CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ NỀN KINH TẾ XANH VÀ CHÍNH SÁCH TÀI CHÍNH HƯỚNG TỚI NỀN KINH TẾ XANH 1. Tổng quan về nền kinh tế xanh 1. Khái niệm và đặc trưng của nền kinh tế xanh Thuật ngữ nền kinh tế xanh được đặt ra đầu tiên bởi nhà kinh tế môi trường David Pearce vào năm 1989, trong một nghiên cứu cho Chính phủ Anh về “Kế hoạch chi tiết cho nền kinh tế xanh” nhằm kiểm tra ý nghĩa của phát triển bền vững để đo lường tiến trình phát triển kinh tế. Kể từ năm 2008, trong bối cảnh khủng hoảng kinh tế - tài chính thế giới thì thuật ngữ nền kinh tế xanh được đưa vào sử dụng rộng rãi hơn.
Một nền kinh tế xanh có thể được coi là một nền kinh tế có lượng phát thải các-bon thấp, sử dụng tài nguyên hiệu quả và bao trùm toàn xã hội (UNEP, 2011). Nền kinh tế xanh nhằm mục đích cải thiện phúc lợi của con người và bình đẳng xã hội, trong khi giảm đáng kể rủi ro môi trường và sự khan hiếm tài nguyên thiên nhiên (UNEP, 2011). Xét về mặt học thuật, “Nền kinh tế xanh” là “kinh tế môi trường” nhưng được nâng cấp lên, trong đó “nghiên cứu mối quan hệ tương tác, phụ thuộc và quy định lẫn nhau giữa kinh tế và môi trường nhằm bảo đảm một sự phát triển ổn định, hiệu quả, liên tục và bền vững trên cơ sở bảo vệ môi trường và lấy con người làm trung tâm”. “Nền kinh tế xanh là nền kinh tế nâng cao đời sống của con người và cải thiện công bằng xã hội, đồng thời giảm thiểu những rủi ro môi trường và những thiếu hụt sinh thái” (Armand Kaszterlan, 2017).
“Nền kinh tế xanh là nền kinh tế tạo ra chất lượng cuộc sống tốt hơn cho tất cả mọi người trong giới hạn sinh thái của trái đất” (United Nations, 2012). Tổ chức Sáng kiến nền kinh tế xanh của Liên hợp quốc cho rằng “Tăng trưởng xanh hay xây dựng nền kinh tế xanh là quá trình tái cơ cấu lại hoạt động kinh tế và cơ sở hạ tầng để đạt được kết quả tốt hơn từ các khoản đầu tư cho tài nguyên, nhân lực và tài chính, đồng thời giảm phát thải khí nhà kính, khai thác và Luận văn tiến sĩ Kinh tế 25 sử dụng ít tài nguyên thiên nhiên hơn, tạo ra ít chất thải hơn và giảm sự mất công bằng cho xã hội” (Liên Hợp quốc, 2007). Như vậy, nền kinh tế xanh được tiếp cận dưới nhiều góc độ khác nhau và về cơ bản nền kinh tế xanh là nền kinh tế giảm thiểu khí nhà kính, bảo vệ môi trường, kích thích sử dụng hiệu quả tài nguyên trên cơ sở ứng dụng khoa học công nghệ hiện đại hướng tới nâng cao đời sống cho con người. Trong nền kinh tế xanh, tài nguyên - môi trường được xem là nhân tố có tính quyết định đến tăng trưởng kinh tế, cải thiện chuỗi giá trị, đem lại sự ổn định và thịnh vượng lâu dài.
Từ khái niệm về nền kinh tế xanh ở trên, có thể rút ra một số đặc trưng cơ bản của nền kinh tế xanh như sau: Thứ nhất, nền kinh tế xanh là nền kinh tế hướng tới giảm phát thải khí nhà kính và ứng phó với biến đổi khí hậu Để hạn chế những tác động của phát thải khí nhà kính, của biến đổi khí hậu, các quốc gia hiện đang thực hiện nhiều sáng kiến, chính sách và hoạt động thiết thực - trong đó chuyển đổi mô hình sang nền kinh tế xanh được coi là cách thức hữu hiệu nhất. Trong nền kinh tế xanh sẽ diễn ra sự phát triển mạnh mẽ của năng lượng tái tạo, đặc biệt là năng lượng mặt trời và năng lượng gió, cùng với tăng trưởng kinh tế và giảm phát thải khí nhà kính. Mục tiêu hướng tới 100% năng lượng tái tạo là giải pháp quan trọng để mang lại những cơ hội, lợi ích kinh tế mới: giúp giảm phát thải khí nhà kính, giảm phụ thuộc vào than nhập khẩu và góp phần đảm bảo nguồn cung năng lượng, tăng cường tiếp cận năng lượng cho người nghèo, giảm thiểu ô nhiễm môi trường và góp phần bảo đảm an ninh quốc gia. Trong các khí nhà kính thì CO2 chiếm khoảng hơn 80% lượng khí nhà kính, do đó, CO2 được dùng làm tiêu chí để luận án phân tích chính sách tài chính đối với nền kinh tế xanh.
Thứ hai, nền kinh tế xanh là nền kinh tế khai thác và sử dụng hiệu quả tài nguyên Để hướng tới nền kinh tế xanh thì việc đưa ra các chiến lược khai thác và sử dụng các nguồn tài nguyên tái tạo và không tái tạo có một vai trò đặc biệt quan trọng. Mặc dù tài nguyên thiên nhiên là nền tảng cho sự phát triển, được con người sử Luận văn tiến sĩ Kinh tế 26 dụng hàng ngày nhưng không được tính toán chi phí trong hệ thống kinh tế của chúng ta. Sử dụng bền vững và phục hồi các nguồn tài nguyên thiên nhiên có vai trò quan trọng trong việc đạt được các mục tiêu phát triển bền vững, mang lại cuộc sống hạnh phúc cho con người. Do đó, việc tiêu thụ năng lượng và tài nguyên, hướng tới sử dụng năng lượng tái tạo được dùng để đánh giá ảnh hưởng của chính sách tài chính đối với nền kinh tế xanh.
Thứ ba, nền kinh tế xanh là nền kinh tế ứng dụng công nghệ tiên tiến, thân thiện với môi trường Ứng dụng KHCN trong bảo vệ môi trường - có thể coi là yếu tố tiên quyết để xây dựng nền kinh tế xanh. Các công nghệ thân thiện môi trường bao gồm: các hệ thống quản lý chất thải, tái chế và hệ thống vận chuyển sử dụng pin nhiên liệu, động cơ hybrid hoặc nhiên liệu sinh học, xây dựng bền vững… Công nghệ môi trường đóng một vai trò quan trọng trong mọi lĩnh vực của nền kinh tế: nông nghiệp, xây dựng, năng lượng, quy trình công nghiệp, xử lý rác thải, quản lý tài nguyên, vận chuyển… Như vậy, các khoản chi, đầu tư vào khoa học công nghệ tiên tiến, số doanh nghiệp đầu tư vào khoa học hay các sản phẩm ứng dụng công nghệ tiên tiến được dùng để đánh giá ảnh hưởng của chính sách tài chính đối với nền kinh tế xanh. Mục tiêu của việc hướng tới nền kinh tế xanh OECD là tổ chức đi tiên phong trong việc đưa ra các Mục tiêu Phát triển Quốc tế trong bản Báo cáo Định hướng Thế kỷ 21 - đây là tiền thân của Mục tiêu phát triển Thiên niên kỷ (gọi tắt là MDGs). Đến năm 2016, những mục tiêu này đã được thay thế bằng 17 mục tiêu của phát triển bền vững (SDGs) giai đoạn 2016-2030.
Do nền kinh tế xanh là cách thức, là hướng đi để các quốc gia đạt được phát triển bền vững, vì vậy, trong các mục tiêu phát triển bền vững có chứa đựng khá đầy đủ các mục tiêu của nền kinh tế xanh. Theo UN (2015), trong số 17 mục tiêu của phát triển bền vững, có 12 mục tiêu của nền kinh tế xanh, cụ thể: Luận văn tiến sĩ Kinh tế 27 Bảng 1. Mục tiêu hướng tới nền kinh tế xanh TT Mục tiêu Xóa đói, đảm bảo an ninh lương thực và cải thiện dinh dưỡng, phát triển nông nghiệp bền 1 vững. Đảm bảo nguồn cung cứng và quản lý bền vững nguồn nước và các điều kiện vệ sinh môi 2 trường cho tất cả mọi người Đảm bảo khả năng tiếp cận nguồn năng lượng hiện đại, bền vững, đáng tin cậy và trong khả 3 năng chi trả cho tất cả mọi người Khuyến khích tăng trưởng kinh tế bền vững hiệu quả dài hạn, tạo việc làm đầy đủ, năng 4 suất cao và bền vững cho tất cả mọi người Xây dựng cơ sở hạ tầng đồng bộ, khuyến khích quá trình công nghiệp hóa toàn diện và bền 5 vững, thúc đẩy sự đổi mới.
6 Xây dựng các đô thị và cộng đồng dân cư hiệu quả, an toàn, đồng bộ và bền vững 7 Đảm bảo các hình mẫu sản xuất và tiêu dùng bền vững Triển khai các hành động khẩn cấp để giải quyết vấn đề biến đổi khí hậu và các tác động 8 của nó Bảo tồn và sử dụng bền vững các đại dương, biển và tài nguyên biển cho phát triển bền 9 vững Bảo vệ, khôi phục và khuyến khích sử dụng bền vững các hệ sinh thái trên bề mặt trái đất, 10 quản lý bền vững tài nguyên rừng, chống sa mạc hóa, chống xói mòn đất và ngăn chặn sự mất đa dạng sinh học Thúc đẩy xã hội hài hòa và hiệu quả cho phát triển bền vững, tạo ra cơ hội về công bằng và 11 công lý cho tất cả mọi người và xây dựng các thể chế hiệu quả, có trách nhiệm giải trình ở tất cả các cấp Nâng cao khả năng thực hiện và làm mới mối quan hệ đối tác toàn cầu vì sự phát triển bền 12 vững Nguồn: United Nations Statistical Commission (2015) 1. Vai trò của nền kinh tế xanh Nền kinh tế xanh đóng vai trò quan trọng trong phát triển bền vững: Phát triển bền vững đòi hỏi sự tiến bộ và tăng cường của các yếu tố: kinh tế, xã hội và môi trường nên chuyển đổi sang nền kinh tế xanh có thể là một động lực quan trọng trong quá trình này. Trong nền kinh tế xanh, môi trường được xem là nhân tố có tính quyết định đến tăng trưởng kinh tế, cải thiện chuỗi giá trị và đem lại sự ổn định, thịnh vượng lâu dài. Đối với một bộ phận người dân có mức sống dưới mức nghèo khổ phụ thuộc nhiều vào tự nhiên, và dễ bị tổn thương trước tác động của thiên tai và biến đổi khí hậu, do đó, việc hướng tới nền kinh tế xanh góp phần cải thiện công bằng xã hội, và được xem như là một hướng đi tốt để phát triển bền vững.
Quá trình hướng tới nền kinh tế xanh tại các quốc gia phụ thuộc vào các yếu tố về vị trí địa lý Luận văn tiến sĩ Kinh tế 28 tài nguyên thiên nhiên và tiềm lực con người – xã hội, cũng như giai đoạn phát triển kinh tế. Nhưng những nguyên tắc quan trọng bao gồm đảm bảo phúc lợi cao nhất, đạt mục tiêu công bằng về mặt xã hội và hạn chế tối đa những rủi ro cho môi trường và hệ sinh thái thì vẫn luôn luôn không thay đổi.