CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VE TỰ DO HÓA TÀI KHOẢN VON 1. Khái niệm về tự do hóa tài khoản vốn Tài khoản vốn là một bộ phận của cán cân thanh toán của một quốc gia, ghi lại các giao dịch có liên quan đến sự dịch chuyên vốn (đây là sự dịch chuyên tài sản chứ không phải dich chuyền thu nhập vãng lai) va các giao dich liên quan tới việc mua lại, nhượng lại các tài sản phi tài chính, phi sản xuất giữa người cư trú của một quốc gia với những người không cư trú trong một khoảng thời gian nhất định. Kết cấu trong tài khoản vốn gồm 2 hạng mục chính là dịch chuyền vén/chuyén giao vốn đặc biệt (xóa nợ, viện trợ đầu tư, dịch chuyển quyền sở hữu các tài sản cố định.) và mua lại/nhượng lại các tài sản phi tài chính, phi sản xuất (bằng phát minh sáng chế, quyền tác giả, quyền sở hữu trí tuệ, thuế đánh vào qua tặng, thừa ké. Tự đo hóa tài khoản vốn là một quyết định của chính phủ của một quốc gia cho phép dịch chuyển từ một chế độ tài khoản vốn khép kín, nơi mà có nhiều rao cản pháp lý cản trở vốn di chuyển tự do vào ra khỏi biên giới của một quốc gia, sang một chế độ có hệ thống tài khoản vốn mở hơn, với các dòng vốn có thể được tự do di chuyển vào ra khỏi quốc gia đó (Peter Blair Henry, 2006).
Theo Benu Schneider (2000), tự do hóa tài khoản vốn là việc cho tự do tiến hành chuyển đổi các tài sản tài chính trong nước thành tài sản tài chính ở nước ngoài và ngược lại theo tỷ giá hối đoái do thị trường quy định. Con theo Ngân hàng Dự trữ An Độ (1997), tự do hóa tai khoản vốn là sự bãi bỏ các hạn chế về các khoản thanh toán, các biện pháp tài chính, tiền tệ liên quan đến giao dịch vốn. Tự do hóa tài khoản vốn là một xu thế tất yếu nhằm tạo ra một khu vực kinh tế hội nhập sâu và toàn diện (The road to ASEAN financial integration, 2013). Chu chuyển vốn tự do là một nội dung cơ bản của hội nhập kinh tế, nó cho phép dịch chuyển các khoản tiết kiệm từ các nền kinh tế phát triển dé hỗ trợ tăng trưởng cho các nền kinh tế đang phát triển bằng cách giảm chi phí vốn.
Theo nghĩa rộng, tài khoản vốn thường được hiểu là tài khoản vốn và tài chính nằm trong cán cân thanh toán của một quốc gia, bao gồm các luồng vốn tài chính, chủ yếu là vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI), vốn dau tư gián tiếp (FPI) 13 và các khoản nợ. Các quốc gia hoàn toàn có thể kiểm soát luồng vốn này thông qua các kênh chính thống nhằm bảo vệ nên kinh tế khỏi những rủi ro gắn với biến động của dòng vốn quốc tế. Ngược lại với việc đưa ra các hạn chế đó, chính phủ một quốc gia có thể tiến hành tự do hóa tài khoản vốn thông qua quyết định chuyền từ cơ chế đóng cửa tài khoản vốn - tinh trạng mà các dòng vốn không được ra vào quốc gia đó một cách tự do, sang một hệ thống tài khoản vốn mở trong đó vốn có thể chuyên vào và ra một cách thoải mái (Eichengreen, 1999; Prasad et al, 2003; Henry, 2007). Trong bài nghiên cứu này, tác giả sẽ phân tích các vấn đề liên quan đến tự do hóa tài khoản vốn theo nghĩa rộng.
Lợi ích của tự do hóa tài khoản vốn Tự do hóa tài khoản vốn có thé đem đến nhiều lợi ích nhưng cũng kém theo các rủi ro tiềm an. Chu chuyền vốn tự do trên toàn cầu có thể có những lợi ích quan trọng đối với một quốc gia nói riêng và nền kinh tế toàn cầu nói chung. Cụ thể, chu chuyển vốn có thé giúp khu vực tài chính của một quốc gia trở nên cạnh tranh hơn. Ở cấp độ toàn cầu, các chu chuyển vốn có thé thực hiện tốt hon trong việc điều hòa vốn đề hỗ trợ thúc day tăng trưởng và giúp cho việc điều chỉnh tình trạng mắt cân đối kinh tế giữa các nước một cách dễ dàng.
Tuy nhiên, chu chuyền vốn cũng có thể gây ra rủi ro khôn lường vi bản chất của các dòng vén là dé bay vốn và các dòng vốn này có thể lớn hơn so với khả năng hấp thụ của thị trường tài chính hay nền kinh tế của một quốc gia. Điều này có thé dẫn đến sự gia tăng của tín dụng hoặc giá tai sản tài chính và làm cho các quốc gia dé bị ảnh hưởng từ sự bat ồn toàn cầu. Do vậy, tự do hóa tài khoản vốn sẽ đem lại các lợi ích nếu các quốc gia có sự chuẩn bị kỹ càng cho tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế nói chung và hội nhập tài chính nói riêng. Lợi ích có thê có gồm (1) Lợi ích tĩnh: Tái phân bô vốn đầu tư từ nước giàu về vốn nhưng có tỷ suất sinh lợi thấp sang nước nghèo về vốn nhưng có tỷ suất sinh lợi cao; và (2) Lợi ích động: Tạo ra cơ hội đa dạng hóa rủi ro (tài sản trong nước có thê được kết hợp trong một danh mục đầu tư quốc tế rộng lớn), từ đó giảm chỉ phí vốn cho các doanh nghiệp trong nước.
Để giúp các quốc gia đạt được những lợi ích và kiểm soát được các rủi ro đi kèm với sự dịch chuyển của dòng vốn, IMF đã đưa ra 7 nội dung quan trọng liên quan đến giao dịch vốn, bao gồm: 14 (i Sự dich chuyền vốn có thé mang lại lợi ích cho các nước nhưng cũng kèm theo những rủi ro ngay cả đối với quốc gia đã thực hiện chính sách tự do hóa tài khoản vốn từ lâu và đã được hưởng lợi ích từ sự dịch chuyển vốn này; (ii) Nhìn chung, tự do hóa dịch chuyền vốn sẽ thu được nhiều lợi ich hơn là thiệt hại nếu như các quốc gia đã đạt đến mức độ nhất định về phát triên tài chính và thể chế; (iii) Việc tự do hóa các dịch chuyên vốn cần được thực hiện theo kế hoạch chặt chẽ, đúng thời điểm và theo trình tự thời gian hợp lý để đảm bảo rằng lợi ích thu được sẽ lớn hơn chỉ phí bỏ ra; (iv) Quốc gia đã từng thực hiện những biện pháp. để hạn chế dịch chuyển vốn sâu rộng và lâu dài có thê được hưởng lợi nhiều hơn từ tự do hóa nếu công tác này được thực hiện một cách có trật tự. Tuy nhiên, không thể tiên liệu trước được rằng tự do hóa là mục tiêu phù hợp cho mọi quốc gia tại mọi thời điểm; (v) Việc tăng nhanh dịch chuyển vốn vào hoặc đình trệ chu chuyển vốn ra có thể tạo ra những thách thức chính sách. Việc đối phó bằng chính sách phù hợp cần phải được thực hiện bởi các quốc gia nhận chu chuyển vốn và các quốc gia thực hiện các chu chuyển vốn; (vi) Đê quản lý các rủi ro đi kèm với sự gia tăng nhanh chóng dòng vốn vào hoặc sự sụt giảm mạnh dòng vốn ra, điều quan trọng là phải có sự can thiệp của các chính sách kinh tế vĩ mô, cũng như việc quy định và giám sát sát sao sự lành mạnh và ôn định của hệ thống tài chính và đảm bảo sự vững mạnh của các tô chức tài chính.
Trong một số trường hợp, việc áp dụng các biện pháp quản lý chu chuyển vốn có thể là hữu ích. Tuy nhiên, không nên sử dụng các biện pháp này đề thay thế cho các điều chỉnh kinh tế vĩ mô; (vii) Công tác hoạch định chính sách ở tất cả các nước, bao gồm cả những quốc gia tạo ra các chu chuyền vốn lớn, cần phải tính đến việc làm như thế nào để cho các chính sách của họ có ảnh hưởng tích cực đến 6n định kinh tế và tài chính toàn cầu. Như vậy, sự phối hợp chính sách giữa các quốc gia sẽ giúp giảm thiểu rủi ro của các chu chuyên vốn. Những điều kiện cơ bản để tự do hóa tài khoán vốn cho mục tiêu ổn định kinh tế vĩ mô Để có thé đảm bảo sự ổn định tài chính của quốc gia, trước khi quyết định cho phép từng bước tự do hóa tài khoản vốn, các quốc gia cần có sự chuẩn bị và đáp ứng được một số điều kiện sau: - Sự phù hợp của chế độ tỷ giá hối đoái: Theo lý thuyết bộ ba bat khả thi (impossible trinity) (Mundell 1963; Fleming, 1962), một quốc gia không thé đồng thời thực hiện được ba chính sách: (1) ồn định giá trị đồng bản tệ, (2) độc lập/tự chủ trong chính sách kinh té/tién tệ, va (3) hội nhập tài chính/tự do lưu chuyển vốn với các quốc gia khác.
Tuy nhiên, toàn cầu hóa là xu thé tất yếu và đồng nghĩa là các quốc gia sẽ phải từng bước hội nhập tài chính nói chung và tự do hóa tài khoản vốn nói riêng, do vậy cần phải lựa chọn mô hình điều hành chính sách tỷ giá hối đoái phù hợp trong bối cảnh hội nhập. Yigang và Tangxian (2001) đã đề xuất thuyết tam giác mở rộng, một quốc gia có thé có những phối hợp mục tiêu khác nhau và không phải chấp nhận sự đánh đổi hoàn toàn như tam giác của Mundell - Fleming mà thay vào đó có thể thực hiện một cơ chế trung gian của 3 mục tiêu. Bên cạnh kết hợp tại đỉnh của tam giác, các quốc gia vẫn có thể lựa chọn cho mình một kết hợp nào đó bên trong tam giác miễn là nó phù hợp với những mục tiêu chính sách mà quốc gia đó đang theo đuôi. Mỗi điểm bên trong tam giác thé hiện một sự kết hợp trung gian giữa ba mục tiêu chính sách.
Tức là, vẫn có thé lựa chọn cơ chế ty giá bán ổn định (half— stability) hoặc chính sách tiền tệ bán độc lập (half- independence) trong điều kiện tự do hóa tài khoản vốn. Hoặc kiểm soát vốn ở mức độ vừa phải, chính sách tiền tệ độc lập có giới hạn và tỷ giá hối đoái biến động trong một biên độ cho phép. Như vậy, tại từng giai đoạn thực hiện lộ trình tự do hóa tài khoản vốn của mỗi quốc gia, lựa chọn chính sách tỷ giá hối đoái phù hợp là cần thiết dé đảm bảo sự ồn định kinh tế vĩ mô. - Nền tảng môi trường kinh tế vĩ mô ồn định: Theo Schneider (2000), ổn định kinh tế vĩ mô là điều kiện tiên quyết quan trọng cho việc tự do hóa tài khoản vốn.