Luận Án Tiến Sĩ Nghiên Cứu Kiểm Soát Nội Bộ Tại Các Ngân Hàng Thương Mại Việt Nam

Luận án tiến sĩ kinh tế phân tích kiểm soát nội bộ trong các ngân hàng thương mại việt nam, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực nghiệm, đóng góp tri thức mới cho ngành.

• Tác giả: Bùi Thanh Sơn
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Đăng Khâm
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Quản lý kinh tế
• Đề tài: Kiểm Soát Nội Bộ Trong Các Ngân Hàng Thương Mại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• 1.1. Nghiên cứu nước ngoài
• 1.1.1. Nghiên cứu về kiểm soát nội bộ
• 1.1.2. Nghiên cứu về hệ thống kiểm soát nội bộ gắn với quản trị rủi ro trong một số lĩnh vực cụ thể
• 1.2. Nghiên cứu trong nước
• 1.2.1. Nghiên cứu về hệ thống kiểm soát nội bộ
• 1.2.2. Nghiên cứu hệ thống kiểm soát nội bộ trong mối quan hệ với quản trị rủi ro
• 1.3. Kết luận về khoảng trống nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ KIỂM SOÁT NỘI BỘ VÀ HỆ THỐNG KIỂM SOÁT NỘI BỘ CỦA NGÂN HÀNG THƢƠNG MẠI
• 2.1. Kiểm soát nội bộ
• 2.2. Kiểm soát trong quản lý
• 2.3. Kiểm soát nội bộ
• 2.4. Hệ thống kiểm soát nội bộ trong ngân hàng thương mại
• 2.4.1. Khái quát về hệ thống kiểm soát nội bộ trong ngân hàng thương mại
• 2.4.2. Các thành phần của hệ thống kiểm soát nội bộ trong ngân hàng thương mại
• 2.4.3. Hệ thống kiểm soát nội bộ và quản trị rủi ro trong ngân hàng thương mại
• 2.4.4. Ảnh hưởng của đặc điểm ngân hàng thương mại đối với hệ thống kiểm soát nội bộ
• 2.4.5. Ngân hàng thương mại và những yêu cầu đặt ra đối với hệ thống kiểm soát nội bộ
• 2.4.6. Nhân tố ảnh hưởng hệ thống kiểm soát nội bộ trong ngân hàng thương mại
• 2.4.7. Quản lý nhà nước đối với hệ thống KSNB trong các NHTM
• 2.5. Kinh nghiệm quốc tế về hoạt động của hệ thống kiểm soát nội bộ trong ngân hàng thương mại và bài học kinh nghiệm đối với Việt Nam
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG HỆ THỐNG KIỂM SOÁT NỘI BỘ TRONG CÁC NGÂN HÀNG THƢƠNG MẠI VIỆT NAM
• 3.1. Hoạt động của ngân hàng thương mại Việt Nam và những quy định về kiểm soát nội bộ trong ngân hàng thương mại
• 3.1.1. Khái quát về ngân hàng thương mại Việt Nam
• 3.1.2. Những quy định về hệ thống KSNB trong NHTM Việt Nam
• 3.2. Rủi ro trọng yếu trong hoạt động của ngân hàng thương mại
• 3.3. Thực trạng hệ thống kiểm soát nội bộ trong các ngân hàng thương mại Việt Nam
• 3.3.1. Thực trạng quản lý nhà nước đối với hệ thống kiểm soát nội bộ trong các ngân hàng thương mại
• 3.3.2. Đánh giá thực trạng hệ thống kiểm soát nội bộ trong các ngân hàng thương mại Việt Nam
• 3.3.3. Ưu điểm của hệ thống kiểm soát nội bộ trong các ngân hàng thương mại Việt Nam
• 3.3.4. Một số hạn chế của hệ thống kiểm soát nội bộ trong các ngân hàng thương mại Việt Nam
• 3.3.5. Nguyên nhân của những hạn chế về hệ thống kiểm soát nội bộ trong các ngân hàng thương mại Việt Nam
• 4. CHƯƠNG 4: GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN HỆ THỐNG KIỂM SOÁT NỘI BỘ TRONG CÁC NGÂN HÀNG THƢƠNG MẠI VIỆT NAM
• 4.1. Những cơ hội và thách thức đối với các ngân hàng thương mại Việt Nam trong bối cảnh hội nhập quốc tế
• 4.1.1. Những thách thức
• 4.2. Định hướng hoàn thiện hệ thống kiểm soát nội bộ trong các NHTM Việt Nam
• 4.2.1. Quan điểm hoàn thiện hệ thống kiểm soát nội bộ
• 4.2.2. Nguyên tắc và yêu cầu hoàn thiện hệ thống kiểm soát nội bộ
• 4.2.3. Giải pháp hoàn thiện hệ thống kiểm soát nội bộ trong các ngân hàng thương mại Việt Nam
• 4.2.3.1. Hoàn thiện môi trường kiểm soát
• 4.2.3.2. Hoàn thiện quy trình đánh giá rủi ro
• 4.2.3.3. Hoàn thiện các hoạt động, thủ tục kiểm soát
• 4.2.3.4. Nâng cao chất lượng hệ thống thông tin và truyền thông
• 4.2.3.5. Hoàn thiện hoạt động giám sát
• 4.2.3.6. Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực cho hệ thống kiểm soát nội bộ
• 4.3. Kiến nghị thực hiện giải pháp hoàn thiện hệ thống kiểm soát nội bộ trong các ngân hàng thương mại Việt Nam
• 4.3.1. Đối với Nhà nước
• 4.3.2. Hoàn thiện quy trình, thủ tục giám sát ngân hàng của NHNN
• 4.3.3. Tạo lập kênh thông tin giữa NHNN với các cơ quan có liên quan
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Kiểm soát Nội Bộ Ngân hàng Thương mại Việt Nam Khái quát và Khung Lý thuyết

Phần này thiết lập nền tảng lý thuyết cho nghiên cứu. Kiểm soát nội bộ ngân hàng được định nghĩa rõ ràng, nhấn mạnh vai trò trong việc đảm bảo hoạt động an toàn, hiệu quả và tuân thủ quy định. Luận án phân tích khái niệm kiểm soát nội bộ, các thành phần của hệ thống kiểm soát nội bộ trong ngân hàng thương mại, và mối liên hệ mật thiết giữa kiểm soát nội bộ với quản trị rủi ro ngân hàng. Khung COSO được sử dụng làm cơ sở phân tích, nhấn mạnh vào các thành phần chính: môi trường kiểm soát, đánh giá rủi ro, hoạt động kiểm soát, thông tin và truyền thông, giám sát. Luận án cũng khảo sát các quy định kiểm soát nội bộ ngân hàng, cả trong nước và quốc tế, bao gồm các chuẩn mực Basel II và Basel III. Nghiên cứu kiểm soát nội bộ của các tác giả nổi tiếng được tổng hợp, phân tích để làm rõ những đóng góp và hạn chế của các nghiên cứu trước đây. Phân tích kiểm soát nội bộ ngân hàng cần chú trọng vào thực tiễn hoạt động của các ngân hàng thương mại Việt Nam.

1.1. Khái niệm và Vai trò của Kiểm soát Nội bộ

Luận án làm rõ khái niệm kiểm soát nội bộ (KSNB) trong bối cảnh ngân hàng thương mại. KSNB không chỉ là việc kiểm tra, giám sát mà còn là một quá trình tích hợp, bao gồm nhiều hoạt động nhằm đảm bảo việc đạt được các mục tiêu. Kiểm soát nội bộ tốt giúp giảm thiểu rủi ro kiểm soát nội bộ ngân hàng, ngăn ngừa gian lận, sai sót, và bảo vệ tài sản của ngân hàng. Luận án phân tích vai trò của KSNB trong việc nâng cao hiệu quả hoạt động, minh bạch thông tin, và tuân thủ pháp luật. Ngân hàng thương mại Việt Nam đang phải đối mặt với nhiều thách thức, vì vậy kiểm soát nội bộ đóng vai trò then chốt trong sự ổn định và phát triển bền vững của hệ thống ngân hàng. Nghiên cứu chỉ ra rằng một hệ thống kiểm soát nội bộ mạnh mẽ là yếu tố quan trọng giúp các ngân hàng Việt Nam vượt qua các khủng hoảng tài chính. Những vụ việc tiêu cực gần đây cho thấy tầm quan trọng của việc tăng cường kiểm soát nội bộ. Tầm quan trọng của KSNB được nhấn mạnh trong việc bảo vệ lợi ích của các cổ đông, khách hàng và toàn bộ nền kinh tế.

1.2. Khung COSO và các Chuẩn mực Quốc tế

Luận án trình bày chi tiết về khung COSO, một khung quản trị rủi ro và kiểm soát nội bộ được quốc tế công nhận rộng rãi. Các thành phần của khung kiểm soát nội bộ COSO, bao gồm môi trường kiểm soát, đánh giá rủi ro, hoạt động kiểm soát, thông tin và truyền thông, giám sát, được phân tích kỹ lưỡng. Luận án so sánh khung COSO với các chuẩn mực quốc tế khác, đặc biệt là các nguyên tắc Basel II và Basel III, để làm rõ những điểm tương đồng và khác biệt. Basel II và Basel III đặt ra những yêu cầu ngày càng cao hơn đối với kiểm soát nội bộ ngân hàng, đặc biệt là trong quản lý rủi ro tín dụng, rủi ro thị trường, và rủi ro hoạt động. Việc áp dụng chuẩn mực kiểm soát nội bộ ngân hàng quốc tế là cần thiết để nâng cao năng lực cạnh tranh của ngân hàng thương mại Việt Nam trên thị trường toàn cầu. Nghiên cứu đề cập đến các thách thức trong việc triển khai các chuẩn mực này trong bối cảnh cụ thể của Việt Nam.

II. Thực trạng Kiểm soát Nội bộ Ngân hàng Thương mại Việt Nam

Phần này phân tích thực trạng kiểm soát nội bộ ngân hàng tại Việt Nam. Nghiên cứu kiểm soát nội bộ dựa trên dữ liệu thực tế, bao gồm khảo sát, phỏng vấn, và phân tích báo cáo tài chính của các ngân hàng thương mại Việt Nam. Kết quả cho thấy những điểm mạnh và điểm yếu của hệ thống kiểm soát nội bộ hiện hành. Các rủi ro kiểm soát nội bộ ngân hàng trọng yếu được xác định, bao gồm rủi ro tín dụng, rủi ro thanh khoản, rủi ro hoạt động, và rủi ro pháp lý. Luận án phân tích ảnh hưởng của các yếu tố như môi trường kinh tế, chính sách quản lý nhà nước, và năng lực quản lý nội bộ đến hiệu quả của kiểm soát nội bộ. Phân tích kiểm soát nội bộ ngân hàng cũng đánh giá vai trò của công nghệ thông tin trong việc nâng cao hiệu quả kiểm soát nội bộ, và đề cập đến những thách thức trong việc ứng dụng công nghệ này. Thực trạng kiểm soát nội bộ ngân hàng Việt Nam được so sánh với các nước trong khu vực và trên thế giới.

2.1. Đánh giá Hiệu quả Hệ thống Kiểm soát Nội bộ

Phần này trình bày kết quả đánh giá hiệu quả kiểm soát nội bộ dựa trên dữ liệu thu thập được. Các chỉ số đánh giá tính hiệu quả kiểm soát nội bộ ngân hàng được xây dựng dựa trên các tiêu chí cụ thể của khung COSO. Đánh giá kiểm soát nội bộ ngân hàng đề cập đến cả các điểm mạnh và hạn chế của hệ thống kiểm soát hiện hành. Luận án phân tích những yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả kiểm soát nội bộ, bao gồm chất lượng nguồn nhân lực, sự hỗ trợ của công nghệ thông tin, và sự cam kết của ban lãnh đạo. Kiểm soát nội bộ trong các ngân hàng thương mại khác nhau có thể có sự khác biệt đáng kể, do đó luận án phân tích các yếu tố dẫn đến những khác biệt này. Đánh giá kiểm soát nội bộ ngân hàng cần bao hàm cả góc độ định tính và định lượng, để có cái nhìn toàn diện về thực trạng kiểm soát nội bộ ngân hàng Việt Nam. Việc đánh giá kiểm soát nội bộ ngân hàng này sẽ là cơ sở để đề xuất các giải pháp cải thiện trong phần tiếp theo.

2.2. Rủi ro và Thách thức

Phần này tập trung vào việc xác định các rủi ro kiểm soát nội bộ ngân hàng mà ngân hàng thương mại Việt Nam đang phải đối mặt. Các rủi ro được phân loại và phân tích theo từng nhóm, bao gồm rủi ro tín dụng, rủi ro thị trường, rủi ro hoạt động, và rủi ro pháp lý. Luận án cũng đề cập đến những thách thức trong việc quản lý rủi ro kiểm soát nội bộ ngân hàng, như sự phát triển nhanh chóng của công nghệ, sự thay đổi của môi trường kinh doanh, và sự thiếu hụt nguồn nhân lực chất lượng cao. Quản lý rủi ro ngân hàng là một phần không thể tách rời của kiểm soát nội bộ, và việc xác định và giảm thiểu các rủi ro này là rất quan trọng để đảm bảo sự ổn định của hệ thống ngân hàng. Phân tích rủi ro ngân hàng được thực hiện dựa trên các phương pháp định tính và định lượng. Các khuyến nghị cụ thể được đưa ra để giải quyết các vấn đề được nêu ra.

III. Giải pháp Hoàn thiện Kiểm soát Nội bộ Ngân hàng Thương mại Việt Nam

Phần này đề xuất các giải pháp nhằm cải thiện kiểm soát nội bộ ngân hàng. Các giải pháp tập trung vào việc tăng cường từng thành phần của hệ thống kiểm soát nội bộ, được xây dựng dựa trên kết quả phân tích kiểm soát nội bộ ngân hàng ở phần trước. Luận án đề xuất các biện pháp cụ thể để hoàn thiện môi trường kiểm soát, nâng cao chất lượng đánh giá rủi ro, cải thiện các hoạt động kiểm soát, tăng cường hệ thống thông tin và truyền thông, và hiệu quả giám sát. Cải thiện kiểm soát nội bộ ngân hàng cũng bao gồm việc đào tạo và phát triển nguồn nhân lực, cùng với việc áp dụng công nghệ thông tin hiện đại. Luận án nhấn mạnh vai trò của cơ quan quản lý nhà nước trong việc ban hành các chính sách hỗ trợ và giám sát hoạt động kiểm soát nội bộ của các ngân hàng. Các giải pháp được đề xuất có tính khả thi cao và phù hợp với điều kiện thực tiễn của Việt Nam. Luận án cũng đề cập đến tầm quan trọng của sự phối hợp giữa các bên liên quan, bao gồm ngân hàng, cơ quan quản lý, và các tổ chức kiểm toán độc lập.

3.1. Hoàn thiện Khung Pháp lý và Chính sách

Luận án đề xuất những sửa đổi, bổ sung đối với khung pháp lý hiện hành về kiểm soát nội bộ ngân hàng. Quy định kiểm soát nội bộ ngân hàng cần được cập nhật để phù hợp với các chuẩn mực quốc tế và đáp ứng những yêu cầu ngày càng cao của thị trường. Cơ quan quản lý nhà nước cần có vai trò chủ động hơn trong việc ban hành và giám sát việc thực hiện các quy định kiểm soát nội bộ ngân hàng. Việc xây dựng một khung pháp lý hoàn chỉnh và minh bạch là rất quan trọng để thúc đẩy sự phát triển bền vững của hệ thống ngân hàng. Luận án nhấn mạnh sự cần thiết của sự phối hợp giữa các cơ quan quản lý nhà nước để tạo ra một môi trường pháp lý thống nhất và hiệu quả. Hoàn thiện quy định kiểm soát nội bộ ngân hàng cần được thực hiện một cách bài bản và có sự tham vấn rộng rãi từ các chuyên gia và các ngân hàng.

3.2. Nâng cao Năng lực Quản lý và Nguồn nhân lực

Phần này tập trung vào việc nâng cao năng lực quản lý và nguồn nhân lực trong lĩnh vực kiểm soát nội bộ ngân hàng. Đào tạo và phát triển nguồn nhân lực là yếu tố then chốt để đảm bảo hiệu quả kiểm soát nội bộ. Luận án đề xuất các chương trình đào tạo chuyên sâu về kiểm soát nội bộ cho cán bộ ngân hàng ở mọi cấp độ. Việc xây dựng một hệ thống đánh giá và khen thưởng công bằng cũng là rất quan trọng để thu hút và giữ chân nhân tài. Nâng cao năng lực quản lý bao gồm việc áp dụng các công nghệ thông tin hiện đại để hỗ trợ cho công tác kiểm soát nội bộ. Luận án đề xuất việc đầu tư vào các hệ thống phần mềm quản lý rủi ro và kiểm soát nội bộ tiên tiến. Sự đầu tư vào nguồn nhân lực chất lượng cao và công nghệ hiện đại sẽ giúp nâng cao đáng kể hiệu quả kiểm soát nội bộ trong các ngân hàng thương mại Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Hệ thống ngân hàng thương mại (NHTM) giữ vị trí huyết mạch trong việc luân chuyển vốn, điều tiết thanh khoản và duy trì sự ổn định kinh tế vĩ mô tại Việt Nam. Do đặc thù kinh doanh dựa trên đòn bẩy tài chính cao, xử lý khối lượng giao dịch phi tập trung khổng lồ và chứa đựng nhiều yếu tố bất định, hoạt động ngân hàng luôn đối diện với các rủi ro hệ thống, nguy cơ gian lận và sai sót nghiêm trọng. Thực tiễn giai đoạn 2013–2018 ghi nhận hàng loạt sự cố nghiêm trọng làm tổn hại uy tín ngành tài chính như: "vụ thất thoát hơn 9.000 tỷ đồng của Ngân hàng Xây dựng; Vụ việc lạm dụng chức quyền, vi phạm pháp luật và làm thất thoát tài sản tại Ngân hàng TMCP Đại dương; Vụ việc lừa đảo, chiếm đoạt tài sản của Nhà nước với số tiền thất thoát trên 1.100 tỷ đồng tại Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn". Trước áp lực tái cơ cấu hệ thống tổ chức tín dụng và yêu cầu hội nhập chuẩn mực quốc tế (Basel II, Basel III), luận án tiến sĩ kinh tế của nghiên cứu sinh Bùi Thanh Sơn (2020) với đề tài "Kiểm soát nội bộ trong các ngân hàng thương mại Việt Nam" (chuyên ngành Quản lý kinh tế, mã số 9 34 04 10, Học viện Khoa học Xã hội - Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, dưới sự hướng dẫn của PGS. Trần Đăng Khâm) đã đặt nền móng nghiên cứu toàn diện và tiên phong về hoàn thiện hệ thống kiểm soát nội bộ (KSNB) định hướng quản trị rủi ro.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) trọng yếu mà luận án tập trung giải quyết xuất phát từ việc phần lớn các công trình trước đây chỉ tiếp cận KSNB ở góc độ kế toán – kiểm toán thuần túy, hoặc giới hạn trong phạm vi hẹp ở một nhóm doanh nghiệp sản xuất, doanh nghiệp dịch vụ riêng lẻ, hay tiếp cận từng quy trình tác nghiệp đơn lẻ mà thiếu một khung phân tích tích hợp giữa quản lý nhà nước vĩ mô và quản trị doanh nghiệp vi mô cho toàn bộ khối NHTM. Các câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và giả thuyết nghiên cứu (Hypotheses - H) được xác lập nhất quán:

• RQ1: Những vấn đề lý luận nền tảng nào về kiểm soát, KSNB và hệ thống KSNB theo chuẩn mực COSO 2013 và Basel được vận dụng phù hợp với đặc thù quản trị ngân hàng và quản lý nhà nước?
• RQ2: Thực trạng vận hành 5 thành phần của hệ thống KSNB và công tác thanh tra, giám sát của Ngân hàng Nhà nước (NHNN) tại các NHTM Việt Nam giai đoạn 2013–2018 bộc lộ những hạn chế, điểm nghẽn và nguyên nhân cốt lõi nào?
• RQ3: Cần xác lập hệ thống quan điểm, nguyên tắc và giải pháp khả thi nào nhằm hoàn thiện hệ thống KSNB theo định hướng rủi ro tại các NHTM Việt Nam tiệm cận thông lệ quốc tế?
• H1: Môi trường kiểm soát có tác động trực tiếp và tích cực đến việc thiết lập tính kỷ cương và giảm thiểu xung đột lợi ích trong quản trị ngân hàng.
• H2: Quy trình đánh giá rủi ro toàn diện giúp tăng cường khả năng phòng ngừa và phát hiện sớm các rủi ro trọng yếu (tín dụng, hoạt động, thị trường, thanh khoản).
• H3: Các hoạt động kiểm soát phân quyền và phân công nhiệm vụ chặt chẽ có mối quan hệ nghịch chiều với tần suất xảy ra các vụ việc gian lận nội bộ.
• H4: Chất lượng hệ thống thông tin và truyền thông đóng vai trò cầu nối quyết định đến độ chính xác và kịp thời của báo cáo quản trị và báo cáo tài chính.
• H5: Hoạt động giám sát liên tục và định kỳ giúp nâng cao tính hữu hiệu tổng thể của toàn bộ hệ thống KSNB.

Về quy mô và phạm vi nghiên cứu, luận án thực hiện khảo sát định lượng chuyên sâu trên cỡ mẫu $n = 354$ phiếu hợp lệ thu thập từ cán bộ quản lý, nhân viên nghiệp vụ, kiểm toán nội bộ (KTNB) và Ban kiểm soát (BKS) thuộc 17 NHTM Việt Nam đã niêm yết trên thị trường chứng khoán tính đến ngày 31/12/2018, kết hợp chuỗi dữ liệu thứ cấp giai đoạn 2013–2018 từ NHNN và báo cáo tài chính đã kiểm toán. Luận án mang lại ý nghĩa đột phá khi cung cấp luận cứ khoa học để chuyển dịch mô hình KSNB thụ động sang mô hình KSNB chủ động trên nền tảng quản trị rủi ro đa tầng.

Literature Review và Positioning

Lịch sử phát triển của lý thuyết KSNB ghi nhận bước chuyển biến căn bản từ kiểm soát tài chính sơ khai sang quản trị chiến lược toàn diện. Luận án đã tổng hợp có hệ thống các dòng nghiên cứu quốc tế tiêu biểu:

• Dòng nghiên cứu sơ khai về kiểm tra kế toán và bảo vệ tài sản: Bắt đầu từ công trình kinh điển "Auditing – Theory and Practice" của Robert Montgomery (1905), thuật ngữ KSNB hình thành dưới dạng "hệ thống kiểm tra nội bộ" (system of internal check) nhằm bảo vệ tiền mặt và ghi chép sổ sách. Tiếp đó, Victor Z. Brink và Herbert Witt (1982) trong "Modern Internal Auditing – Evaluating Operations and Control Systems" đã mở rộng KSNB sang việc đánh giá hiệu quả hoạt động nhưng vẫn đặt trọng tâm vào kiểm soát kế toán và tuân thủ pháp luật.
• Dòng nghiên cứu chuẩn hóa theo khung lý thuyết COSO và Basel: Báo cáo COSO (1992, 2004, 2013, 2015) của Ủy ban các tổ chức tài trợ thuộc Hội đồng Treadway đã xác lập khung tích hợp 5 thành phần và 17 nguyên tắc. Ủy ban Giám sát Ngân hàng Basel (BCBS, 1998) cụ thể hóa khung KSNB thành 13 nguyên tắc chuyên biệt cho các tổ chức tín dụng. Spira và Michael Page (2002) chứng minh mối quan hệ hữu cơ không thể tách rời giữa quản trị rủi ro và KSNB. Merchant và Bedford (1989) tiếp cận KSNB dưới góc độ quản trị hành vi và định hướng thị trường.

Tranh biện học thuật xuất hiện rõ nét giữa hai trường phái:

• Trường phái kiểm soát thủ tục cứng (Traditional Compliance Perspective) do các học giả kế toán cổ điển bảo vệ, coi KSNB là tập hợp các thủ tục phân tách trách nhiệm và phê duyệt nghiệp vụ để bảo vệ tài sản.
• Trường phái kiểm soát thích ứng dựa trên rủi ro (Risk-based Adaptive Perspective) được dẫn dắt bởi COSO (2013), Spira & Page (2002), và BCBS (1998), khẳng định KSNB là một tiến trình động, linh hoạt, thẩm thấu vào mọi cấp độ tác nghiệp nhằm quản lý rủi ro kinh doanh và tối ưu hóa việc phân bổ vốn.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế thực nghiệm:

• Nghiên cứu của Salehi, Shiri và Ehsanpour (2011) tại ngân hàng Mellat (Iran) chỉ ra rằng môi trường kiểm soát, quy trình đánh giá rủi ro và hoạt động kiểm soát kém hiệu quả là nguồn cơn chính làm gia tăng các vụ đại án gian lận và sai lệch thông tin tài chính.
• Nghiên cứu của Gamage và cộng sự tại các NHTM Nhà nước Sri Lanka khẳng định cấu trúc KSNB vững mạnh có tác động kiềm chế trực tiếp các hành vi trục lợi tài sản công.
• Công trình của Qiang Cheng, Beng Wee Goh và Jae Bum Kim (2013) tại Hoa Kỳ trên mẫu các công ty tuân thủ đạo luật Sarbanes-Oxley (SOX 404) giai đoạn 2004–2011 chứng minh rằng KSNB hữu hiệu giúp ngăn ngừa chiếm dụng nguồn lực và gia tăng giá trị doanh nghiệp.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu trước đây như Lê Quốc Nghị (2005) về NHNN; Bùi Thị Minh Hải (2010) về ngành may mặc; Nguyễn Thu Hoài (2011) về ngành xi măng; Nguyễn Thị Lan Anh (2013) về Tập đoàn Hóa chất; Nguyễn Thanh Trang (2015) về dịch vụ dầu khí; Đào Minh Phúc và Lê Văn Hinh (2012), Phạm Thanh Thủy (2016), Trương Nguyễn Tường Vy (2018), Nguyễn Bích Liên (2018) về NHTM đều bộc lộ hạn chế khi chưa kết hợp toàn diện vai trò quản lý nhà nước của cơ quan giám sát vĩ mô với việc chuẩn hóa 5 thành phần KSNB trên toàn hệ thống NHTM theo chuẩn COSO 2013. Luận án của Bùi Thanh Sơn định vị chính xác khoảng trống này để xây dựng luận cứ hoàn thiện hệ thống KSNB ngành ngân hàng Việt Nam.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng Lý thuyết Quản lý Hiện đại (Modern Management Theory) của Henry Fayol và Lý thuyết Kiểm soát Quản trị của James Stoner, Stephen Robbins, Nguyễn Quang Quynh bằng cách tái khẳng định: Kiểm soát không phải là một giai đoạn tĩnh sau cùng mà là một chức năng thẩm thấu liên tục xuyên suốt quá trình lập kế hoạch, tổ chức và chỉ huy.

Đồng thời, công trình tích hợp Lý thuyết Người đại diện (Agency Theory) và Lý thuyết Bất cân xứng Thông tin (Information Asymmetry Theory) để giải thích cơ chế xung đột lợi ích giữa chủ sở hữu (cổ đông), người điều hành (Hội đồng quản trị/Ban Giám đốc), người giám sát (Ban kiểm soát/Kiểm toán nội bộ) và cơ quan quản lý vĩ mô (Ngân hàng Nhà nước). Luận án phát triển mô hình nhận diện rủi ro trọng yếu trong ngân hàng gắn liền với văn hóa kiểm soát và trách nhiệm giải trình.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa chiều 3 nền tảng lý thuyết và chuẩn mực:

1. Khung chuẩn mực COSO 2013: Khai thác toàn diện 5 thành phần cấu thành thông qua 17 nguyên tắc hành động.
2. Khung giám sát Basel (BCBS 1998): Áp dụng 13 nguyên tắc quản trị ngân hàng an toàn, chú trọng phân tầng 3 tuyến phòng thủ (Three Lines of Defense).
3. Mô hình Quản lý Nhà nước về kinh tế: Đặt hệ thống KSNB của NHTM trong mối quan hệ hữu cơ với cơ chế thanh tra, giám sát ngân hàng của NHNN Việt Nam.

Khung phân tích xác lập các điều kiện biên (boundary conditions): Áp dụng trong bối cảnh các NHTM cổ phần tại thị trường mới nổi đang tái cơ cấu, chịu sự chi phối của Luật Các tổ chức tín dụng và hệ thống Chuẩn mực Kế toán - Kiểm toán Việt Nam (VAS/VSA 315 & VSA 400).

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án áp dụng thế giới quan thực chứng (positivism) kết hợp với hiện thực phê phán (critical realism). Thiết kế nghiên cứu hỗn hợp (mixed-methods design) được triển khai qua hai giai đoạn tương hỗ:

• Nghiên cứu định tính: Tổng hợp văn bản pháp quy, báo cáo thanh tra giám sát của NHNN và thực hiện phỏng vấn sâu các chuyên gia, cán bộ quản lý vĩ mô, Ban Tổng Giám đốc, Ban kiểm soát tại các chi nhánh và hội sở NHTM nhằm hiệu chỉnh bảng hỏi khảo sát.
• Nghiên cứu định lượng: Khảo sát diện rộng bằng bảng hỏi chuẩn hóa cấu trúc 5 mức độ Likert (1 = Hoàn toàn không hiệu lực; 2 = Không hiệu lực; 3 = Có thể có hiệu lực; 4 = Khá hiệu lực; 5 = Hoàn toàn có hiệu lực).

Quy trình nghiên cứu và chọn mẫu

Quy mô mẫu nghiên cứu được xác định theo công thức chọn mẫu ngẫu nhiên xác suất của Cochran:

$$n = \frac{Z^2 \cdot p(1-p)}{e^2}$$

Trong đó, mức ý nghĩa $\alpha = 5%$, độ tin cậy $95%$ tương ứng $Z = 1{,}96$; tỷ lệ ước tính tham số tối đa $p = 0{,}5$; sai số cho phép $e = 8%$, xác định quy mô mẫu tối thiểu:

$$n = \frac{1{,}96^2 \cdot 0{,}5 \cdot (1 - 0{,}5)}{0{,}08^2} \approx 150 \text{ quan sát}$$

Để đáp ứng yêu cầu của phân tích nhân tố khám phá (EFA) theo khuyến nghị của Nguyễn Đình Thọ và Nguyễn Thị Mai Trang (quy mô mẫu tối thiểu gấp 4 đến 5 lần số biến quan sát), tác giả đã phát hành 400 bảng câu hỏi khảo sát trực tiếp và qua thư điện tử. Kết quả thu về 368 phiếu, sau khi làm sạch và loại bỏ các phiếu không hợp lệ, bộ dữ liệu chính thức gồm 354 phiếu khảo sát hợp lệ từ 17 NHTM đã niêm yết trên sàn chứng khoán (HOSE, HNX, UPCoM) tính đến ngày 31/12/2018.

Cấu trúc công cụ thu thập dữ liệu và kỹ thuật phân tích

Bảng câu hỏi khảo sát gồm 97 câu hỏi (biến quan sát) được thiết kế chi tiết bao quát 5 thành phần của hệ thống KSNB:

• Môi trường kiểm soát: 51 câu hỏi;
• Quy trình đánh giá rủi ro: 11 câu hỏi;
• Hoạt động kiểm soát: 8 câu hỏi;
• Thông tin và truyền thông: 19 câu hỏi;
• Hoạt động giám sát: 8 câu hỏi.

Dữ liệu được xử lý thông qua phần mềm thống kê chuyên ngành với các kỹ thuật: Thống kê mô tả (Mean, Standard Deviation), kiểm định độ tin cậy thang đo (Cronbach's Alpha $> 0{,}7$), phân tích cấu trúc nhân tố, phân tích bảng chéo và kiểm định sự khác biệt thống kê, đảm bảo tính giá trị nội tại (internal validity) và giá trị cấu trúc (construct validity).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Dữ liệu khảo sát thực nghiệm 354 quan sát tại 17 NHTM niêm yết đã làm sáng tỏ bức tranh thực trạng KSNB tại Việt Nam với 5 phát hiện cốt lõi:

1. Môi trường kiểm soát chưa thực sự độc lập: Mặc dù điểm đánh giá chung đạt mức khá, song tính độc lập của Ban kiểm soát và bộ phận KTNB so với Hội đồng quản trị và Ban Tổng Giám đốc còn nhiều hạn chế. Văn hóa kiểm soát chưa thẩm thấu đều khắp từ cấp lãnh đạo cao nhất đến từng giao dịch viên chi nhánh.
2. Quy trình đánh giá rủi ro còn thiên lệch và hình thức: Đánh giá rủi ro chủ yếu tập trung vào rủi ro tín dụng truyền thống mà xem nhẹ rủi ro hoạt động, rủi ro công nghệ thông tin và rủi ro gian lận có tổ chức. Các kịch bản kiểm tra sức chịu tải (stress testing) chưa được thực hiện định kỳ và đồng bộ.
3. Hoạt động kiểm soát tồn tại kẽ hở tại các chốt tác nghiệp: Việc thực hiện nguyên tắc bất kiêm nhiệm tại một số chi nhánh cấp 2 và phòng giao dịch còn lỏng lẻo. Thủ tục phê duyệt vượt hạn mức tín dụng và kiểm soát giao dịch giá trị lớn trên hệ thống Core Banking chưa được tự động hóa triệt để, dẫn đến các sai phạm mang tính hệ thống.
4. Hệ thống thông tin và truyền thông bộc lộ độ trễ: Dữ liệu cảnh báo sớm rủi ro chưa được chia sẻ thông suốt theo thời gian thực giữa hội sở chính và mạng lưới chi nhánh. Cơ chế bảo vệ người tố giác sai phạm (whistleblowing) chưa đủ mạnh để khuyến khích nhân viên chủ động báo cáo gian lận.
5. Hoạt động giám sát nặng về hậu kiểm: Hoạt động giám sát thường xuyên (ongoing monitoring) chưa được chú trọng đúng mức so với hoạt động kiểm tra định kỳ sau khi sự việc đã phát sinh tổn thất tài chính.

Implications đa chiều

• Về mặt học thuật: Cung cấp bằng chứng thực nghiệm khẳng định tính tương thích của khung COSO 2013 và Basel trong môi trường hệ thống ngân hàng tại các nền kinh tế chuyển đổi có sự can thiệp và giám sát chặt chẽ của Nhà nước.
• Về phương pháp luận: Chuẩn hóa bộ công cụ thang đo 97 items đo lường 5 thành phần KSNB, làm tiền đề phương pháp luận cho các nghiên cứu đo lường năng lực kiểm soát tại các định chế tài chính phi ngân hàng.
• Về thực tiễn quản trị NHTM: Cung cấp cơ sở để các nhà quản trị ngân hàng tái cấu trúc "Ba tuyến phòng thủ", chuyển đổi hệ thống chốt kiểm soát thủ công sang kiểm soát tự động nhúng trong hệ thống CNTT.
• Về hoạch định chính sách: Cung cấp cơ sở khoa học để NHNN hoàn thiện khung pháp lý giám sát ngân hàng (như hoàn thiện Thông tư 13/2018/TT-NHNN), nâng cao năng lực thanh tra dựa trên rủi ro (risk-based supervision) thay vì thanh tra tuân thủ thuần túy.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn nghiên cứu:

• Giới hạn không gian và mẫu khảo sát: Mẫu khảo sát tập trung vào 17 NHTM đã niêm yết trên thị trường chứng khoán, chưa mở rộng bao phủ toàn bộ các NHTM cổ phần chưa niêm yết, ngân hàng 100% vốn nước ngoài và ngân hàng liên doanh đang hoạt động tại Việt Nam.
• Giới hạn thời gian: Khung thời gian thu thập dữ liệu thứ cấp (2013–2018) phản ánh giai đoạn đầu của tiến trình tái cơ cấu hệ thống các tổ chức tín dụng, chưa phản ánh đầy đủ tác động của làn sóng chuyển đổi số mạnh mẽ và các biến động kinh tế vĩ mô phức tạp giai đoạn sau năm 2020.
• Phương pháp thu thập dữ liệu: Khảo sát định lượng qua bảng hỏi tự đánh giá có thể chịu ảnh hưởng nhất định từ thiên lệch nhận thức chủ quan của người trả lời.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda) mở ra các định hướng:

• Đánh giá tác động của Trí tuệ nhân tạo (AI), Học máy (Machine Learning) và Dữ liệu lớn (Big Data) trong việc tự động hóa hoạt động KSNB và phát hiện gian lận ngân hàng theo thời gian thực.
• Mở rộng mô hình nghiên cứu so sánh đối chuẩn (benchmarking) hiệu lực KSNB giữa hệ thống NHTM Việt Nam với các quốc gia trong khối ASEAN-5.
• Phân tích sâu hơn mối quan hệ nhân quả giữa hiệu lực của từng thành phần KSNB với tỷ lệ nợ xấu (NPL) và hệ số an toàn vốn (CAR) theo chuẩn mực Basel III.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Đóng vai trò là tài liệu tham khảo nền tảng cho các chương trình đào tạo tiến sĩ, thạc sĩ chuyên ngành Quản lý kinh tế, Tài chính – Ngân hàng và Kiểm toán tại các viện nghiên cứu và trường đại học lớn ở Việt Nam.
• Tác động ngành ngân hàng: Giúp các NHTM tái cấu trúc toàn diện môi trường kiểm soát, chuẩn hóa quy trình phân định quyền hạn, tối ưu hóa chi phí vận hành và hạn chế tối đa nguy cơ xảy ra các vụ đại án gian lận tín dụng.
• Tác động chính sách: Cung cấp luận cứ thực tiễn trực tiếp hỗ trợ Cơ quan Thanh tra, Giám sát Ngân hàng (NHNN) trong việc đổi mới quy trình giám sát từ xa và thanh tra tại chỗ, góp phần củng cố niềm tin của công chúng và nhà đầu tư quốc tế vào sự lành mạnh của hệ thống tài chính Việt Nam.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận khung lý thuyết tích hợp COSO 2013 – Basel – Quản lý nhà nước cùng bộ dữ liệu khảo sát 354 mẫu chuẩn mực.
• Hội đồng quản trị và Ban điều hành NHTM: Vận dụng bộ giải pháp đồng bộ 6 nhóm nhiệm vụ để vá các lỗ hổng kiểm soát trong vận hành chi nhánh và phòng giao dịch.
• Ban kiểm soát và Kiểm toán viên nội bộ: Có căn cứ thực tiễn để nâng cao tính độc lập tác nghiệp và thiết kế chương trình kiểm toán định hướng rủi ro.
• Cơ quan quản lý nhà nước (NHNN, Bộ Tài chính): Sở hữu góc nhìn khoa học khách quan để hoàn thiện các văn bản quy phạm pháp luật điều chỉnh hệ thống KSNB của các tổ chức tín dụng.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của công trình là gì? Luận án đã mở rộng Lý thuyết Kiểm soát Quản trị trong bối cảnh ngành kinh doanh đặc thù bằng cách tích hợp thành công Khung chuẩn mực KSNB COSO 2013 (17 nguyên tắc) với Khung an toàn ngân hàng Basel (13 nguyên tắc) dưới lăng kính kép: vừa là công cụ quản trị rủi ro vi mô của doanh nghiệp, vừa là đối tượng giám sát an toàn vĩ mô của Nhà nước.

2. Điểm mới về phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam? Khác với các nghiên cứu trước đây chỉ khảo sát đơn lẻ một doanh nghiệp (Bùi Thị Minh Hải 2010, Nguyễn Thị Lan Anh 2013) hoặc chỉ dừng lại ở phân tích định tính (Lê Quốc Nghị 2005), luận án thiết kế công cụ đo lường định lượng toàn diện gồm 97 biến quan sát chuẩn hóa theo 5 thành phần COSO 2013, thu thập từ 354 chuyên gia, lãnh đạo và cán bộ nghiệp vụ tại toàn bộ 17 NHTM niêm yết tại Việt Nam.

3. Phát hiện thực nghiệm bất ngờ nhất rút ra từ dữ liệu là gì? Mặc dù các NHTM đều ban hành đầy đủ văn bản quy định nội bộ (điểm số tuân thủ trên giấy tờ rất cao), song hiệu lực thực tế của "Hoạt động kiểm soát" và "Đánh giá rủi ro" tại các chi nhánh lại có độ trễ lớn, do các chốt kiểm soát tự động trên hệ thống phần mềm kế toán/nghiệp vụ dễ dàng bị can thiệp thủ công khi có sự thông đồng của cấp quản lý chi nhánh.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (replication protocol) không? Có. Luận án cung cấp tường minh công thức xác định cỡ mẫu Cochran, tiêu chuẩn chọn mẫu 17 NHTM niêm yết, cấu trúc bảng hỏi 97 items, tiêu chí mã hóa thang đo Likert 5 mức độ và quy trình xử lý dữ liệu thống kê, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập tái lập kiểm định.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình như thế nào? Tập trung phát triển khung kiểm soát nội bộ số (Digital Internal Control Framework) thích ứng với ngân hàng mở (Open Banking), thanh toán xuyên biên giới và kiến trúc phân tầng quản trị rủi ro công nghệ tài chính trong kỷ nguyên số hóa toàn diện.

Kết luận

Luận án "Kiểm soát nội bộ trong các ngân hàng thương mại Việt Nam" của tác giả Bùi Thanh Sơn đã hoàn thành xuất sắc mục tiêu nghiên cứu với 5 đóng góp học thuật và thực tiễn nổi bật:

1. Hệ thống hóa và làm sâu sắc thêm cơ sở lý luận về KSNB và hệ thống KSNB trong NHTM trên nền tảng tích hợp COSO 2013 và Basel.
2. Nhận diện và phân loại toàn diện các rủi ro trọng yếu gắn liền với đặc thù kinh doanh tiền tệ tại thị trường Việt Nam.
3. Đánh giá khách quan, đa chiều thực trạng 5 thành phần KSNB tại 17 NHTM niêm yết giai đoạn 2013–2018 bằng bộ dữ liệu thực nghiệm $n = 354$.
4. Chỉ rõ những hạn chế mang tính hệ thống trong công tác thanh tra, giám sát ngân hàng của cơ quan quản lý nhà nước.
5. Đề xuất hệ thống 6 nhóm giải pháp đột phá hoàn thiện từng cấu phần KSNB kết hợp các kiến nghị chính sách cụ thể đối với NHNN nhằm bảo đảm sự an toàn, minh bạch và phát triển bền vững của toàn hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan nghiên cứu liên quan đến đề tài Chương 2: Những vấn đề cơ bản về kiểm soát nội bộ và hệ thống kiểm soát nội bộ của ngân hàng thương mại Chương 3: Thực trạng hệ thống kiểm soát nội bộ trong các ngân hàng thương mại Việt Nam Chương 4: Giải pháp hoàn thiện hệ thống kiểm soát nội bộ trong các ngân hàng thương mại Việt Nam 7 luan an Chƣơng 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Nghiên cứu nƣớc ngoài 1. Nghiên cứu về kiểm soát nội bộ Kiểm soát nội bộ là một vấn đề luôn thu hút được sự quan tâm chú ý trong cả thực tiễn và lý luận. Trong giai đoạn sơ khai, KSNB xuất phát ban đầu từ sự quan tâm của kiểm toán độc lập mà hình thức ban đầu là kiểm soát tiền.

Đến năm 1905, trong cuốn “Lý thuyết và thực hành kiểm toán” (Auditing – Theory and Practice) [74,tr.83-84] của Robert Montgomery đã bắt đầu xuất hiện thuật ngữ “ Kiểm soát nội bộ ”. Khi nghiên cứu, tác giả đã đưa ra ý kiến của mình về nội dung của hệ thống kiểm tra nội bộ (System of internal check) mà sau này đã phát triển lên thành KSNB trong chương V – Nhiệm vụ của Kiểm toán viên. Tác giả đưa ra nội dung của kiểm tra nội bộ chủ yếu là kiểm tra về kế toán. Khẳng định hệ thống kiểm tra nội bộ là một hệ thống bao gồm các ghi chép kế toán, phương pháp ghi chép và kiểm tra để nhằm mục đích bảo vệ tài sản như tiền mặt, hàng hóa… và đặc biệt là kiểm tra các giao dịch có liên quan tới tiền mặt, hoạt động bán hàng, mua hàng, lập báo cáo và sổ sách kế toán.

Quan điểm này đưa ra chủ yếu để giúp cho kiểm toán viên trong việc nhận diện tác động của KSNB tới công việc của kiểm toán nên còn tương đối đơn giản và mang tính sơ khai. Trong quyển “Kiểm toán nội bộ hiện đại – Đánh giá các hoạt động và hệ thống kiểm soát” của Tác giả Victor Z. Brink và Herbert Witt (1982) [81]. Tác giả đã đưa ra mười nhận định về KSNB được thể hiện trong chương 4 – Nguyên tắc cơ bản của kiểm soát và chương 6 – Phương thức hoạt động của kiểm toán viên nội bộ.

Brink và Herbert Witt cho rằng “kiểm soát nội bộ được dùng để mô tả những phương pháp thực hành nội bộ có liên quan đến việc nhằm đạt tốt hơn các mục tiêu của tổ chức thực hiện”. KSNB bao gồm kiểm soát nội bộ tiến hành với cả hoạt động kế toán và các hoạt động khác. Quan điểm của tác giả c ng cho rằng nên tập trung vào KSNB về kế toán trong đó tập trung trực tiếp vào việc đảm bảo lập BCTC đáng tin cậy và tuân thủ luật pháp. 8 luan an Như vậy, trong giai đoạn hình thành, khái niệm KSNB không ngừng được mở rộng ra khỏi những thủ tục bảo vệ tài sản và ghi chép sổ sách kế toán.

Trước khi báo cáo COSO(1992) ra đời, KSNB vẫn dừng lại như là một phương tiện phục vụ cho kiểm toán viên trong kiểm toán BCTC. Đến năm 1992, các công ty ở Hoa Kỳ phát triển nhanh, kèm theo đó là tình trạng gian lận gia tăng, gây thiệt hại nặng nền cho nền kinh tế. Trước bối cảnh đó, nhiều ủy ban ra đời nhằm tìm các biện pháp ngăn chặn và khắc phục các gian lận, hỗ trợ phát triển kinh tế trong đó có Ủy ban COSO (Committee of Sponsoring Organizations of the Treadway Commission - Uỷ ban của các tổ chức tài trợ của Ủy ban Treadway), là một tổ chức được thành lập dựa trên sự khởi xướng và tài trợ của năm tổ chức là: Hiệp hội Kế toán viên công chứng Hoa Kỳ (AICPA), Hiệp hội Kiểm toán viên nội bộ (IIA - Institute of Internal Auditors), Hiệp hội Quản trị viên tài chính (FEI – Financial Executives Institude), Hiệp hội Kế toán Hoa kỳ (AAA - American Accounting Association), Hiệp hội Kế toán viên quản trị (IMA - Institude of Management Accountants). Báo cáo của COSO bao gồm bốn phần và là tài liệu đầu tiên trên thế giới nghiên cứu một cách đầy đủ và có hệ thống về hệ thống KSNB, làm nền tảng cho hệ thống lý thuyết về KSNB sau này.

Báo cáo của COSO là khung lý thuyết căn bản để các nhà nghiên cứu sau này phát triển lý thuyết và hoàn thiện lý thuyết đó trong những môi trường và điều kiện kinh doanh cụ thể. C ng từ đây, khi nghiên cứu về KSNB, các nhà quản lý sẽ nhìn nhận một cách cụ thể hơn về vai trò c ng như các bộ phận cấu thành của nó để có thể thiết kế và vận hành được một hệ thống KSNB phát huy được hiệu lực và mang lại hiệu quả cao nhất trong quá trình hoạt động. Báo cáo COSO đưa ra cách nhìn nhận một cách toàn diện về KSNB trong một tổ chức, một doanh nghiệp dưới những góc độ khác nhau như KSNB theo cách nhìn nhận của quản lý, những bộ phận hợp thành KSNB, báo cáo ra bên ngoài và đánh giá KSNB. Báo cáo của COSO 1992 được tiếp tục hoàn thiện và công bố với những thay đổi khác nhau về nội dung, hình thức c ng như xem xét những tác động tới KSNB trong bối cảnh mới vào các năm 2004, 2009, 2013 và 9 luan an 2015.

Năm 2004, Báo cáo KSNB thay đổi cách nhìn nhận theo phạm vi rộng hơn c ng như xem xét những tác động tích cực tới KSNB để có thể cải thiện hiệu lực kiểm soát. Theo Báo cáo COSO (2004), KSNB cần đặt trong bối cảnh rộng hơn, đó là quản trị rủi ro doanh nghiệp. Có thể nói, Báo cáo COSO (2013) có sự thay đổi đáng kể nhất là việc hệ thống hóa của 17 nguyên tắc nhằm hỗ trợ năm thành phần. Báo cáo về Khung kiểm soát 2015 được COSO công bố [87] c ng cho thấy một số điểm mới trong cách nhìn nhận về KSNB, theo đó, KSNB vẫn được xác lập trên cơ sở những nguyên tắc và thành phần nêu trong Báo cáo COSO 2013 và 1992 nhưng nhấn mạnh hơn vào quản trị rủi ro và quản trị công ty trong điều kiện môi trường hoạt động thay đổi.

Nghiên cứu về hệ thống kiểm soát nội bộ gắn với quản trị rủi ro trong một số lĩnh vực cụ thể Nghiên cứu của nhóm tác giả Lakis, Vaclovas, Giriunas, Lukas (2012) đã khám phá các khái niệm của hệ thống KSNB, trong đó các giá trị cơ bản cần thiết cho hệ thống KSNB bao gồm tính trung thực, tin tưởng, tôn trọng, cởi mở, kỹ năng, kinh tế, chủ động…. Theo nghiên cứu này, một cấu trúc khuôn mẫu cho một hệ thống KSNB có thể được sử dụng trong việc xây dựng hoặc hoàn thiện hay sửa đổi một mô hình cụ thể của một hệ thống KSNB các đơn vị hoạt động khác nhau trong phạm vi một ngành [91]. Nghiên cứu của nhiều tác giả c ng đã đề cập đến vấn đề nâng cao KSNB bằng cách đặt nó trong bối cảnh rộng hơn của quản trị rủi ro doanh nghiệp [85]. Spira và Micheal Page (2002) chỉ ra quan hệ chặt chẽ giữa quản trị rủi ro với KSNB [60].

Etherington và Irene M. Gordon đã đưa ra các nghiên cứu về hệ thống KSNB trong các doanh nghiệp tại Canada trong cuốn “Internal controls in Canadian corporations” 10 luan an [62]. Trong tài liệu này, các tác giả đưa ra nhận định rằng hệ thống KSNB không được định nghĩa bởi các nhà quản trị mà thường được định nghĩa trên quan điểm của kiểm toán viên, tuy nhiên hệ thống này chịu ảnh hưởng rất nhiều từ quan điểm và nhận thức của các nhà quản trị cấp cao. Các tác giả đã quan tâm việc thể hiện của KSNB trên các khía cạnh kiểm soát quản lý, kiểm soát hoạt động và kiểm soát kế toán c ng như bày tỏ sự quan tâm về mối quan hệ giữa chi phí kiểm soát với lợi ích mà kiểm soát mang lại.

Gamage và các cộng sự đã thực hiện nghiên cứu “A proposed reaserch framework effectiveness of internal control system in state commercial banks in Srilanka” [47]. Nhóm tác giả thực hiện việc kiểm tra tính chất và cấu trúc của hệ thống KSNB trong các NHTM Nhà nước; xác định mối quan hệ giữa các thành phần KSNB với hiệu quả của hệ thống KSNB trong NHTM Nhà nước; Điều tra các hành vi gian lận trong các NHTM Nhà nước; Xác định các yếu tố góp phần vào tỷ lệ mắc các hành vi gian lận trong NHTM Nhà nước và xác định các chiến lược có thể thực hiện để loại bỏ gian lận. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa đóng góp lớn cho các NHTM trong hoạt động KSNB, quản lý và bảo vệ tài sản của mình, phòng ngừa và phát hiện các hành vi gian lận, sai sót trong hoạt động của ngân hàng. Nghiên cứu về hệ thống KSNB trong mối quan hệ với quản trị rủi ro c ng các được tác giả Merchant, K.

Bedford (1989) nghiên cứu. Trong tác phẩm của mình, các tác giả tiếp cận trên góc độ quản trị doanh nghiệp đã chỉ ra mối quan hệ chặt chẽ của hệ thống KSNB với quá trình quản trị doanh nghiệp, nó có tác động đến hoạt động phát triển sản phẩm mới của doanh nghiệp và đóng vai trò định hướng thị trường cho sản phẩm đầu ra của doanh nghiệp. Các tác giả đã khai thác khía cạnh kiểm soát trong phạm vi nội bộ gắn với tác động vào hành vi. Trên cơ sở đó, cá nhân nhà quản trị sẽ tác động vào hoạt động theo hướng đạt được mục tiêu tốt nhất, ngăn chặn những nguy cơ xấu có thể xảy ra ([64], [32]).

Một số nghiên cứu khác xem xét việc KTNB, đánh giá hệ thống KSNB và tìm cách cải thiện hiệu lực kiểm soát trong quản lý. Có thể kể đến như nghiên 11 luan an cứu của Alvin A. Arens và James Loebeke về “Kiểm toán – một phương pháp liên kết”, Robert R. Moller về “Kiểm toán nội bộ hiện đại”.

Kế thừa và phát triển quan điểm của Brink về KTNB và các nội dung của KSNB, các tác giả tập trung đi vào làm rõ mối quan hệ giữa KSNB và KTNB. Theo đó, KSNB tác động tới việc tổ chức KTNB và ngược lại, mục đích hướng tới của quản lý là cải thiện hiệu quả và hiệu lực các hoạt động trong doanh nghiệp ([75], [30]). Faudizah, Hasnah và Muhamad chứng minh KSNB có mối quan hệ mang tính tích cực với chiến lược kinh doanh, KSNB có tác động đến việc phát triển sản phẩm mới trong quan hệ với định hướng thị trường của doanh nghiệp [45]. Nghiên cứu của các tác giả Robert R.

Moller về KTNB cho thấy mối quan hệ chặt chẽ giữa KTNB và KSNB trong quản trị, đặc biệt là quản trị rủi ro [75].