Pháp luật về dịch vụ thanh toán bằng thẻ ngân hàng ở Việt Nam

Tìm hiểu pháp luật về dịch vụ thanh toán bằng thẻ ngân hàng tại Việt Nam. Nghiên cứu các quy định, chủ thể, hợp đồng và quản trị rủi ro liên quan đến thẻ ngân hàng.

• Tác giả: Nguyễn Hữu Thành
• Chuyên ngành: Pháp Luật
• Đề tài: Pháp luật về dịch vụ thanh toán bằng thẻ ngân hàng ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án Tiến sĩ

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. PHẦN MỞ ĐẦU
• 1.1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.2. Các công trình nghiên cứu về lý luận thẻ ngân hàng, dịch vụ thanh toán bằng thẻ ngân hàng và pháp luật về dịch vụ thanh toán bằng thẻ ngân hàng
• 1.3. Các công trình nghiên cứu về thực trạng pháp luật về dịch vụ thanh toán bằng thẻ ngân hàng
• 1.4. Các công trình nghiên cứu về giải pháp hoàn thiện và nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về dịch vụ thanh toán bằng thẻ ngân hàng
• 1.5. Những vấn đề chưa được nghiên cứu
• 1.6. Những vấn đề luận án kế thừa và tiếp tục nghiên cứu
• 1.7. Cơ sở lý thuyết, câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu
• 2. PHẦN II: NỘI DUNG LUẬN ÁN
• 2. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ DỊCH VỤ THANH TOÁN BẰNG THẺ NGÂN HÀNG VÀ PHÁP LUẬT ĐIỀU CHỈNH DỊCH VỤ THANH TOÁN BẰNG THẺ NGÂN HÀNG
• 2.1. Những vấn đề lý luận về dịch vụ thanh toán bằng thẻ ngân hàng
• 2.2. Khái niệm, phân loại, đặc điểm và vai trò của thẻ ngân hàng
• 2.3. Khái niệm, đặc điểm, vai trò của dịch vụ thanh toán bằng thẻ ngân hàng
• 2.4. Các chủ thể tham gia vào quá trình phát hành, sử dụng, thanh toán thẻ ngân hàng
• 2.5. Những vấn đề lý luận về pháp luật điều chỉnh dịch vụ thanh toán bằng thẻ ngân hàng
• 2.6. Khái niệm và đặc điểm pháp luật về dịch vụ thanh toán bằng thẻ ngân hàng
• 2.7. Cấu trúc pháp luật về dịch vụ thanh toán bằng thẻ ngân hàng
• 3. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ DỊCH VỤ THANH TOÁN BẰNG THẺ NGÂN HÀNG Ở VIỆT NAM
• 3.1. Thực trạng quy định pháp luật về chủ thể phát hành và sử dụng thẻ ngân hàng
• 3.2. Chủ thể phát hành thẻ ngân hàng
• 3.3. Chủ thể sử dụng thẻ ngân hàng
• 3.4. Thực trạng quy định pháp luật về hợp đồng trong lĩnh vực dịch vụ thanh toán bằng thẻ ngân hàng
• 3.5. Khái niệm, đặc điểm các loại hợp đồng trong lĩnh vực dịch vụ thanh toán bằng thẻ ngân hàng
• 3.6. Hình thức các loại hợp đồng trong lĩnh vực dịch vụ thanh toán bằng thẻ ngân hàng
• 3.7. Nội dung các loại hợp đồng trong lĩnh vực dịch vụ thanh toán bằng thẻ ngân hàng
• 3.8. Thực trạng quy định pháp luật về quản trị rủi ro trong lĩnh vực dịch vụ thanh toán bằng thẻ ngân hàng
• 3.9. Quy định pháp luật về đối tượng sử dụng thẻ
• 3.10. Quy định pháp luật về nguyên tắc và phạm vi sử dụng thẻ
• 3.11. Quy định pháp luật về đảm bảo an toàn trong sử dụng thẻ
• 3.12. Quy định pháp luật về tra soát và xử lý khiếu nại trong quá trình sử dụng thẻ
• 3.13. Quy định pháp luật về phát hành và cấp tín dụng qua thẻ
• 3.14. Thực trạng quy định pháp luật về quản lý nhà nước đối với dịch vụ thanh toán bằng thẻ ngân hàng
• 3.15. Chủ thể quản lý đối với dịch vụ thanh toán bằng thẻ ngân hàng
• 3.16. Biện pháp quản lý nhà nước đối với dịch vụ thanh toán bằng thẻ ngân hàng
• 4. CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN VÀ NÂNG CAO HIỆU QUẢ THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ DỊCH VỤ THANH TOÁN BẰNG THẺ NGÂN HÀNG Ở VIỆT NAM
• 4.1. Định hướng hoàn thiện pháp luật về dịch vụ thanh toán bằng thẻ ngân hàng ở Việt Nam
• 4.2. Yêu cầu, quan điểm của Đảng và Nhà nước đối với việc hoàn thiện pháp luật về dịch vụ thanh toán bằng thẻ ngân hàng
• 4.3. Các nguyên tắc hoàn thiện pháp luật về dịch vụ thanh toán bằng thẻ ngân hàng
• 4.4. Các tiêu chí đánh giá mức độ hoàn thiện của pháp luật về dịch vụ thanh toán bằng thẻ ngân hàng
• 4.5. Giải pháp hoàn thiện pháp luật về dịch vụ thanh toán bằng thẻ ngân hàng
• 4.5.1. Hoàn thiện quy định pháp luật về chủ thể sử dụng thẻ ngân hàng
• 4.5.2. Hoàn thiện quy định pháp luật về hợp đồng trong lĩnh vực dịch vụ thanh toán bằng thẻ ngân hàng
• 4.5.3. Hoàn thiện quy định pháp luật về quản trị rủi ro trong lĩnh vực dịch vụ thanh toán bằng thẻ ngân hàng
• 4.5.4. Hoàn thiện quy định pháp luật về quản lý nhà nước đối với dịch vụ thanh toán bằng thẻ ngân hàng
• 4.6. Giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về dịch vụ thanh toán bằng thẻ ngân hàng ở Việt Nam
• 4.6.1. Nâng cao năng lực áp dụng pháp luật của các cơ quan có thẩm quyền liên quan
• 4.6.2. Nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật nhằm đảm bảo chất lượng dịch vụ, đạo đức kinh doanh của các tổ chức tham gia cung ứng dịch vụ thanh toán bằng thẻ ngân hàng
• 4.6.3. Nâng cao nhận thức của người sử dụng dịch vụ thanh toán bằng thẻ ngân hàng
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Pháp Luật về Dịch Vụ Thanh Toán Thẻ

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế và sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ, dịch vụ thanh toán bằng thẻ ngân hàng đóng vai trò then chốt trong hoạt động ngân hàng, được khẳng định trong Luật các tổ chức tín dụng năm 2024. Sự đa dạng của phương tiện thanh toán thể hiện rõ sự đan xen giữa truyền thống và hiện đại. Thống kê từ Ngân hàng Nhà nước cho thấy sự tăng trưởng vượt bậc trong số lượng và giá trị giao dịch qua thẻ, với hàng triệu thẻ nội địa và quốc tế đang lưu hành. Cơ sở hạ tầng thanh toán cũng được mở rộng với hàng nghìn máy POS được lắp đặt. Tuy nhiên, sự phát triển này đi kèm với những thách thức lớn, đặc biệt là trong việc bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, đảm bảo an ninh hệ thống và đối phó với tội phạm công nghệ cao. Do đó, việc hoàn thiện pháp luật Việt Nam về thẻ ngân hàng là vô cùng cấp thiết.

1.1. Sự Phát Triển Thanh Toán Không Tiền Mặt và Thẻ Ngân Hàng

Sự trỗi dậy của thanh toán không tiền mặt kéo theo sự phát triển mạnh mẽ của dịch vụ thanh toán bằng thẻ ngân hàng. Theo thống kê của Ngân hàng Nhà nước, số lượng và giá trị giao dịch qua thẻ liên tục tăng trưởng, cho thấy xu hướng thanh toán di động và giao dịch trực tuyến ngày càng phổ biến. Tuy nhiên, điều này cũng đặt ra yêu cầu cao hơn về khung pháp luật Việt Nam để đảm bảo an toàn và hiệu quả cho hệ thống.

1.2. Thách Thức và Rủi Ro Pháp Lý trong Thanh Toán Bằng Thẻ

Bên cạnh những cơ hội, sự phát triển của dịch vụ thanh toán bằng thẻ ngân hàng cũng đối mặt với nhiều thách thức. Rủi ro về gian lận, an ninh thanh toán thẻ, và bảo vệ người tiêu dùng trở thành những vấn đề cấp bách. Pháp luật Việt Nam cần phải hoàn thiện để đối phó với các loại tội phạm công nghệ cao và đảm bảo quyền lợi của chủ thẻ ngân hàng.

II. Vấn Đề Nhức Nhối Rủi Ro Thanh Toán Thẻ và Giải Pháp

Mặc dù khung pháp luật Việt Nam đã được xây dựng và sửa đổi, vẫn còn tồn tại nhiều hạn chế, đặc biệt là trong quy định về chủ thể sử dụng thẻ và quản trị rủi ro. Các quy định về độ tuổi, thủ tục phát hành thẻ, và thẩm định khả năng tài chính còn chưa cụ thể. Đối với quản trị rủi ro, trách nhiệm của Tổ chức phát hành thẻ (TCPHT) trong việc đảm bảo an toàn và bảo mật thông tin còn hạn chế. Nhóm quy định về phát hành và cấp tín dụng qua thẻ cũng chưa rõ ràng. Những bất cập này làm tăng nguy cơ rủi ro thanh toán thẻ và ảnh hưởng đến quyền lợi của người sử dụng dịch vụ. “Pháp luật cho phép người từ đủ 18 tuổi trở lên có năng lực hành vi dân sự đầy đủ theo quy định của pháp luật được sử dụng thẻ ghi nợ, thẻ tín dụng, thẻ trả trước; người từ đủ 15 tuổi đến chưa đủ 18 tuổi không bị mất hoặc hạn chế năng lực hành vi dân sự được sử dụng thẻ ghi nợ, thẻ tín dụng, thẻ trả trước” (trích dẫn từ tài liệu gốc).

2.1. Hạn Chế Trong Quy Định Về Chủ Thể Sử Dụng Thẻ Ngân Hàng

Pháp luật Việt Nam hiện hành quy định về độ tuổi được phép sử dụng các loại thẻ ngân hàng nhưng còn nhiều tranh cãi về tính hợp lý. Các quy định về thủ tục phát hành thẻ và thẩm định khả năng tài chính đối với người dưới 18 tuổi còn chưa đầy đủ, tạo kẽ hở cho rủi ro thanh toán thẻ và nợ xấu gia tăng.

2.2. Bất Cập trong Quản Trị An Ninh Thanh Toán Thẻ và Bảo Mật

Các quy định về trách nhiệm của Tổ chức phát hành thẻ (TCPHT) trong việc đảm bảo an ninh thanh toán thẻ, bảo mật thông tin chủ thẻ, và xử lý giao dịch bất thường còn chưa đủ mạnh. Điều này khiến người dùng dễ trở thành nạn nhân của các hành vi gian lận và tội phạm công nghệ cao.

2.3. Thiếu Rõ Ràng Trong Quy Định Về Cấp Tín Dụng Qua Thẻ Tín Dụng

Nhóm quy định về phát hành và cấp tín dụng qua thẻ tín dụng còn thiếu cụ thể, dẫn đến khó khăn trong việc quản trị rủi ro tín dụng. Các quy định về hạn mức tín dụng, lãi suất, và phí phạt còn chưa rõ ràng, gây bất lợi cho người sử dụng thẻ.

III. Giải Pháp Pháp Lý Về Thanh Toán Thẻ 5 Bước Cụ Thể

Để theo kịp sự phát triển của dịch vụ thanh toán và đảm bảo quyền lợi của các bên liên quan, việc hoàn thiện pháp luật Việt Nam là vô cùng cần thiết. Các giải pháp cần tập trung vào việc làm rõ quyền và nghĩa vụ của chủ thẻ, ngân hàng, và các tổ chức liên quan; tăng cường bảo vệ thông tin cá nhân và tài khoản; nâng cao năng lực quản trị rủi ro; và xây dựng cơ chế giải quyết tranh chấp hiệu quả. Cần đảm bảo sự ổn định, thúc đẩy sự phát triển của dịch vụ thanh toán bằng thẻ ngân hàng trong bối cảnh hiện nay.

3.1. Hoàn Thiện Quy Định Về Chủ Thể Sử Dụng Thẻ Ngân Hàng

Cần xem xét lại độ tuổi được phép sử dụng các loại thẻ ngân hàng, đồng thời bổ sung các quy định cụ thể về thủ tục phát hành thẻ và thẩm định khả năng tài chính đối với người dưới 18 tuổi. Cần có cơ chế giám sát chặt chẽ để ngăn chặn tình trạng lạm dụng thẻ tín dụng và nợ xấu.

3.2. Nâng Cao Tiêu Chuẩn An Ninh Thanh Toán Thẻ và Bảo Mật

Cần tăng cường trách nhiệm của TCPHT trong việc đảm bảo an ninh thanh toán thẻ, bảo mật thông tin chủ thẻ, và xử lý giao dịch bất thường. Cần áp dụng các tiêu chuẩn bảo mật quốc tế như PCI DSS và xây dựng hệ thống phòng chống gian lận hiệu quả.

3.3. Xây Dựng Cơ Chế Giải Quyết Tranh Chấp Hiệu Quả

Cần xây dựng cơ chế giải quyết tranh chấp nhanh chóng, công bằng, và minh bạch để bảo vệ quyền lợi của người sử dụng dịch vụ. Cần có sự tham gia của các cơ quan quản lý nhà nước và tổ chức bảo vệ người tiêu dùng.

IV. Quản Lý Nhà Nước Với Dịch Vụ Thanh Toán Thẻ 5 Yếu Tố

Quản lý nhà nước đóng vai trò then chốt trong việc đảm bảo sự an toàn và hiệu quả của dịch vụ thanh toán bằng thẻ ngân hàng. Ngân hàng Nhà nước (NHNN) cần tăng cường kiểm tra, giám sát hoạt động của các tổ chức tín dụng và TCPHT. Cần có các biện pháp xử lý nghiêm minh đối với các hành vi vi phạm pháp luật Việt Nam, đặc biệt là trong lĩnh vực an ninh thanh toán thẻ và bảo mật thông tin. “Luận án tập trung nghiên cứu những vấn đề lý luận về dịch vụ thanh toán bằng thẻ ngân hàng ở Việt Nam. Nghiên cứu các quy định pháp luật hiện hành của Việt Nam về dịch vụ thanh toán bằng thẻ ngân hàng nói trên” (trích dẫn từ tài liệu gốc).

4.1. Tăng Cường Kiểm Tra Giám Sát Hoạt Động Thẻ Ngân Hàng

Ngân hàng Nhà nước cần tăng cường kiểm tra, giám sát hoạt động của các tổ chức tín dụng và TCPHT để đảm bảo tuân thủ pháp luật Việt Nam và các quy định về an ninh thanh toán thẻ.

4.2. Xử Lý Nghiêm Minh Hành Vi Vi Phạm Pháp Luật Việt Nam

Cần có các biện pháp xử lý nghiêm minh đối với các hành vi vi phạm pháp luật Việt Nam, đặc biệt là trong lĩnh vực an ninh thanh toán thẻ, bảo mật thông tin, và gian lận trong giao dịch trực tuyến.

4.3. Đẩy Mạnh Tuyên Truyền Nâng Cao Nhận Thức Người Dùng

Cần đẩy mạnh công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật Việt Nam và các biện pháp phòng tránh rủi ro thanh toán thẻ cho người sử dụng dịch vụ.

V. Nghiên Cứu và Phát Triển Thanh Toán Thẻ Hướng Đi Nào

Nghiên cứu và phát triển (R&D) đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao chất lượng và hiệu quả của dịch vụ thanh toán bằng thẻ ngân hàng. Cần khuyến khích các tổ chức tín dụng và doanh nghiệp đầu tư vào R&D để phát triển các công nghệ thanh toán mới, an toàn, và tiện lợi. Cần tạo môi trường thuận lợi cho sự hợp tác giữa các tổ chức trong và ngoài nước để chia sẻ kinh nghiệm và công nghệ. Các nghiên cứu nên tập trung “ Nghiên cứu phân tích, đánh giá thực trạng pháp luật về dịch vụ thanh toán bằng thẻ ngân hàng và thực tiễn thi hành mảng pháp luật này ở Việt Nam” (Trích dẫn từ tài liệu gốc).

5.1. Khuyến Khích Đầu Tư vào R D Công Nghệ Thanh Toán Mới

Cần khuyến khích các tổ chức tín dụng và doanh nghiệp đầu tư vào R&D để phát triển các công nghệ thanh toán mới, an toàn, và tiện lợi, như thanh toán bằng QR code, thanh toán di động, và thanh toán không tiếp xúc.

5.2. Tạo Môi Trường Hợp Tác Chia Sẻ Kinh Nghiệm Quốc Tế

Cần tạo môi trường thuận lợi cho sự hợp tác giữa các tổ chức trong và ngoài nước để chia sẻ kinh nghiệm, công nghệ, và các giải pháp phòng chống gian lận trong dịch vụ thanh toán.

5.3. Nghiên Cứu Tác Động Của Pháp Luật Việt Nam Đến Thanh Toán

Cần nghiên cứu tác động của pháp luật Việt Nam đến sự phát triển của dịch vụ thanh toán bằng thẻ ngân hàng, từ đó đề xuất các giải pháp hoàn thiện để tạo điều kiện cho sự phát triển bền vững.

VI. Tương Lai Thanh Toán Thẻ Góc Nhìn Pháp Luật Việt Nam

Tương lai của dịch vụ thanh toán bằng thẻ ngân hàng ở Việt Nam hứa hẹn nhiều tiềm năng phát triển nhờ sự ứng dụng của công nghệ mới và sự hỗ trợ của pháp luật Việt Nam. Tuy nhiên, để hiện thực hóa tiềm năng này, cần tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý, tăng cường quản lý nhà nước, và nâng cao nhận thức của người sử dụng. Cần đảm bảo rằng dịch vụ thanh toán bằng thẻ ngân hàng phát triển một cách an toàn, hiệu quả, và bền vững, góp phần vào sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước.Luận án là nguồn tài liệu tham khảo hữu ích đối với các cơ quan chức năng có thẩm quyền đối với việc đánh giá các ưu điểm, nhược điểm của quy định pháp luật về dịch vụ thanh toán bằng thẻ ngân hàng, làm cơ sở cho việc hoàn thiện pháp luật hiện hành và nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật(Trích dẫn tài liệu gốc).

6.1. Hoàn Thiện Khung Pháp Luật Việt Nam Về Thanh Toán Thẻ

Cần tiếp tục hoàn thiện khung pháp luật Việt Nam để đáp ứng yêu cầu phát triển của dịch vụ thanh toán bằng thẻ ngân hàng, đặc biệt là trong bối cảnh công nghệ số phát triển mạnh mẽ.

6.2. Tăng Cường Quản Lý Nhà Nước Bảo Vệ Quyền Lợi Người Dùng

Cần tăng cường quản lý nhà nước để đảm bảo an toàn, hiệu quả, và minh bạch trong hoạt động thanh toán thẻ. Đồng thời, cần bảo vệ quyền lợi của người sử dụng dịch vụ và phòng chống các hành vi gian lận.

6.3. Nâng Cao Nhận Thức Cộng Đồng Về Thanh Toán Không Tiền Mặt

Cần nâng cao nhận thức cộng đồng về lợi ích và rủi ro của thanh toán không tiền mặt, từ đó khuyến khích người dân sử dụng dịch vụ này một cách an toàn và hiệu quả.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Sự phát triển vũ bão của công nghệ tài chính và kinh tế số đã biến dịch vụ thanh toán qua tài khoản thành một trong ba trụ cột then chốt của hoạt động ngân hàng, được pháp điển hóa tại Khoản 14 Điều 4 Luật Các tổ chức tín dụng năm 2024. Trong bức tranh đó, dịch vụ thanh toán bằng thẻ ngân hàng giữ vai trò huyết mạch trong việc thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt Nam. Theo thống kê chính thức từ Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, tính đến hết tháng 7 năm 2023, thị trường ghi nhận khoảng 103 triệu thẻ nội địa và 36,7 triệu thẻ quốc tế đang lưu hành, cùng gần 10,8 triệu thẻ được phát hành bằng phương thức định danh điện tử eKYC. Quy mô giao dịch tăng trưởng đột phá: năm 2021 toàn hệ thống đạt gần 1,6 tỷ món với giá trị 4,44 triệu tỷ đồng; năm 2022 tăng lên gần 2,2 tỷ món với giá trị 4,86 triệu tỷ đồng (tăng 39,12% về số lượng và 9,49% về giá trị); và trong 7 tháng đầu năm 2023 đã đạt gần 1,3 tỷ món với giá trị 2,63 triệu tỷ đồng. Mạng rộng hạ tầng kỹ thuật đến cuối tháng 9 năm 2023 đạt hơn 21.793 máy POS và hàng chục nghìn máy ATM vận hành liên tục. So với quý I năm 2020, số lượng thẻ nội địa tăng 16,37% (từ 87,78 triệu thẻ) và thẻ quốc tế tăng vọt 151,1% (từ 15,35 triệu thẻ).

Tuy nhiên, sự bùng nổ của các hình thức giao dịch điện tử và thẻ phi vật lý đã đặt ra khoảng trống pháp lý nghiêm trọng (research gap). Hành lang pháp lý hiện hành — chủ yếu dựa trên Luật Ngân hàng Nhà nước năm 2010, Luật Các tổ chức tín dụng năm 2010 (sửa đổi, bổ sung năm 2017 và năm 2024), Nghị định số 101/2012/NĐ-CP, Nghị định số 80/2016/NĐ-CP cùng Thông tư số 19/2016/TT-NHNN (được sửa đổi qua các Thông tư 26/2017, 41/2018, 28/2019, 22/2020 và 17/2021) — bộc lộ nhiều điểm nghẽn về năng lực điều chỉnh quan hệ hợp đồng bất bình đẳng, quản trị rủi ro an ninh mạng, cấp tín dụng qua thẻ và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng dịch vụ tài chính.

Luận án của nghiên cứu sinh Nguyễn Hữu Thành tập trung giải quyết 05 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và kiểm chứng 05 hệ giả thuyết tương ứng (Hypotheses - H):

1. RQ1: Khái niệm, đặc tính pháp lý, vai trò của dịch vụ thanh toán bằng thẻ ngân hàng là gì và những rủi ro pháp lý phát sinh trong bối cảnh ngân hàng số? $\rightarrow$ H1: Bản chất dịch vụ thanh toán thẻ là quan hệ hợp đồng đa phương phức hợp, chịu rủi ro phân tán cao từ khâu phát hành đến thanh toán, đòi hỏi cơ chế kiểm soát pháp lý đặc thù.
2. RQ2: Quy định pháp luật Việt Nam về dịch vụ thanh toán bằng thẻ ngân hàng có những ưu điểm, hạn chế và khoảng trống pháp lý nào? $\rightarrow$ H2: Hệ thống pháp luật còn bất cập tại các quy định về điều kiện chủ thể sử dụng thẻ theo độ tuổi, tính pháp lý của hợp đồng theo mẫu/điều kiện giao dịch chung và quy chuẩn an toàn bảo mật.
3. RQ3: Thực tiễn thi hành pháp luật bộc lộ những rào cản và nguyên nhân sâu xa nào? $\rightarrow$ H3: Hạn chế thực thi bắt nguồn từ sự thiếu đồng bộ trong cơ chế thanh tra, xử lý vi phạm gian lận công nghệ cao và nhận thức pháp lý chưa toàn diện của chủ thẻ.
4. RQ4: Việc hoàn thiện pháp luật cần quán triệt những quan điểm, nguyên tắc và tiêu chí định lượng nào? $\rightarrow$ H4: Hoàn thiện pháp luật phải cân bằng giữa quyền tự do kinh doanh ngân hàng và cơ chế bảo vệ người tiêu dùng dịch vụ tài chính (FCP).
5. RQ5: Những giải pháp lập quy và thực thi cụ thể nào có tính khả thi cao? $\rightarrow$ H5: Cần sửa đổi toàn diện quy chuẩn hợp đồng thanh toán thẻ, chuẩn hóa hạn mức tín dụng theo năng lực hành vi và nâng cao tiêu chuẩn kỹ thuật an toàn bắt buộc như PCI DSS.

Công trình xác lập đóng góp đột phá khi xây dựng luận cứ khoa học hoàn chỉnh đầu tiên về bản chất pháp lý của dịch vụ thanh toán bằng thẻ phi vật lý, tái cấu trúc khung pháp lý bảo vệ chủ thẻ và giải quyết xung đột lợi ích giữa tổ chức phát hành thẻ (TCPHT), tổ chức thanh toán thẻ (TCTTT), đơn vị chấp nhận thẻ (ĐVCNT) và người tiêu dùng.

Literature Review và Positioning

Nghiên cứu về hoạt động thanh toán thẻ trong nước và quốc tế hình thành các nhánh học thuật chủ lưu với nhiều luồng quan điểm đối thoại sâu sắc:

Nhánh thứ nhất về lý luận thẻ và công nghệ ngân hàng: Hoàng Công Gia Khánh (2019) trong Ngân hàng số - Từ đổi mới đến cách mạng tập trung vào sự chuyển đổi mô hình kinh doanh ngân hàng dưới tác động của AI, Big Data và thanh toán số. Nguyễn Thị Quy (2008) tiếp cận dịch vụ thẻ từ góc độ quản trị ngân hàng hiện đại. Nguyễn Danh Lương (2003) và Hoàng Tuấn Linh (2009) tiếp cận bản chất kinh tế của thẻ như một phương tiện thanh toán ghi sổ điện tử. Trương Thanh Đức (2020) nhận diện nguồn của pháp luật ngân hàng nhưng chưa đi sâu vào quan hệ nội tại của cấu trúc giao dịch thẻ.

Nhánh thứ hai về thực trạng pháp lý, quản lý nhà nước và rủi ro: Phạm Ngọc Ngoạn (2010) phân tích quản lý nhà nước đối với dịch vụ thẻ thanh toán tại các ngân hàng thương mại nhưng ở thời điểm công nghệ số chưa phát triển mạnh. Đặng Kiên Cường (2018) chỉ ra lỗ hổng pháp lý trong việc cấp tín dụng cá nhân qua thẻ và nguy cơ nợ xấu khi ngân hàng tự áp dụng quy định nội bộ thiếu chuẩn mực chung. Bùi Quang Tiên (2017) và Phạm Thị Giang Thu (2019) cảnh báo thách thức bảo mật thông tin và tội phạm công nghệ cao qua thiết bị POS và thẻ ảo.

Nhánh thứ ba từ học thuật quốc tế: Steve Cornelius (2003) qua bài viết "The Legal Nature of Payment by Credit Card" phân tích các án lệ của Tòa án Vương quốc Anh để làm rõ bản chất pháp lý đa phương của giao dịch thẻ tín dụng. Benjamin Geva (1989) trong công trình "The E. Debit Card" tại Canada phân tích cơ chế chuyển tiền điện tử và phân bổ rủi ro tài khoản tiền gửi. Liran Haim (2011) tái định hình trách nhiệm của ngân hàng trong giao dịch thẻ dưới lý thuyết quan hệ đại lý. Maximilian Yang (2016) trong "Card Payments and Consumer Protection in Germany" chứng minh sự tương tác giữa văn hóa thanh toán tiền mặt của người Đức và khung pháp lý bảo vệ người tiêu dùng, so sánh với mô hình của Vương quốc Anh. Adam J. Levitin (2011) trong "Private Disordering - Payment Card Fraud Liability Rules" tại Hoa Kỳ phân tích cơ chế phân bổ tổn thất gian lận thẻ và sự can thiệp của Đạo luật Sherman cùng Tu chính án Durbin (Durbin Amendment) như phân tích của Harrison J. McAvoy (2013). Gabriella Gricius đánh giá hệ thống thẻ quốc gia Mir của Liên bang Nga như một mô hình tự chủ tài chính chiến lược.

Tranh luận học thuật cốt lõi: Tồn tại hai trường phái đối lập rõ rệt: (1) Trường phái tự do thỏa thuận kinh doanh (ủng hộ giảm thiểu can thiệp lập pháp, trao quyền tối đa cho TCPHT tự thiết kế quy trình và điều kiện giao dịch chung nhằm tối ưu hóa đổi mới sáng tạo); (2) Trường phái bảo vệ trật tự công và người tiêu dùng yếu thế (yêu cầu nhà nước can thiệp mạnh mẽ bằng các quy tắc bắt buộc về bảo vệ người tiêu dùng tài chính - FCP, áp đặt mức trần hạn mức tín dụng và chuyển đổi nghĩa vụ chứng minh lỗi gian lận sang phía ngân hàng).

Định vị công trình: Luận án định vị tại điểm giao thoa giữa luật kinh tế và luật ngân hàng, lấp đầy khoảng trống nghiên cứu bằng cách xây dựng hệ thống lý thuyết pháp lý toàn diện về thẻ phi vật lý, hợp đồng điện tử và cơ chế phân định trách nhiệm rủi ro kỹ thuật số theo chuẩn mực Basel và FCP.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và kiểm chứng các lý thuyết nền tảng trong khoa học pháp lý kinh tế:

1. Mở rộng Lý thuyết Tự do Hợp đồng (Freedom of Contract Theory): Dựa trên tư tưởng pháp lý của Bryan A. Garner (2004) và Shumei Lu, kết hợp với các nghiên cứu của Hoàng Vĩnh Long và Dương Anh Sơn (2011), luận án chứng minh rằng trong quan hệ dịch vụ thanh toán thẻ, quyền tự do hợp đồng của khách hàng cá nhân bị triệt tiêu đáng kể bởi sự áp đặt của các "Điều kiện giao dịch chung" (ĐKGDC) và hợp đồng theo mẫu do TCPHT đơn phương soạn thảo. Luận án xác lập luận điểm: Pháp luật phải đóng vai trò "cân bằng quyền lực" (gap-filling and power-balancing) để bảo vệ ý chí thực chất của bên yếu thế.
2. Bổ sung Lý thuyết Quyền Tự do Kinh doanh: Phân định ranh giới giữa quyền tự chủ kinh doanh của tổ chức tín dụng (TCTD) và trách nhiệm công ích về bảo đảm an toàn hệ thống thanh toán quốc gia, ngăn chặn rủi ro mang tính hệ thống (systemic risk).
3. Phát triển Lý thuyết Quản trị Rủi ro Doanh nghiệp (Enterprise Risk Management): Kế thừa mô hình của Al-Thani (2011) và Các nguyên tắc tăng cường quản trị ngân hàng của Ủy ban Basel, luận án chứng minh quản trị rủi ro thẻ không chỉ là quy trình kỹ thuật nội bộ mà là một nghĩa vụ pháp lý bắt buộc (statutory duty) của TCPHT và TCTTT đối với tính bảo mật của mã PIN, mã OTP, mã BIN và dữ liệu chủ thẻ.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa chiều 03 lý thuyết cốt lõi và 02 cơ chế quốc tế:

• Tích hợp liên ngành: Kết hợp các quy phạm luật tư (Bộ luật Dân sự năm 2015 về hợp đồng, trách nhiệm bồi thường thiệt hại) với luật công (Luật Ngân hàng Nhà nước, Luật Các TCTD, pháp luật xử lý vi phạm hành chính và hình sự).
• Khái niệm mới: Xác lập định nghĩa chuẩn xác: "Thẻ ngân hàng là một phương tiện thanh toán do ngân hàng phát hành để thực hiện các giao dịch thanh toán hàng hoá, dịch vụ, gửi, rút tiền mặt và sử dụng các dịch vụ khác theo các điều kiện và điều khoản được các bên thỏa thuận." Luận án phân tách ranh giới pháp lý giữa thẻ vật lý (thẻ khắc chữ nổi, thẻ từ, thẻ chip) và thẻ phi vật lý (thẻ ảo phát hành qua eKYC).
• Điều kiện biên (Boundary Conditions): Khung phân tích được áp dụng cho các TCTD được cấp phép cung ứng dịch vụ thanh toán tại Việt Nam, các tổ chức thẻ quốc tế (Visa, Mastercard, JCB) và người tiêu dùng nội địa/quốc tế giao dịch trong lãnh thổ Việt Nam.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu được thiết kế dựa trên lập trường nhận thức luận của Chủ nghĩa Thực chứng Pháp lý (Legal Positivism) kết hợp với Chủ nghĩa Hiện thực Phê phán (Critical Realism), lấy nền tảng phương pháp luận Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước và pháp luật làm kim chỉ nam. Thiết kế nghiên cứu đa tầng (multi-level design):

• Tầng 1 (Lập quy - Normative Level): Phân tích tính hợp hiến, hợp pháp và tính đồng bộ của các văn bản quy phạm pháp luật Việt Nam.
• Tầng 2 (Thực nghiệm - Empirical Level): Đánh giá số liệu thực tế về quy mô thẻ, giao dịch ATM/POS và các vụ việc tranh chấp, rủi ro gian lận thực tế từ báo cáo của Ngân hàng Nhà nước và Trung tâm Thông tin Tín dụng Quốc gia (CIC).
• Tầng 3 (So sánh - Comparative Level): Đối chiếu mô hình lập pháp của Hoa Kỳ, Đức, Vương quốc Anh, Canada và Liên bang Nga.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Luận án thực hiện tam giác đạc (triangulation) nghiêm ngặt:

1. Tam giác đạc dữ liệu (Data Triangulation): Kết hợp số liệu thống kê ngân hàng chính thức, hệ thống văn bản quy phạm pháp luật và các bản án/vụ việc tranh chấp thực tiễn.
2. Tam giác đạc phương pháp (Methodological Triangulation):
   • Phương pháp phân tích - tổng hợp: Bóc tách từng điều khoản trong Thông tư 19/2016/TT-NHNN và các văn bản sửa đổi để làm rõ các bất cập về điều kiện cấp tín dụng và trách nhiệm tra soát.
   • Phương pháp so sánh luật học (Comparative Law): Đối chiếu quy định giải quyết khiếu nại thẻ tại Điều 20 Thông tư 19/2016/TT-NHNN với Quy tắc Trách nhiệm hữu hạn của chủ thẻ theo Electronic Fund Transfer Act (Regulation E) của Hoa Kỳ.
   • Phương pháp bình luận pháp lý: Đánh giá các quan điểm lập pháp về độ tuổi sử dụng thẻ từ đủ 15 tuổi đến dưới 18 tuổi tại Điều 16 Thông tư 19/2016/TT-NHNN.

Data và phân tích

• Nguồn dữ liệu: Dữ liệu thứ cấp toàn diện từ Cổng thông tin điện tử Ngân hàng Nhà nước Việt Nam giai đoạn 2016–2023, Báo cáo An ninh Thanh toán của Verizon (Payment Security Report), báo cáo của Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam (VNBA) và hệ thống văn bản pháp luật thực định.
• Phương pháp phân tích nội dung (Content Analysis): Rà soát hơn 50 văn bản quy phạm pháp luật trực tiếp và liên quan, chỉ ra sự chồng chéo giữa Bộ luật Dân sự 2015, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và các thông tư chuyên ngành của Ngân hàng Nhà nước.
• Độ tin cậy và chuẩn xác: Các trích dẫn số liệu được kiểm chứng chéo qua các mốc thời gian quý I/2020, năm 2021, năm 2022 và 9 tháng đầu năm 2023, bảo đảm tính xác thực tuyệt đối.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Khoảng trống pháp lý về thẻ phi vật lý và phát hành qua eKYC: Mặc dù số lượng tài khoản mở qua eKYC tăng vọt đạt gần 10,8 triệu thẻ vào tháng 7 năm 2023, khung pháp lý hiện hành vẫn thiếu vắng các quy định chi tiết về kiểm soát định danh đa yếu tố khi thay đổi thiết bị nhận OTP hoặc phân định rủi ro khi bị tấn công kỹ thuật phi máy tính (social engineering).
2. Bất cập nghiêm trọng về độ tuổi và năng lực chủ thẻ: Pháp luật hiện hành cho phép người từ đủ 15 tuổi đến chưa đủ 18 tuổi không bị mất hoặc hạn chế năng lực hành vi dân sự được sử dụng thẻ ghi nợ, thẻ tín dụng, thẻ trả trước mà chưa có quy định bắt buộc về việc thẩm định nguồn tài chính độc lập hoặc sự bảo lãnh của người đại diện theo pháp luật khi cấp hạn mức tín dụng.
3. Sự mất cân bằng cấu trúc trong Hợp đồng Dịch vụ Thẻ: Các điều khoản trong hợp đồng phát hành và sử dụng thẻ (PHVSDT) do các NHTM ban hành hầu hết chuyển giao phần lớn rủi ro lộ mã PIN/OTP cho chủ thẻ, ngay cả trong trường hợp hệ thống dữ liệu của TCPHT hoặc ĐVCNT bị tấn công (data breach).
4. Thiếu chuẩn mực pháp lý thống nhất về hạn mức tín dụng qua thẻ: Pháp luật trao quyền cho các TCTD tự xây dựng quy định nội bộ mà không có khung trần an toàn tín dụng cá nhân, dẫn đến tình trạng cạnh tranh phát hành thẻ tín dụng không kiểm soát, gia tăng nợ xấu tiêu dùng như cảnh báo của Đặng Kiên Cường (2018).
5. Cơ chế tra soát, xử lý khiếu nại còn kéo dài và thiếu tính độc lập: Thời hạn tra soát lên tới 30-45 ngày đối với thẻ nội địa và quốc tế tạo gánh nặng tài chính và rủi ro thanh khoản cho người tiêu dùng dịch vụ tài chính.

Implications đa chiều

• Về mặt lập quy: Cần khẩn trương sửa đổi Thông tư số 19/2016/TT-NHNN theo hướng siết chặt điều kiện phát hành thẻ tín dụng cho nhóm 15 đến dưới 18 tuổi; bổ sung chương riêng về bảo vệ quyền riêng tư dữ liệu theo Nghị định 13/2023/NĐ-CP; thiết lập nguyên tắc chia sẻ rủi ro tổn thất gian lận (fraud loss sharing) tương tự mô hình của Hoa Kỳ và Đức.
• Về mặt quản trị ngân hàng: Các NHTM phải áp dụng chuẩn bảo mật dữ liệu thẻ thanh toán PCI DSS phiên bản mới nhất, tích hợp AI phát hiện giao dịch bất thường trong thời gian thực, và chấm dứt tình trạng lạm dụng hợp đồng mẫu bất bình đẳng.
• Về mặt xã hội: Tăng cường niềm tin của công chúng vào hệ thống thanh toán không dùng tiền mặt, thúc đẩy tài chính toàn diện (financial inclusion).

Limitations và Future Research

• Hạn chế nghiên cứu (Limitations):
  1. Phạm vi mẫu phân tích án lệ: Luận án chủ yếu tiếp cận các báo cáo tổng kết của cơ quan quản lý và các vụ việc tranh chấp điển hình được công khai, chưa bao quát được toàn bộ các tranh chấp được giải quyết nội bộ hoặc qua thương lượng bí mật giữa TCTD và khách hàng.
  2. Độ trễ thể chế: Công nghệ thanh toán số (Tokenization, Open Banking API, ví điện tử tích hợp thẻ) vận động với tốc độ nhanh hơn chu kỳ sửa đổi luật thực định.
  3. Số liệu định lượng chi tiết: Chưa có cơ sở dữ liệu định lượng mở cấp quốc gia về tỷ lệ nợ xấu chi tiết phát sinh riêng từ thẻ tín dụng phân rã theo từng nhóm độ tuổi cụ thể.
• Định hướng nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):
  1. Nghiên cứu hoàn thiện khung pháp lý thử nghiệm có kiểm soát (Sandbox) cho các dịch vụ thanh toán thẻ ứng dụng chuỗi khối (Blockchain) và tiền kỹ thuật số của Ngân hàng Trung ương (CBDC).
  2. Xây dựng mô hình phân định trách nhiệm pháp lý tự động (Smart Legal Contracts) trong hệ sinh thái ngân hàng mở (Open Banking).
  3. Đánh giá tác động kinh tế lượng của quy định trần phí quẹt thẻ (Interchange Fee Caps) đối với động lực mở rộng mạng lưới chấp nhận thẻ của các doanh nghiệp vừa và nhỏ (SMEs).

Tác động và ảnh hưởng

• Học thuật (Academic Impact): Cung cấp tài liệu tham khảo nền tảng cho các cơ sở đào tạo luật học và kinh tế (Đại học Luật Hà Nội, Học viện Ngân hàng, Đại học Kinh tế Quốc dân) trong việc giảng dạy các học phần Luật Ngân hàng, Pháp luật Thanh toán và Pháp luật Thương mại điện tử.
• Chính sách (Policy Influence): Đóng góp trực tiếp các luận cứ khoa học thực tiễn phục vụ quá trình sửa đổi, bổ sung Luật Ngân hàng Nhà nước, Luật Các tổ chức tín dụng năm 2024 và việc soạn thảo Nghị định mới thay thế Nghị định 101/2012/NĐ-CP về thanh toán không dùng tiền mặt của Chính phủ.
• Thực tiễn ngành ngân hàng (Industry Practice): Giúp các NHTM và tổ chức trung gian thanh toán chuẩn hóa quy trình phát hành thẻ, rà soát lại các điều khoản ĐKGDC nhằm phòng ngừa rủi ro tranh chấp dân sự và nâng cao xếp hạng quản trị rủi ro theo chuẩn quốc tế.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Giới học thuật: Kế thừa khung lý thuyết hoàn chỉnh về dịch vụ thẻ phi vật lý, tiếp cận hệ thống danh mục tài liệu tham khảo chuẩn mực và phát triển các hướng nghiên cứu phái sinh về Fintech Law.
• Cơ quan quản lý nhà nước (Ngân hàng Nhà nước, Bộ Tư pháp, Tòa án): Sở hữu căn cứ khoa học vững chắc để hoạch định chính sách, hoàn thiện văn bản quy phạm pháp luật và thống nhất đường lối xét xử các tranh chấp giao dịch thẻ điện tử.
• Các Ngân hàng Thương mại & Tổ chức Thẻ: Tối ưu hóa hệ thống kiểm soát nội bộ, nâng cao đạo đức kinh doanh ngân hàng và giảm thiểu rủi ro pháp lý vận hành.
• Người tiêu dùng & Xã hội: Được bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp tốt hơn khi tham gia thị trường tài chính số, thụ hưởng môi trường giao dịch thanh toán an toàn, minh bạch và bình đẳng.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Trả lời: Luận án đã mở rộng Lý thuyết Tự do Hợp đồng trong kỷ nguyên số bằng việc chỉ ra tính chất "bất đối xứng quyền lực và thông tin" giữa TCPHT và chủ thẻ trong việc xác lập ĐKGDC, từ đó chứng minh sự cần thiết phải chuyển dịch từ mô hình "tự do ý chí thuần túy" sang mô hình "can thiệp lập pháp bảo vệ bên yếu thế" (FCP) trong quan hệ dịch vụ thẻ.
2. Phương pháp so sánh luật học của luận án có điểm gì vượt trội so với các công trình trước? Trả lời: Luận án không chỉ dừng lại ở việc mô tả quy định nước ngoài mà đã tiến hành so sánh chức năng (functional comparative law), đặt quy định của Việt Nam đối chiếu trực tiếp với Đạo luật Chuyển tiền Điện tử của Hoa Kỳ (EFTA - Regulation E) và án lệ của Tòa án Vương quốc Anh về phân định rủi ro gian lận, từ đó rút ra các bài học lập pháp tương thích với thể chế kinh tế thị trường định hướng XHCN tại Việt Nam.
3. Phát hiện nào mang tính bất ngờ và có giá trị cảnh báo chính sách cao nhất? Trả lời: Luận án phát hiện rằng việc pháp luật cho phép cấp thẻ tín dụng cho người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi mà thả nổi quy định về thẩm định khả năng tài chính và không bắt buộc bảo lãnh của người đại diện là một "quả bom nổ chậm" về nợ xấu tiêu dùng và tranh chấp dân sự khi đối tượng này không có tài sản bảo đảm hay nguồn thu nhập ổn định.
4. Nghiên cứu có cung cấp quy trình nhân bản (Replication Protocol) không? Trả lời: Có. Quy trình nghiên cứu được chuẩn hóa thông qua khung ma trận 3 bước: (1) Rà soát tính hợp hiến - hợp pháp của quy phạm; (2) Đo lường dữ liệu tăng trưởng thị trường thực tế; (3) Đối chiếu tiêu chuẩn quốc tế (Basel & FCP), có thể áp dụng trực tiếp để đánh giá các dịch vụ thanh toán mới như BNPL (Mua trước trả sau) hay Tiền di động (Mobile Money).
5. Chương trình nghiên cứu 10 năm (10-year Research Agenda) được định hình ra sao? Trả lời: Tập trung vào 03 trục chính: (i) Thể chế hóa pháp luật về quản trị rủi ro thanh toán thẻ phi tập trung (DeFi); (ii) Cơ chế pháp lý bảo vệ danh tính số và dữ liệu sinh trắc học trong thanh toán eKYC; (iii) Hài hòa hóa pháp luật thanh toán thẻ xuyên biên giới trong khuôn khổ hội nhập kinh tế số ASEAN.

Kết luận

1. Công trình đã luận giải một cách toàn diện, có hệ thống các vấn đề lý luận cốt lõi về bản chất pháp lý của thẻ ngân hàng, dịch vụ thanh toán thẻ và cấu trúc pháp luật điều chỉnh quan hệ thanh toán thẻ trong nền kinh tế số.
2. Xác lập chuẩn xác khái niệm thẻ ngân hàng và thẻ phi vật lý, bổ sung cơ sở lý luận vững chắc cho khoa học pháp lý chuyên ngành luật ngân hàng tại Việt Nam.
3. Chỉ rõ các điểm nghẽn thực định về chủ thể sử dụng thẻ dưới 18 tuổi, hợp đồng theo mẫu bất bình đẳng, lỗ hổng bảo mật kỹ thuật số và hạn chế trong kiểm soát hạn mức tín dụng cá nhân.
4. Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ từ sửa đổi Luật Các TCTD, Thông tư 19/2016/TT-NHNN đến việc nâng cao năng lực thanh tra, giám sát của Ngân hàng Nhà nước và chuẩn hóa bảo mật quốc tế PCI DSS.
5. Tạo lập nền tảng khoa học thúc đẩy quá trình chuyển đổi số ngành ngân hàng an toàn, bền vững, góp phần hiện thực hóa Chiến lược tài chính toàn diện quốc gia và Đề án phát triển thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1 của luận án có giá trị tham khảo đối với nghiên cứu sinh khi nghiên cứu lý luận pháp luật về dịch vụ thanh toán. Trong nghiên cứu của mình, tác giả đã nêu ra nội dung cơ bản của pháp luật điều chỉnh hoạt động của ngân hàng thương mại ở Việt Nam, trong đó có bao gồm các quy định về dịch vụ thanh toán. Tác giả cũng đã làm rõ nguồn pháp luật điều chỉnh hoạt động của ngân hàng thương mại nói chung trong đó có hoạt động dịch vụ thanh toán bằng thẻ ngân hàng nói riêng bao gồm pháp luật trong nước và các điều ước quốc tế, tập quán quốc tế liên quan đến hoạt động ngân hàng. Từ những phân tích của mình, tác giả cho rằng “Pháp luật điều chỉnh hoạt động của ngân hàng thương mại ở Việt Nam bao gồm tổng thể các chế định, nguyên tắc và quy phạm điều chỉnh phạm vi hoạt động của ngân hàng thương mại phát sinh trong lĩnh vực tiền tệ, tín dụng, thanh toán và những hoạt động kinh doanh ngân hàng khác có liên quan”22.

Công trình nghiên cứu này cũng đã phân tích một số yếu tố tác động đến pháp luật điều chỉnh hoạt động của ngân hàng thương mại như: tính đặc thù về hoạt động ngân hàng thương mại, cơ chế quản lý kinh tế và trình độ phát triển kinh tế xã hội. Về các công trình nghiên cứu ngoài nước: - Bài viết của tác giả Steve Cornelius, "The Legal Nature of Payment by Credit Card", South African Mercantile Law Journal, vol. Bài viết nghiên cứu về bản chất pháp lý của việc thanh toán bằng thẻ tín dụng. Tác giả cho rằng thẻ tín dụng tuy mới chỉ xuất hiện vào khoảng đầu thế kỷ XX nhưng ngày càng đóng vai trò quan trọng trong giao dịch thương mại, đặc biệt tại thời điểm thương mại điện tử đang phát triển vô cùng mạnh mẽ.

Trong nghiên cứu của mình, tác giả đã khái lược về thị trường thẻ tín dụng, mô tả một lược đồ bao gồm các nội dung từ phát hành đến sử dụng thẻ. Tác giả phân tích một số án lệ của Tòa án Vương quốc Anh để từ đó tìm ra bản chất pháp lý của hoạt động thanh toán bằng thẻ tín dụng. Có thể thấy, nghiên cứu tiếp cận bản chất pháp lý của hoạt động thanh toán bằng thẻ tín dụng bằng 22 Ngô Quốc Kỳ (2003), “Hoàn thiện pháp luật điều chỉnh hoạt động của ngân hàng thương mại trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam”, Luận án Tiến sĩ Luật học, Trường Đại học Luật Hà Nội, tr. 14 cách phân tích những tình huống thực tế, một cách tiếp cận khác biệt so với đa số các công trình nghiên cứu tiếp cận từ lý luận.

Những kết quả mà tác giả đưa ra là những nội dung giá trị mà luận án có thể kế thừa khi nghiên cứu lý luận về thẻ ngân hàng, lý luận về dịch vụ thanh toán bằng thẻ ngân hàng. - Bài viết của tác giả Benjamin Geva, "The E. Debit Card", Canadian Business Law Journal, vol. Đây là một công trình nghiên cứu tổng thể về chuyển tiền điện tử bằng thẻ ghi nợ.

Trong nghiên cứu này, tác giả lần lượt phân tích các yếu tố cấu thành lên hệ thống chuyển tiền điện tử bằng thẻ ghi nợ, các nguyên tắc cơ bản của hệ thống và các vấn đề phát sinh trong giao dịch thẻ ghi nợ. Có thể nói, bài viết nghiên cứu khá sâu về một dạng của thẻ thanh toán đó chính là thẻ ghi nợ và dịch vụ chuyển tiền điện tử thông qua thẻ ghi nợ. Bài viết cung cấp một số nội dung rất cần thiết cho việc nghiên cứu luận án, đặc biệt là việc nghiên cứu về lý luận dịch vụ thanh toán bằng thẻ ngân hàng và thực trạng pháp luật về quy trình thanh toán bằng thẻ ngân hàng. - Bài viết của tác giả Gabriella Gricius, "Russia's New Soft Power: The Mir Card System", Journal of Liberty and International Affairs (JLIA), vol.

Bài viết nghiên cứu về hệ thống thanh toán thẻ quốc gia của Liên bang Nga và hệ thống thẻ Mir của nước này. Cụ thể, bài viết đã nghiên cứu bối cảnh ra đời của hệ thống thanh toán thẻ quốc gia của Liên bang Nga và hệ thống thẻ Mir, làm rõ cấu trúc và cách vận hành hệ thống thanh toán thẻ quốc gia của Liên bang Nga. Từ đó, bài viết phân tích sự tác động của hệ thống thanh toán thẻ quốc gia và hệ thống thẻ Mir đến nền kinh tế của Liên bang Nga. Nghiên cứu có giá trị tham khảo đối với luận án khi cung cấp các thông tin về hệ thống thẻ Mir cũng như hệ thống thanh toán thẻ quốc gia của Liên bang Nga, điều này hỗ trợ cho việc phân tích, so sánh hệ thống thanh toán bằng thẻ ngân hàng ở Việt Nam với Liên bang Nga và một số quốc gia khác.

Đối với các nghiên cứu nước ngoài, không có nghiên cứu nào nêu ra khái niệm thẻ ngân hàng. Các công trình này nghiên cứu trực tiếp về các dạng thẻ ngân hàng là thẻ tín dụng (credit card) và thẻ ghi nợ (debit card). Tác giả Steve Cornelius (2003) không đưa ra khái niệm thẻ tín dụng, tác giả chỉ ra thời điểm ra đời của thẻ tín dụng, khẳng định vai trò ngày càng quan trọng của thẻ tín dụng trong thời điểm thương mại điện tử phát triển nhanh chóng. Tác giả Benjamin Geva (1989) đã đưa ra khái niệm 15 về thẻ ghi nợ (debit card) là một phương tiện thanh toán mới, thiết bị này cung cấp quyền truy cập vào tài khoản tiền gửi tại ngân hàng, được phát triển chủ yếu trong quá trình phát triển của hệ thống chuyển tiền điện tử dựa trên nền tảng của thẻ tín dụng23.

Trong một nghiên cứu nước ngoài khác, tác giả Liran Haim (2011) tiếp cận khái niệm thẻ thanh toán dưới các góc độ khác nhau, góc độ thứ nhất thẻ thanh toán như một phương tiện thanh toán, góc độ thứ hai thẻ thanh toán như một giao dịch ngân hàng đặc biệt, góc độ thứ ba thẻ thanh toán được xem như một quan hệ đại lý (ngân hàng phát hành thẻ được xem là đại lý)24. Các nghiên cứu nước ngoài cũng không đưa ra khái niệm cụ thể về dịch vụ thanh toán bằng thẻ ngân hàng. Tuy nhiên, các nghiên cứu đều ít nhiều khái quát được một số nội dung liên quan đến dịch vụ thanh toán bằng thẻ tín dụng. Tác giả Steve Cornelius (2003) phân tích về dịch vụ thanh toán bằng thẻ tín dụng ở quốc gia Nam Phi trên khía cạnh quan hệ giữa những chủ thể có liên quan là người sử dụng thẻ, tổ chức phát hành thẻ (thường là các ngân hàng ở Nam Phi) và các nhà cung cấp (tổ chức chấp nhận thanh toán thẻ)25.

Có cách tiếp cận giống như trên là tác giả Harrison J McAvoy (2013) khi phân tích về dịch vụ thẻ thanh toán điện tử ở Hoa Kỳ. Tác giả cho rằng cấu trúc của mạng lưới thanh toán thẻ điển hình bao gồm năm bên: chủ thẻ (Cardholder), ngân hàng phát hành thẻ (Issuer), các tổ chức thẻ quốc tế, tổ chức tài chính cung cấp dịch vụ thanh toán (Acquirer) và các tổ chức chấp nhận thanh toán thẻ (Merchant)26. Các công trình nghiên cứu nước ngoài cũng không đưa ra định nghĩa, làm rõ cấu trúc pháp luật về dịch vụ thanh toán bằng thẻ ngân hàng. Những nội dung lý luận pháp luật gần như rất hạn chế.

Chỉ một số công trình nghiên cứu khoa học của tác giả nước ngoài có nội dung đánh giá hệ thống pháp luật của một số quốc gia trên thế giới, phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến pháp luật về thanh toán bằng thẻ ngân hàng cụ thể như: bài viết của tác giả Harrison J. McAvoy (2013), "Regulation Or Competition: 23 Benjamin Geva, "The E. Debit Card", Canadian Business Law Journal, vol. 24 Liran Haim, "Rethinking Banking Liability in Payment Card Relationship: The Case of Stop Payment Order as an Example" Temple International & Comparative Law Journal, vol.

25 Steve Cornelius, "The Legal Nature of Payment by Credit Card", South African Mercantile Law Journal, vol. 26 Harrison J McAvoy, "Regulation Or Competition: The Durbin Amendment, The Sherman Act, and Intervention in the Card Payment Industry", Seton Hall Legislative Journal, vol. 16 The Durbin Amendment, The Sherman Act, and Intervention in the Card Payment Industry", công trình nghiên cứu này nói về sự ảnh hưởng của Tu chính án Durbin và Đạo luật Sherman đến ngành công nghiệp thanh toán bằng thẻ tại Hoa Kỳ; Bài viết của tác giả Maximilian Yang (2016), "Card Payments and Consumer Protection in Germany", tác giả đã nghiên cứu sự ảnh hưởng trong văn hóa thanh toán của người Đức như một yếu tố tác động rất lớn đến pháp luật về thanh toán bằng thẻ ngân hàng và pháp luật về bảo vệ người tiêu dùng ở Đức khi sử dụng dịch vụ thanh toán bằng thẻ ngân hàng. Các công trình nghiên cứu về thực trạng pháp luật về dịch vụ thanh toán bằng thẻ ngân hàng Về các công trình nghiên cứu trong nước: - Cuốn sách “Cẩm nang pháp luật ngân hàng – Nhận diện những vấn đề pháp lý” của tác giả Trương Thanh Đức27.

Công trình đã tiến hành nghiên cứu toàn diện các vấn đề của pháp luật ngân hàng bao gồm: pháp luật về ngân hàng Nhà nước, ngân hàng thương mại và các tổ chức tín dụng; Pháp luật về dịch vụ ngân hàng; Pháp luật về tiền tệ và thanh toán ngân hàng; Pháp luật về tín dụng ngân hàng; Pháp luật về xử lý nợ và rủi ro. Tác giả đã nhận diện những vấn đề pháp lý gắn với từng nội dung trên, đã làm nổi bật những vấn đề quan trọng và còn gây tranh cãi. Trong chương 2 (mục 6) về “Pháp luật về giao dịch ngân hàng” và trong chương 3 (mục 12) về “Pháp luật về thanh toán ngân hàng”, tác giả đã phân tích một số vấn đề pháp lý liên quan đến giao dịch thanh toán bằng thẻ ngân hàng như vấn đề chủ thể, vấn đề quy trình cung cấp dịch vụ thanh toán bằng thẻ của ngân hàng thương mại. Tuy những nội dung này còn sơ lược nhưng vẫn có giá trị nhất định đối với luận án khi nghiên cứu thực trạng pháp luật về chủ thể trong hoạt động dịch vụ thanh toán bằng thẻ ngân hàng và quy trình thanh toán bằng thẻ của ngân hàng thương mại.

- Ngô Quốc Kỳ (2003), “Hoàn thiện pháp luật điều chỉnh hoạt động của ngân hàng thương mại trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam”, Luận án Tiến sĩ Luật học, Trường Đại học Luật Hà Nội. Trong chương 2 nghiên cứu về thực trạng pháp luật điều chỉnh hoạt động của ngân hàng thương mại 27 Trương Thanh Đức (2020), “Cẩm nang pháp luật ngân hàng – Nhận diện những vấn đề pháp lý”, Nxb Chính trị Quốc gia Sự thật.