trước Thủ tướng, Quốc hội (thay thế mô hình Hội đồng quản trị thời kỳ Pháp lệnh năm 1990).
• Hoạt động cơ bản:
  • Với vai trò cơ quan quản lý nhà nước: Thực hiện cấp, sửa đổi, bổ sung, thu hồi giấy phép tổ chức tín dụng (phân cấp thẩm quyền giữa Thống đốc đối với ngân hàng, tổ chức tín dụng phi ngân hàng, tổ chức tài chính vi mô và Giám đốc chi nhánh Ngân hàng Nhà nước đối với quỹ tín dụng nhân dân); quản lý hành chính về ngoại hối mang tính chấp hành - điều hành; thanh tra, giám sát ngân hàng (thực hiện bởi Cơ quan Thanh tra, giám sát ngân hàng theo mô hình song trùng trực thuộc, quy định tại Văn bản hợp nhất số 16/VBHN-NHNN); kiểm toán nội bộ (Vụ Kiểm toán nội bộ) và kiểm soát nội bộ (theo Thông tư số 06/2020/TT-NHNN).
  • Với vai trò ngân hàng trung ương: Điều hành chính sách tiền tệ quốc gia qua công cụ tái cấp vốn (cho vay cầm cố giấy tờ có giá theo Văn bản hợp nhất số 06/2014/VBHN-NHNN, chiết khấu, cho vay đặc biệt), lãi suất, tỷ giá hối đoái, dự trữ bắt buộc, thị trường mở; tổ chức in đúc, phát hành tiền, quản lý ngân quỹ và hệ thống thanh toán quốc gia.
• Đánh giá thực trạng: Khóa luận ghi nhận các ưu điểm về tính đồng bộ của khung pháp lý, hiệu quả kiềm chế lạm phát (giai đoạn 2016 - 2020), tinh giản biên chế (giai đoạn 2015 - 2020). Tuy nhiên, tác giả chỉ ra các hạn chế: mạng lưới 63 chi nhánh cấp tỉnh cồng kềnh; tính độc lập của Ngân hàng Nhà nước trong việc quyết định mục tiêu tiền tệ còn phụ thuộc; cơ chế giám sát còn chồng chéo giữa quản lý hành chính và giám sát an toàn vi mô.

CHƯƠNG 3: Giải pháp hoàn thiện pháp luật về địa vị pháp lý của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam

Chương 3 luận giải sự cần thiết phải hoàn thiện khung pháp lý xuất phát từ yêu cầu phát triển kinh tế thị trường, các cam kết hội nhập quốc tế (như Hiệp định TPP/CPTPP, tiến trình áp dụng chuẩn mực giám sát an toàn vốn Basel II) và thực tiễn vận hành hệ thống ngân hàng. Các nhóm giải pháp tác giả đề xuất gồm:

• Từng bước nâng cao mức độ độc lập, tự chủ của Ngân hàng Nhà nước đối với việc xây dựng và thực thi chính sách tiền tệ, giảm bớt sự can thiệp hành chính trực tiếp trong việc phân bổ hạn mức tín dụng.
• Nghiên cứu đổi mới mô hình tổ chức chi nhánh: từng bước tái cấu trúc mạng lưới chi nhánh theo khu vực kinh tế trọng điểm thay cho việc duy trì đại trà tại từng đơn vị hành chính cấp tỉnh nhằm tinh gọn bộ máy và nâng cao hiệu lực chỉ đạo.
• Hoàn thiện khung pháp lý về thanh tra, giám sát ngân hàng; nâng cao tính độc lập của Cơ quan Thanh tra, giám sát ngân hàng, chuẩn hóa các tiêu chí giám sát rủi ro tiệm cận chuẩn mực quốc tế Basel II.
• Hoàn thiện quy định về các công cụ điều hành chính sách tiền tệ, cơ chế tái cấp vốn và quy trình xử lý khủng hoảng ngân hàng, bảo đảm an toàn hệ thống tài chính quốc gia.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đã tổng hợp toàn diện các quy định của pháp luật thực định Việt Nam điều chỉnh địa vị pháp lý của Ngân hàng Nhà nước qua các giai đoạn lịch sử (từ năm 1951, 1961, 1988, 1990, 1997 đến 2010). Đồng thời, tác giả xây dựng bức tranh so sánh đối chiếu với Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc (PBOC):

Tiêu chí so sánh	Ngân hàng Nhà nước Việt Nam	Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc (PBOC)
Vị trí pháp lý	Cơ quan ngang bộ trực thuộc Chính phủ, là NHTW của quốc gia	Cơ quan thuộc Quốc vụ Viện, là NHTW của CHND Trung Hoa
Chức năng chủ đạo	Chức năng kép: Cơ quan quản lý nhà nước về tiền tệ - ngân hàng và NHTW	Tập trung chủ yếu vào chức năng NHTW (hoạch định, thực thi CSTT, bảo vệ ổn định tài chính)
Chức năng thanh tra, giám sát	Vẫn trực thuộc Ngân hàng Nhà nước (thực hiện qua Cơ quan Thanh tra, giám sát ngân hàng)	Đã tách khỏi PBOC từ tháng 04/2003, chuyển giao cho Ủy ban Quản lý và Giám sát Ngân hàng (CBRC)
Cơ cấu tổ chức mạng lưới địa phương	Tổ chức theo địa giới hành chính (63 chi nhánh tại 63 tỉnh/thành phố trực thuộc trung ương)	Tổ chức 09 Chi nhánh Khu vực theo vùng kinh tế trọng điểm, 02 Sở Giao dịch và hệ thống chi nhánh phụ
Cơ chế điều hành	Chế độ thủ trưởng cá nhân (Thống đốc là thành viên Chính phủ)	Ban Lãnh đạo (Thống đốc và các Phó Thống đốc), có Ủy ban Chính sách Tiền tệ (MPC) tư vấn
Mức độ độc lập (theo IMF)	Đang dịch chuyển sang cấp độ tự chủ lựa chọn công cụ điều hành	Mức độ độc lập trong thực thi chính sách tiền tệ được luật hóa rõ ràng dưới sự chỉ đạo của Quốc vụ Viện

Về mặt học thuật và đóng góp mới, so với các công trình nghiên cứu trước đây (thường chỉ tập trung vào một khía cạnh riêng lẻ như cơ chế điều hành lãi suất của Nguyễn Bảo Sơn năm 2013, hoạt động thanh tra giám sát của Nguyễn Trúc Quỳnh năm 2018, hoặc so sánh với Ngân hàng Quốc gia Lào của Sengchanh Somkhen năm 2016), khóa luận này đã hệ thống hóa toàn diện khung pháp lý về địa vị pháp lý của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam dưới góc độ luật thực định, gắn kết chặt chẽ giữa vị trí, chức năng, thẩm quyền quản lý với mô hình tổ chức bộ máy và hoạt động nghiệp vụ cụ thể.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Khóa luận chủ yếu tiếp cận dưới góc độ phân tích quy phạm pháp luật thực định và mô tả cơ cấu tổ chức bộ máy. Do giới hạn về nguồn tư liệu và phạm vi nghiên cứu của khóa luận tốt nghiệp cử nhân, đề tài chưa phân tích định lượng sâu sắc về mối tương quan kinh tế lượng giữa mức độ độc lập của Ngân hàng Nhà nước và chỉ số lạm phát, cũng như chưa khảo sát toàn diện thực trạng thi hành tại toàn bộ 63 chi nhánh tỉnh/thành phố.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu đánh giá tác động kinh tế - pháp lý khi áp dụng thí điểm mô hình chi nhánh khu vực tại Việt Nam; nghiên cứu sâu về cơ chế pháp lý thành lập cơ quan giám sát tài chính độc lập tách rời khỏi Ngân hàng Nhà nước theo chuẩn mực Basel II và Basel III.

Giá trị tham khảo

Tài liệu có giá trị tham khảo hữu ích đối với:

• Sinh viên, học viên chuyên ngành Luật, Luật Kinh tế, Luật Tài chính - Ngân hàng đang học tập và nghiên cứu các học phần Luật Ngân hàng, Luật Hành chính và Thể chế Tài chính.
• Người làm nghiên cứu, cán bộ pháp chế trong ngành ngân hàng cần một tài liệu tổng hợp có hệ thống về thẩm quyền cấp phép, thanh tra giám sát, cơ chế kiểm soát nội bộ và các văn bản quy phạm pháp luật điều chỉnh Ngân hàng Nhà nước Việt Nam.
• Các phần đáng tham khảo nhất bao gồm: hệ thống hóa sự phát triển lịch sử vị trí pháp lý qua các văn bản từ năm 1951 đến năm 2010 (Chương 2); mô hình tổ chức và bài học cải cách mạng lưới của Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc (Chương 1); và sự phân định thẩm quyền giữa Thống đốc với Giám đốc chi nhánh trong hoạt động cấp giấy phép tổ chức tín dụng (Chương 2).

Câu hỏi thường gặp

1. Ngân hàng Nhà nước Việt Nam được tổ chức theo mô hình ngân hàng trung ương nào và có vị trí pháp lý ra sao? Ngân hàng Nhà nước Việt Nam được tổ chức theo mô hình ngân hàng trung ương trực thuộc Chính phủ. Theo Điều 2 Luật Ngân hàng Nhà nước Việt Nam năm 2010, cơ quan này vừa là cơ quan ngang bộ của Chính phủ (thực hiện chức năng quản lý nhà nước về tiền tệ, hoạt động ngân hàng và ngoại hối), vừa là ngân hàng trung ương của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (thực hiện phát hành tiền, ngân hàng của các tổ chức tín dụng và cung ứng dịch vụ tiền tệ cho Chính phủ).

2. Mức độ độc lập tự chủ của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam được phân loại ở cấp độ nào? Theo tiêu chí phân loại của IMF (năm 2004), trước đây Ngân hàng Nhà nước Việt Nam ở cấp độ "độc lập tự chủ hạn chế". Từ khi Luật Ngân hàng Nhà nước năm 2010 có hiệu lực (cụ thể tại khoản 4 Điều 3), vị thế của cơ quan này đã có bước chuyển dịch tịnh tiến sang cấp độ "độc lập tự chủ trong lựa chọn công cụ điều hành", khi Thống đốc được quyền quyết định sử dụng các công cụ (tái cấp vốn, lãi suất, tỷ giá, dự trữ bắt buộc, nghiệp vụ thị trường mở) để thực hiện mục tiêu chỉ tiêu lạm phát do Quốc hội quyết định.

3. Thẩm quyền cấp, sửa đổi, thu hồi giấy phép thành lập và hoạt động của các tổ chức tín dụng được phân cấp như thế nào? Thẩm quyền được phân định theo loại hình tổ chức tín dụng: Thống đốc Ngân hàng Nhà nước trực tiếp thực hiện đối với các ngân hàng thương mại, chi nhánh ngân hàng nước ngoài, tổ chức tín dụng phi ngân hàng và tổ chức tài chính vi mô; trong khi Giám đốc chi nhánh Ngân hàng Nhà nước tại địa phương được phân cấp thẩm quyền đối với các quỹ tín dụng nhân dân trên địa bàn quản lý.

4. Mô hình tổ chức mạng lưới chi nhánh của Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc (PBOC) có gì khác biệt so với Ngân hàng Nhà nước Việt Nam? Từ năm 1999, PBOC đã bãi bỏ mô hình chi nhánh theo địa giới hành chính cấp tỉnh và chuyển sang thành lập 09 Chi nhánh Khu vực đặt tại các vùng kinh tế trọng điểm (quản lý liên tỉnh) và 02 Sở Giao dịch tại Bắc Kinh và Trùng Khánh nhằm tăng tính tập trung thống nhất và hạn chế sự can thiệp của chính quyền địa phương. Ngược lại, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam vẫn đang duy trì hệ thống 63 chi nhánh đặt tại tất cả 63 tỉnh/thành phố trực thuộc trung ương.

5. Hoạt động thanh tra ngân hàng và giám sát ngân hàng khác nhau như thế nào trong cơ chế quản lý của Ngân hàng Nhà nước? Thanh tra ngân hàng là hoạt động hành chính mang tính quyền lực nhà nước, do cơ quan có thẩm quyền thực hiện định kỳ hoặc đột xuất nhằm kiểm tra việc chấp hành pháp luật của mọi đối tượng tham gia hoạt động tiền tệ, ngân hàng, ngoại hối. Giám sát ngân hàng là hoạt động nghiệp vụ của ngân hàng trung ương nhằm thu thập, tổng hợp, phân tích thông tin qua hệ thống báo cáo để theo dõi an toàn hoạt động vi mô, phòng ngừa rủi ro và chỉ áp dụng đối với các tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Phạm Đức Việt đã hệ thống hóa đầy đủ cơ sở lý luận và thực trạng pháp luật thực định về địa vị pháp lý của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, làm rõ tính chất kép của định chế này trong vai trò vừa là cơ quan quản lý nhà nước vừa là ngân hàng trung ương. Thông qua việc phân tích chuyên sâu các chức năng, thẩm quyền, cơ cấu tổ chức và đối chiếu thực tiễn với mô hình Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc, công trình đã chỉ rõ những bất cập về mạng lưới chi nhánh và mức độ độc lập tự chủ của ngân hàng trung ương. Các giải pháp được đề xuất trong khóa luận cung cấp luận cứ khoa học có giá trị phục vụ cho tiến trình tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý ngân hàng và đáp ứng yêu cầu hội nhập kinh tế quốc tế của Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ ĐỊA VỊ PHÁP LÝ CỦA NGÂN HÀNG NHÀ NƯỚC VIỆT NAM 1. Khái niệm địa vị pháp lý của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam 1. Định nghĩa “địa vị pháp lý của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam” Địa vị pháp lý của một chủ thể pháp luật là khái niệm dùng để xác định vị trí, vai trò, chức năng, những hoạt động cơ bản cũng như tư cách của chủ thể đó trong quá trình tồn tại và hoạt động dưới sự điều chỉnh của pháp luật. Hay nói cách khác, địa vị pháp lý còn được hiểu là bao gồm tổng thể các quyền và nghĩa vụ pháp lý của chủ thể, từ đó giúp xác lập, giới hạn khả năng của các chủ thể trong việc thực hiện các hoạt động của mình.

Theo Từ điển Luật học, “Địa vị pháp lý là vị trí của chủ thể pháp luật trong mối quan hệ với những chủ thể pháp luật khác trên cơ sở các quy định pháp luật”. Thông qua địa vị pháp lý, ta có thể phân biệt được các chủ thể pháp luật với nhau, đồng thời cũng có thể xem xét vị trí và tầm quan trọng của các chủ thể đó trong các mối quan hệ pháp luật (Viện Khoa học pháp lý, 2006). Từ đó còn là cơ sở giúp cho việc nghiên cứu các chủ thể pháp luật khác nhau được dễ dàng hơn, thuận tiện hơn. Địa vị pháp lý của chủ thể pháp luật thông thường bao gồm địa vị pháp lý của cá nhân và địa vị pháp lý của tổ chức.

Địa vị pháp lý của cá nhân là “tổng hợp các quyền và nghĩa vụ mà pháp luật quy định cho cá nhân có tư cách chủ thể để tham gia vào các quan hệ pháp luật nói chung và các quan hệ dân sự nói riêng”. Trong đó, quyền được sử dụng để chỉ những điều mà pháp luật công nhận và đảm bảo bảo thực hiện, được Nhà nước thừa nhận và quy định trong pháp luật. Còn nghĩa vụ được hiểu là những xử sự cần thiết mà các chủ thể phải thực hiện, thể hiện dưới dạng hành động hoặc không hành động và được Nhà nước đảm bảo thi hành. Địa vị pháp lý của tổ chức thường được hiểu là vị trí, chức năng, cơ cấu tổ chức, thẩm quyền hay quan hệ pháp lý của chủ thể đó trong mối quan hệ để phân biệt với các chủ thể khác.

Ở một khía cạnh khác, khi tìm hiểu về địa vị pháp lý của NHNN Việt Nam, trước hết ta cần phải hiểu được về khái niệm địa vị pháp lý của cơ quan nhà nước. Theo đó, địa 5 vị pháp lý của cơ quan nhà nước là khái niệm được sử dụng để phản ánh vị trí của từng cơ quan trong bộ máy nhà nước, thể hiện thông qua nhiều khía cạnh: - Cấp của cơ quan: cấp trung ương hay cấp địa phương; - Trình tư thành lập: bầu hay được lập ra; - Chức năng, nhiệm vụ của cơ quan; - Chế độ trách nhiệm chịu trách nhiệm trước ai; - Thẩm quyền của cơ quan… (Học viện Hành chính, 2010). Từ những phân tích nêu trên về địa vị pháp lý, ta có rút ra định nghĩa về địa vị pháp lý của NHNN Việt Nam như sau: “Địa vị pháp lý của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam là vị trí của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam trong bộ máy nhà nước xuất phát từ tính chất, chức năng của Ngân hàng Nhà nước, thể hiện ra bên ngoài là tổng thể các quy phạm pháp luật quy định về vị trí pháp lý, cơ cấu tổ chức, chức năng, nhiệm vụ quyền hạn, hoạt động của Ngân hàng Nhà nước cũng như mối quan hệ pháp lý giữa cơ quan này với các cơ quan khác của Nhà nước”. Như vậy khi tìm hiểu, nghiên cứu về địa vị pháp lý của NHNN Việt Nam, chúng ta có thể biết được vị trí, cơ cấu tổ chức, chức năng cũng hoạt động cơ bản của chế định này trong bộ máy nhà nước.

Theo quy định của pháp luật Việt Nam, chế định NHNN được xác định không chỉ là Ngân hàng trung ương của Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam mà còn đồng thời là một cơ quan quản lý nhà nước. Cho đến nay, quan điểm của nhà làm luật vẫn cho rằng việc thể hiện đồng thời cả vai trò NHTW và cơ quan quản lý nhà nước ở cấp Bộ sẽ giúp cho NHNN thực hiện được sứ mệnh của mình thuận lợi hơn và hiệu quả hơn so với khi chỉ thực hiện vai trò là ngân hàng trung ương của quốc gia. Đặc điểm địa vị pháp lý của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam Dựa trên cách tiếp cận khái niệm như trên, ta có thể thấy địa vị pháp lý của NHNN Việt Nam có những đặc điểm cơ bản sau đây; Thứ nhất, khi nhắc tới cụm từ địa vị pháp lý của NHNN Việt Nam, đặc điểm đầu tiên cần phải đề cập tới chính là khái niệm này dùng để xác định vị trí của NHNN Việt Nam trong cấu trúc tổ chức của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, ví dụ 6 như NHNN có vị trí tương đương cơ quan nhà nước nào ở trung ương hay địa phương, chịu sự quản lý hay nằm trong thiết chế điều hành nào. Thứ hai, bên cạnh đó khi đề cập đến khái niệm này, ta sẽ biết được nội dung cần tìm hiểu tiếp theo về địa vị pháp lý của NHNN chính là những chức năng, nhiệm vụ và quyền hạn của cơ quan này là gì trên cơ sở vị trí pháp lý mà pháp luật đã quy định và do cơ quan nhà nước có thẩm quyền trao cho.

Thứ ba, địa vị pháp lý của NHNN Việt Nam cho ta biết thiết chế này có cơ cấu tổ chức như thế nào, bao gồm những bộ phận hay thành tố nào cấu thành. Qua đó, xác định bộ máy quản lý và điều hành được áp dụng theo cơ chế nào hiện nay. Thứ tư, khái niệm này giúp ta biết được các hoạt động cơ bản mà một chủ thể pháp luật sẽ thực hiện, mà cụ thể là các hoạt động mà NHNN Việt Nam trên thực tế sẽ thực hiện xuất phát từ vị trí pháp lý của mình cũng như những nhiệm vụ, quyền hạn được quy định trong các văn bản pháp luật chuyên ngành. Khái niệm pháp luật về địa vị pháp lý của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam 1.

Định nghĩa “pháp luật về địa vị pháp lý của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam” Xuất phát từ tầm quan trọng của NHNN Việt Nam trong bộ máy nhà nước, giữ vị trí trung tâm của hệ thống ngân hàng và nắm vai trò điều tiết lượng tiền tệ trong nền kinh tế. Do đó, việc xây dựng hay ban hành các văn bản pháp luật để điều chỉnh địa vị pháp lý của NHNN Việt Nam, cụ thể là điều chỉnh về các vấn đề như vị trí pháp lý, cơ cấu tổ chức, chức năng, nhiệm vụ, hoạt động cơ bản hay mối quan hệ giữa NHNN với các cơ quan khác là một điều hết sức cần thiết, thể hiện tính tất yếu khách quan trong sự tồn tại của pháp luật ngân hàng, góp phần tạo nên một khung pháp lý thuận lợi cho sự hoạt động và phát triển của chủ thể này, nhằm thực hiện mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Nhưng hiện nay, khi xác định nội hàm cho khái niệm “pháp luật ngân hàng Việt Nam” nói chung vẫn đang tồn tại những tranh cãi nhất định. Có ý kiến cho rằng cần phải xác định pháp luật ngân hàng Việt Nam là một ngành luật độc lập trong hệ thống pháp luật với đối tượng và phương pháp điều chỉnh riêng.

Nhưng cũng có quan điểm cho rằng đây không phải là một ngành luật độc lập mà chỉ nên được coi là một phân ngành luật thuộc 7 ngành luật Tài chính Ngân hàng. Chính lẽ đó việc xác định pháp luật ngân hàng là một ngành luật, phân ngành luật hay thậm chí là chế định pháp luật vẫn chưa được ngã ngũ. Do việc xác định nội hàm của pháp luật ngân hàng còn nhiều luồng quan điểm, vậy nên trong phạm vi nội dung của khóa luận này, khi đi sâu tìm hiểu cụ thể vấn đề “pháp luật về địa vị pháp lý của NHNN Việt Nam” – một nội dung cơ bản nằm trong pháp luật ngân hàng, người viết chỉ tập trung tìm hiểu về những nội dung cơ bản của vấn đề này. Xuất phát từ cách tiếp cận nêu trên có thể hiểu: “Pháp luật về địa vị pháp lý của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam là tổng hợp các quy phạm pháp luật của Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam ban hành và đảm bảo thực hiện nhằm điều chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh từ địa vị pháp lý của Ngân hàng Nhà nước bao gồm: vị trí của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam trong bộ máy nhà nước; cơ cấu tổ chức, quản lý điều hành; chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn cùng các hoạt động cơ bản của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam với tư cách là một cơ quản lý nhà nước về tiền tệ, ngân hàng, ngoại hối cũng như là ngân hàng trung ương của quốc gia trong việc thực hiện các chính sách tiền tệ để hướng đến phục vụ cho mục đích phát triển kinh tế, phát triển xã hội đất nước một cách bền vững” (Định nghĩa này được tham khảo dựa trên định nghĩa pháp luật được trình bày trong Giáo trình Lý luận chung về Nhà nước và Pháp luật, Nxb.209, Trường Đại học Luật Hà Nội).

Nội dung pháp luật về địa vị pháp lý của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam Xuất phát từ tên gọi, mỗi quốc gia khác nhau sẽ có những cách gọi khác nhau cho chế định này dựa vào yếu tố lịch sử, sở hữu, thể chế chính trị… Chẳng hạn như có những quốc gia sử dụng thuật ngữ “ngân hàng trung ương” (như Liên bang Nga), “ngân hàng quốc gia” (như Iran, Hungari), “cục dự trữ Liên bang Mỹ - FED” (như Hoa Kỳ), hoặc chỉ là những tên gọi mang tính chất lịch sử và kế thừa như Ngân hàng Anh, Ngân hàng Nhật Bản… Còn ở Việt Nam, chế định này mang tên gọi Ngân hàng Nhà nước. Chính vì vậy, nội hàm pháp luật về địa vị pháp lý của chủ thể này cũng sẽ bao gồm những nội dung khác nhau tương ứng với pháp luật của từng quốc gia. Song, cho dù có khác biệt như nào thì trong nội dung pháp luật về địa vị pháp lý của NHTW vẫn sẽ có những nội dung được quy định để làm rõ các vấn đề như vị trí pháp lý, chức năng, nhiệm vụ, hay các hoạt động cơ 8 bản của cơ quan này.