Luận án tiễn sĩ kinh tế cấu trúc sở hữu hành vi chấp nhận rủi ro và hiệu quả hoạt động trường hợp các ngân hàng thương mại cổ phần tại việt nam 13 210

Luận án Cấu trúc sở hữu và chấp nhận rủi ro tại ngân hàng thương mại cổ phần v phân tích chuyên sâu các khía cạnh quan trọng trong lĩnh vực

• Tác giả: Doan
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Quốc Dân
• Chuyên ngành: Quản Trị Kinh Doanh
• Đề tài: Nghiên Cứu Mối Quan Hệ Giữa Cấu Trúc Sở Hữu, Hành Vi Chấp Nhận Rủi Ro Và Hiệu Quả Hoạt Động Của Các Ngân Hàng Thương Mại Cổ Phần Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU TỔNG QUAN
• 1.1. Bối cảnh thực tiễn và lý do lựa chọn đề tài
• 1.2. Bối cảnh nghiên cứu
• 1.3. Khe hở nghiên cứu

Tóm tắt

I. Giới thiệu tổng quan

Việt Nam hiện đang nổi lên như một trong những quốc gia có thị trường tài chính phát triển nhanh chóng, đặc biệt trong lĩnh vực ngân hàng thương mại cổ phần. Cấu trúc sở hữu tại các ngân hàng thương mại cổ phần (NHTMCP) Việt Nam chủ yếu do Nhà nước chi phối, dẫn đến những vấn đề về hiệu quả hoạt động và khả năng chấp nhận rủi ro. Từ năm 2005, hệ thống ngân hàng Việt Nam đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển, từ hội nhập đến khủng hoảng và tái cơ cấu. Trong bối cảnh này, việc nghiên cứu chấp nhận rủi ro và quản lý rủi ro là rất cần thiết để hiểu rõ hơn về ảnh hưởng của cấu trúc sở hữu đến hiệu quả hoạt động của các NHTMCP.

1.1. Bối cảnh thực tiễn và lý do lựa chọn đề tài

Nghiên cứu này sẽ giúp làm rõ mối quan hệ giữa cấu trúc sở hữu, chấp nhận rủi ro và hiệu quả hoạt động của các NHTMCP tại Việt Nam. Điều này không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn mang lại những hàm ý chính sách quan trọng trong việc cải cách và phát triển hệ thống ngân hàng Việt Nam.

II. Lý thuyết và khung nghiên cứu

Lý thuyết đại diện cho rằng cấu trúc sở hữu tập trung có thể giảm thiểu các vấn đề đại diện và cải thiện hiệu quả hoạt động. Ngược lại, lý thuyết thâu tóm chỉ ra rằng cổ đông lớn có thể thực hiện các quyết định đầu tư rủi ro hơn, dẫn đến rủi ro tài chính cao hơn. Đặc biệt, trong ngành ngân hàng, sự can thiệp của Nhà nước có thể vừa hỗ trợ vừa cản trở hoạt động của ngân hàng. Các lý thuyết như rủi ro đạo đức và cho vay xã hội cũng giúp giải thích hành vi của các NHTMCP trong việc chấp nhận rủi ro.

2.1. Các lý thuyết về cấu trúc sở hữu và rủi ro

Mối quan hệ giữa cấu trúc sở hữu và hiệu quả hoạt động có thể được thể hiện qua các yếu tố như quy mô ngân hàng, chất lượng quản lý và khả năng kiểm soát rủi ro. Sự khác biệt trong cấu trúc sở hữu giữa các ngân hàng cũng có thể dẫn đến những kết quả khác nhau về mặt tài chính, ảnh hưởng đến quyết định đầu tư và chiến lược phát triển.

III. Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp phân tích dữ liệu định lượng từ 20 NHTMCP tiêu biểu tại Việt Nam trong giai đoạn 2008-2019. Dữ liệu sẽ được thu thập từ các báo cáo tài chính, số liệu thị trường và các tài liệu liên quan đến cấu trúc sở hữu và quản lý rủi ro. Phân tích hồi quy sẽ được áp dụng để xác định mối quan hệ giữa cấu trúc sở hữu, chấp nhận rủi ro và hiệu quả hoạt động.

3.1. Thiết kế nghiên cứu

Phương pháp này không chỉ giúp đánh giá chính xác các yếu tố ảnh hưởng mà còn cung cấp cái nhìn tổng quát về thực trạng hoạt động của các NHTMCP tại Việt Nam trong bối cảnh hiện tại.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Hệ thống tài chính Việt Nam vận hành chủ yếu dựa trên nền tảng ngân hàng, trong đó các ngân hàng thương mại cổ phần (NHTMCP) giữ vai trò huyết mạch trong việc điều tiết và phân phối vốn cho nền kinh tế, đặc biệt là khu vực kinh tế tư nhân (Tran, Hassan & Houston, 2018). Điểm đặc thù của hệ thống ngân hàng Việt Nam là sự chi phối của các NHTMCP Nhà nước, với tỷ lệ sở hữu của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam chiếm hơn 70% tổng vốn chủ sở hữu và nắm giữ xấp xỉ 50% thị phần toàn ngành (SBV, 2017). Trải qua ba giai đoạn phát triển chính gồm giai đoạn hội nhập (2005–2010), giai đoạn khủng hoảng (2011–2014) và giai đoạn tái cơ cấu và phục hồi (từ năm 2014), hệ thống ngân hàng đã chứng kiến những biến động lớn. Sau sự kiện gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) năm 2007, sự gia nhập của các ngân hàng tư nhân và nước ngoài đã làm gia tăng mức độ cạnh tranh cũng như đa dạng hóa cơ cấu vốn chủ sở hữu (SBV, 2020).

Tuy nhiên, tác động từ cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008 cùng với sự nới lỏng tín dụng thiếu kiểm soát đã dẫn đến cuộc khủng hoảng ngân hàng nội địa giai đoạn 2011–2014: tăng trưởng GDP năm 2011 giảm xuống 4,8% (mức thấp nhất kể từ năm 1999), lạm phát tăng vọt hai con số, đầu tư khu vực nhà nước giảm từ 40% GDP xuống 30% GDP giai đoạn 2009–2015 (Bezemer & Schuster, 2014), và tỷ lệ nợ xấu bình quân toàn hệ thống tăng từ 3,5% năm 2008 lên 13% năm 2012 và xấp xỉ 15% năm 2014. Trước thực trạng này, Chính phủ và Ngân hàng Nhà nước Việt Nam đã ban hành hàng loạt chính sách tái cơ cấu trọng yếu như Quyết định 254/QĐ-TTg ngày 01/03/2012 (tái cơ cấu hệ thống các tổ chức tín dụng giai đoạn 2011–2015), Quyết định 843/QĐ-TTg năm 2013 (xử lý nợ xấu và thành lập Công ty Quản lý tài sản VAMC), thí điểm chuẩn mực Basel II từ năm 2016 (áp dụng bắt buộc từ năm 2018), và Quyết định 242/QĐ-TTg năm 2019 (yêu cầu các NHTMCP phải hoàn thành kế hoạch niêm yết cổ phiếu và minh bạch báo cáo tài chính đến hết năm 2020).

Bối cảnh thực tiễn đặt ra yêu cầu phải đánh giá một cách có hệ thống tác động của việc tái cơ cấu sở hữu đến hoạt động ngân hàng. Luận án xác định mục tiêu tổng quát là nghiên cứu tác động của cấu trúc sở hữu đến hành vi chấp nhận rủi ro và hiệu quả hoạt động ở các NHTMCP Việt Nam, từ đó cung cấp căn cứ thực nghiệm và hàm ý chính sách cho quá trình đổi mới hệ thống.

Luận án giải quyết năm mục tiêu nghiên cứu cụ thể:

1. Kiểm tra đặc điểm sở hữu nhà nước tác động như thế nào đến hành vi chấp nhận rủi ro và hiệu quả hoạt động của các NHTMCP Việt Nam.
2. Kiểm tra đặc điểm niêm yết tác động như thế nào đến hành vi chấp nhận rủi ro và hiệu quả hoạt động của các NHTMCP Việt Nam.
3. Xem xét tác động của mức độ sở hữu tập trung đến hành vi chấp nhận rủi ro và hiệu quả hoạt động của các NHTMCP Việt Nam.
4. Xem xét tác động tương tác giữa mức độ sở hữu tập trung và đặc điểm sở hữu nhà nước đến hành vi chấp nhận rủi ro và hiệu quả hoạt động của các NHTMCP Việt Nam.
5. Xem xét tác động tương tác giữa mức độ sở hữu tập trung và đặc điểm niêm yết đến hành vi chấp nhận rủi ro và hiệu quả hoạt động của các NHTMCP Việt Nam.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu của luận án bao gồm:

• Câu hỏi nghiên cứu 1: Đặc điểm sở hữu nhà nước và đặc điểm niêm yết tác động như thế nào đến hành vi chấp nhận rủi ro và hiệu quả hoạt động của các NHTMCP Việt Nam?
  • Câu 1.1: Đặc điểm sở hữu nhà nước và đặc điểm niêm yết tác động như thế nào đến hành vi chấp nhận rủi ro của ngân hàng?
  • Câu 1.2: Đặc điểm sở hữu nhà nước và đặc điểm niêm yết tác động như thế nào đến hiệu quả hoạt động của ngân hàng?
• Câu hỏi nghiên cứu 2: Mức độ sở hữu tập trung tác động như thế nào đến hành vi chấp nhận rủi ro và hiệu quả hoạt động của các NHTMCP Việt Nam?
  • Câu 2.1: Mức độ sở hữu tập trung tác động như thế nào đến hành vi chấp nhận rủi ro của ngân hàng?
  • Câu 2.2: Mức độ sở hữu tập trung tác động như thế nào đến hiệu quả hoạt động của ngân hàng?
• Câu hỏi nghiên cứu 3: Mức độ sở hữu tập trung tác động đến hành vi chấp nhận rủi ro và hiệu quả của các NHTMCP Việt Nam như thế nào khi xem xét đến đặc điểm sở hữu nhà nước và đặc điểm niêm yết?
  • Câu 3.1: Mức độ sở hữu tập trung tại các ngân hàng sở hữu nhà nước tác động như thế nào đến hành vi chấp nhận rủi ro và hiệu quả hoạt động?
  • Câu 3.2: Mức độ sở hữu tập trung tại các ngân hàng niêm yết tác động như thế nào đến hành vi chấp nhận rủi ro và hiệu quả hoạt động?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Cấu trúc sở hữu, hành vi chấp nhận rủi ro, hiệu quả hoạt động và mối quan hệ tác động giữa cấu trúc sở hữu đến hành vi chấp nhận rủi ro và hiệu quả hoạt động của NHTMCP.
• Thời gian nghiên cứu: Giai đoạn 12 năm từ năm 2008 đến năm 2019.
• Phạm vi không gian và mẫu nghiên cứu: 20 NHTMCP tiêu biểu tại Việt Nam (bao gồm 3 NHTMCP sở hữu Nhà nước và 17 NHTMCP tư nhân trong nước), đại diện hơn 80% thị phần toàn ngành, có đủ dữ liệu kiểm toán 12 năm liên tục trên hệ thống Bankscope/Orbis Bank Focus, hình thành bảng dữ liệu cân bằng (balanced panel data) với 240 quan sát.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tài liệu quốc tế và trong nước cho thấy mối quan hệ giữa cấu trúc sở hữu, rủi ro và hiệu quả hoạt động ngân hàng nhận được sự quan tâm của nhiều học giả nhưng các kết luận thực nghiệm còn phân tán và chưa thống nhất.

Đối với tác động của cấu trúc sở hữu đến hành vi chấp nhận rủi ro:

• Hướng nghiên cứu về sở hữu nhà nước: Konishi & Yasuda (2004) và Horiuchi & Shimizu (2001) chỉ ra rằng sự hiện diện của các cựu công chức chính phủ (Amakudari) trong ban quản trị ngân hàng tại Nhật Bản làm suy giảm sự giám sát và gia tăng tỷ lệ nợ xấu. Tại Việt Nam, Nguyen (2017) phát hiện sở hữu nhà nước thúc đẩy doanh nghiệp chấp nhận nhiều rủi ro hơn để gia tăng lợi nhuận do người đại diện vốn không phải chịu trách nhiệm cá nhân trực tiếp. Pham & Nguyen (2020) nghiên cứu 23 NHTMCP Việt Nam giai đoạn 2010–2019 và nhận thấy tỷ lệ sở hữu nhà nước tương quan thuận với rủi ro tín dụng và hệ số Z-score. Ngược lại, Vo (2018) lập luận rằng doanh nghiệp sở hữu nhà nước được hưởng ưu đãi chính trị và tài chính nên ít có động cơ chấp nhận thêm rủi ro.
• Hướng nghiên cứu về sở hữu tư nhân và nước ngoài: Pham & Nguyen (2020) và Sullivan & Spong (2007) nhận định sở hữu tư nhân có tác động tiêu cực đến tỷ lệ nợ xấu do cơ chế giám sát người đại diện được thắt chặt. Mặt khác, Dong et al. (2000) và Djalilov (2016) cho rằng các ngân hàng có yếu tố nước ngoài có khuynh hướng chấp nhận rủi ro nhiều hơn nhờ năng lực quản trị và nguồn lực quốc tế.
• Hướng nghiên cứu về sở hữu tập trung: Saunders, Strock & Travlos (1990), Welch (2003), Selarka (2005), Hoskisson, Shi, Yi & Jin (2013), Thomsen & Pedersen (2000) cho rằng tỷ lệ sở hữu tập trung cao tương quan thuận với hành vi chấp nhận rủi ro. Trái lại, Wang & Shailer (2015), Claessens, Djankov, Fan & Lang (2002), Fathi & ElBannan (2017), Mollah, Hassan, Al Farooque & Mobarek (2017) ủng hộ quan điểm "tập trung - ổn định", chỉ ra rằng sở hữu tập trung giúp giảm thiểu rủi ro tín dụng và tăng cường sự ổn định hoạt động. Ngoài ra, Chen, Yu, Chang, & Managi (2014), Demsetz & Lehn (1985), Gilchrist & Himmelberg (1998), Holderness, Kroszner, & Sheehan (1999) ghi nhận mối quan hệ phi tuyến hoặc không có ý nghĩa thống kê giữa hai yếu tố này.

Đối với tác động của cấu trúc sở hữu đến hiệu quả hoạt động ngân hàng:

• Nhiều công trình quốc tế khẳng định sở hữu nhà nước làm giảm hiệu quả hoạt động ngân hàng do chịu sự chi phối chính trị và thiếu động lực tối ưu hóa chi phí (Boycko, Shleifer & Vishny, 1996; Dewenter & Malatesta, 1997; La Porta & Shleifer, 2002; Bonin, Hasan & Wachtel, 2005; Jiang, Yao & Feng, 2013; Barth, Caprio & Levine, 2000; Barth, Lin, Ma, Seade & Song, 2013; Cull, Peria & Verrier, 2018). Ở chiều ngược lại, Laffont & Tirole (1993), Sappington & Stiglitz (1987), Grossman & Hart (1980) lập luận về vai trò tích cực của sở hữu nhà nước trong việc kiểm soát các mục tiêu vĩ mô. Tại Việt Nam, Nguyen (2017) và Kubo & Phan (2019) cho thấy NHTMCP nhà nước sử dụng nguồn lực hiệu quả hơn ngân hàng tư nhân, trong khi Ngo (2012) và Trinh, Duyen, & Thao (2015) ghi nhận quy mô quản trị lớn làm suy giảm hiệu quả hoạt động.
• Về tác động của niêm yết: Bliss & Flannery (2002), Powell (2004), Barry, Lepetit, & Tarazi (2011) thảo luận về áp lực kỷ luật thị trường chứng khoán đối với chi phí vốn và động cơ chấp nhận rủi ro của ban quản trị ngân hàng.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án xác định: Thứ nhất, các nghiên cứu thực nghiệm tại Việt Nam trước đây đa số phân tích riêng rẽ tác động của cấu trúc sở hữu đến hiệu quả hoạt động hoặc đến rủi ro, chưa có công trình nào đánh giá đồng thời cả hai khía cạnh trong cùng một khung phân tích tổng thể. Thứ hai, các nghiên cứu rủi ro ngân hàng tại Việt Nam chủ yếu tiếp cận theo phương pháp đánh giá rủi ro quá khứ thông qua tỷ lệ nợ xấu (NPL), thiếu cách tiếp cận đánh giá hành vi chấp nhận rủi ro chủ động hay rủi ro tương lai (forward-looking). Thứ ba, chưa có nghiên cứu nào tại thị trường Việt Nam kết hợp đồng thời cả ba đặc điểm cấu trúc sở hữu (sở hữu nhà nước, đặc điểm niêm yết và mức độ sở hữu tập trung) cũng như kiểm tra tác động của các biến tương tác giữa mức độ sở hữu tập trung với đặc điểm nhà nước và niêm yết. Thứ tư, phần lớn các nghiên cứu trong nước được thực hiện trong giai đoạn thời gian hẹp và dữ liệu đã cũ, chưa phản ánh đầy đủ chuỗi biến động kinh tế từ hội nhập, khủng hoảng đến tái cơ cấu (2008–2019).

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án xây dựng khung phân tích dựa trên hệ thống các lý thuyết kinh tế và quản trị doanh nghiệp:

• Lý thuyết người đại diện (Agency Theory) (Berle & Means, 1932; Jensen & Meckling, 1976; Eisenhardt, 1989): Phân tích ba mối quan hệ xung đột lợi ích: (i) chủ sở hữu – nhà quản lý, (ii) chủ sở hữu đa số – chủ sở hữu thiểu số, và (iii) chủ sở hữu – chủ nợ.
• Giả thuyết thâu tóm (Expropriation Hypothesis) (La Porta et al., 1999; Bebchuk & Weisbach, 2010; Altunbas et al., 2007; Murtinu, 2015; Lefort, 2005): Giải thích hiện tượng cổ đông lớn chi phối đưa ra các quyết định đầu tư mạo hiểm hoặc trục lợi làm tổn hại đến lợi ích của cổ đông thiểu số.
• Lý thuyết giám sát và điều hành (Monitoring Theory) (Jensen & Meckling, 1976; Shleifer & Vishny, 1997; Grossman & Hart, 1980; Heugens, Van Essen & Van Oosterhout, 2009): Lập luận rằng cổ đông lớn có đủ quyền lực và nguồn lực để kiểm soát ban điều hành, giảm chi phí đại diện và nâng cao hiệu quả.
• Thuyết cuộc sống tĩnh lặng (Quiet Life Theory) (Abreu & Mendes, 2002): Giải thích tình trạng các ngân hàng sở hữu nhà nước thiếu động lực cạnh tranh và đổi mới do được hưởng các đặc quyền pháp lý và thị phần sẵn có.
• Lý thuyết sự can thiệp gây cản trở và sự can thiệp giúp đỡ (Grabbing Hand and Helping Hand Theory) (Shleifer & Vishny, 2002; Petrou & Thanos, 2014): Phân tích tính hai mặt từ sự can thiệp của Chính phủ vào hệ thống ngân hàng.
• Lý thuyết rủi ro đạo đức (Moral Hazard Theory) và quan điểm "quá lớn để sụp đổ" (Too big to fail) (Krugman, 2009): Giải thích xu hướng ngân hàng nhà nước chấp nhận rủi ro cao hơn do tin tưởng vào sự hỗ trợ tài chính từ Chính phủ khi xảy ra tổn thất.
• Lý thuyết cho vay xã hội (Social Lending Theory) (Berger et al.): Phản ánh việc ngân hàng nhà nước thực hiện các khoản tín dụng chính sách phục vụ mục tiêu an sinh xã hội.
• Lý thuyết đánh đổi rủi ro - lợi nhuận (Risk-Return Trade-off) (Markowitz, 1959): Giải thích hành vi chấp nhận rủi ro của ngân hàng nhằm hướng tới lợi nhuận kỳ vọng cao hơn.

Bảng tổng hợp các lý thuyết nền tảng trong luận án:

Lý thuyết	Tác giả tiêu biểu	Tác động đến hành vi chấp nhận rủi ro	Tác động đến hiệu quả hoạt động	Đặc điểm sở hữu tương ứng
Lý thuyết người đại diện (Agency Theory)	Dharwadkar, George & Brandes (2000); Kane (1986); Pennacchi (1987)	Tăng	—	Sở hữu nhà nước
Thuyết cuộc sống tĩnh lặng (Quiet Life Theory)	Abreu & Mendes (2002)	—	Giảm	Sở hữu nhà nước
Lý thuyết can thiệp gây cản trở và giúp đỡ (Grabbing & Helping Hand)	Petrou & Thanos (2014)	—	Giảm	Sở hữu nhà nước
Lý thuyết rủi ro đạo đức (Moral Hazard Theory)	Krugman (2009)	—	Giảm	Sở hữu nhà nước
Lý thuyết người đại diện (Agency Theory)	Grossman & Hart (1983); Eisenhardt (1989)	Giảm	Tăng	Sở hữu tư nhân
Lý thuyết người đại diện (Agency Theory)	Balsmeier & Czarnitzki (2017); Hoskisson et al. (2013)	Tăng	Tăng	Sở hữu tập trung
Giả thuyết thâu tóm (Expropriation Hypothesis)	Altunbas et al. (2017); Murtinu (2015); Lefort (2005)	Tăng	Giảm	Sở hữu tập trung
Lý thuyết giám sát và điều hành (Monitoring Theory)	Jensen & Meckling (1976)	Tăng	—	Sở hữu tập trung
Lý thuyết người đại diện (Agency Theory)	Dharwadkar, George & Brandes (2000); Zhou et al. (2016)	Tăng	Tăng	Niêm yết
Lý thuyết giám sát và điều hành (Monitoring Theory)	Shleifer & Vishny (1997)	Giảm	Tăng	Niêm yết

Phương pháp nghiên cứu và quy trình xử lý dữ liệu:

• Mô hình nghiên cứu: Kế thừa và phát triển mô hình hồi quy đa biến của Boateng, A. et al. (2013, 2015) và Hanafi & Santi (2013), đồng thời bổ sung các biến đo lường hiệu quả kỹ thuật theo nghiên cứu của Nguyen, T. (2018) và Vo, X. (2018).
• Đo lường biến số:
  • Cấu trúc sở hữu: Phân loại theo tính chất cổ đông (nhà nước và tư nhân); đặc điểm niêm yết (niêm yết và chưa niêm yết); mức độ sở hữu tập trung được đo lường cụ thể qua tỷ lệ sở hữu của nhóm 01 cổ đông lớn nhất, nhóm 02 cổ đông lớn nhất và nhóm 05 cổ đông lớn nhất (kết hợp các ngưỡng kiểm soát 10% và 20% theo Berle & Means, 1932; Larner, 1966; La Porta et al., 1999).
  • Hành vi chấp nhận rủi ro: Đo lường rủi ro tương lai thông qua mức trích lập dự phòng rủi ro tín dụng (LLP), tỷ lệ trích lập dự phòng rủi ro tín dụng (LLR), hệ số nguy cơ phá sản/ổn định Z-score (được tính bằng $(\text{ROA} + \text{EA}) / \sigma(\text{ROA})$), cùng các chỉ tiêu an toàn vốn như tỷ lệ tổng dư nợ trên tổng tài sản (LOTA) và tỷ lệ vốn chủ sở hữu trên nợ ròng (ENL) (theo Khan, Scheule & Wu, 2017).
  • Hiệu quả hoạt động: Đo lường theo phương pháp tiếp cận phi cấu trúc qua các chỉ số tài chính (ROE, ROA, ROS, C/I) và phương pháp tiếp cận cấu trúc qua biến hiệu quả kỹ thuật (TE) và hiệu quả phân bổ (AE) (Farrell, 1957; Iršová, 2009; Hughes & Mester, 2008).
• Kỹ thuật kinh tế lượng trên phần mềm Stata:
  • Luận án sử dụng dữ liệu bảng với phương pháp hồi quy tác động ngẫu nhiên (REM) có tích hợp các biến tương tác.
  • Kiểm định Hausman được sử dụng để lựa chọn giữa mô hình tác động cố định (FEM) và mô hình tác động ngẫu nhiên (REM) (với giả thuyết $H_0$: mô hình REM phù hợp; bác bỏ $H_0$ khi $p\text{-value} < 0{,}10$).
  • Kiểm định Breusch-Pagan Lagrange Multiplier (LM test) được sử dụng để lựa chọn giữa mô hình REM và mô hình bình phương nhỏ nhất gộp (OLS) (với giả thuyết $H_0$: mô hình OLS phù hợp; bác bỏ $H_0$ khi $p\text{-value} < 0{,}10$, chấp nhận REM).
• Dữ liệu nghiên cứu: Khai thác từ cơ sở dữ liệu tài chính ngân hàng quốc tế Bankscope/Orbis Bank Focus, được đối chiếu trực tiếp với báo cáo tài chính kiểm toán hàng năm của 20 NHTMCP Việt Nam trong suốt giai đoạn 2008–2019.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Giới thiệu tổng quan về nghiên cứu

Chương 1 thiết lập bối cảnh thực tiễn và cơ sở khoa học của đề tài. Tác giả phân tích quá trình chuyển đổi của ngành ngân hàng Việt Nam qua ba giai đoạn, nêu bật tính cấp thiết của công tác tái cơ cấu hệ thống sau giai đoạn khủng hoảng nợ xấu 2011–2014. Tác giả dẫn chứng số liệu thống kê của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam về sự biến động số lượng các định chế tài chính trong giai đoạn 2007–2019 qua Bảng 1.1.

Bảng 1.1: Số lượng ngân hàng tại Việt Nam từ năm 2007 đến năm 2019

Phân loại ngân hàng	2007	2011	2013	2015	2017	2019
Ngân hàng sở hữu Nhà nước	5	5	5	7	4	5
Ngân hàng thương mại cổ phần	37	37	33	28	31	31
Ngân hàng 100% vốn nước ngoài	5	5	5	5	8	9
Ngân hàng liên doanh	5	5	4	3	2	4
Tổng cộng	52	52	47	43	45	49

Nguồn: Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (2020)

Số liệu cho thấy số lượng ngân hàng giảm mạnh từ 52 đơn vị năm 2011 xuống còn 43 đơn vị năm 2015 do các thương vụ hợp nhất, sáp nhập để loại bỏ các ngân hàng yếu kém theo Quyết định 254/QĐ-TTg. Trên cơ sở đó, chương này xác định 5 mục tiêu cụ thể, 3 nhóm câu hỏi nghiên cứu, phạm vi mẫu nghiên cứu 20 NHTMCP (240 quan sát giai đoạn 2008–2019), các phương pháp kiểm định kinh tế lượng (Hausman, LM test trên Stata), 5 đóng góp mới của đề tài và kết cấu 5 chương của luận án.

Chương 2: Cơ sở lý thuyết và xây dựng giả thuyết nghiên cứu

Chương 2 thực hiện tổng quan hệ thống các lý thuyết nền tảng và bằng chứng thực nghiệm quốc tế cũng như trong nước. Nội dung chương tập trung vào:

1. Phân loại cấu trúc sở hữu theo ba tiêu chí: tính chất cổ đông (nhà nước, tư nhân, nước ngoài), mức độ sở hữu tập trung (sở hữu tập trung với ngưỡng 10%, 20% và sở hữu phân tán; phương pháp đo lường theo tỷ lệ sở hữu nhóm cổ đông lớn so với chỉ số Herfindahl-Hirschman - HHI), và đặc điểm niêm yết (ngân hàng niêm yết chịu kỷ luật thị trường chứng khoán so với ngân hàng chưa niêm yết).
2. Cơ sở lý thuyết về rủi ro theo Ủy ban Basel (rủi ro tín dụng theo Quyết định 493/2005/QĐ-NHNN, rủi ro hoạt động theo Thông tư 20/2018/TT-NHNN, rủi ro thị trường theo Thông tư 08/2017/TT-NHNN) và rủi ro theo Khan et al. (2017) (rủi ro tài sản, rủi ro tổng quát Z-score, rủi ro thanh khoản). Đồng thời phân biệt rõ giữa rủi ro quá khứ (NPL) và hành vi chấp nhận rủi ro tương lai (LLP, LLR, Z-score, LOTA, ENL) theo lý thuyết đánh đổi rủi ro - lợi nhuận (Markowitz, 1959).
3. Cơ sở lý thuyết về hiệu quả hoạt động: Khái niệm tối ưu nguồn lực (Edgeworth, 1881; Pareto & Schwier, 1927; Shephard, 1953; Berger & Mester, 1997), phân loại 5 dạng hiệu quả của Iršová (2009) dựa trên Farrell (1957) và giới hạn phạm vi nghiên cứu ở hiệu quả kỹ thuật (TE) và hiệu quả phân bổ (AE), cùng hai phương pháp tiếp cận đo lường cấu trúc và phi cấu trúc (Hughes & Mester, 2008).
4. Phân tích tác động của từng thành phần cấu trúc sở hữu đến rủi ro và hiệu quả dựa trên lý thuyết người đại diện, giả thuyết thâu tóm, lý thuyết giám sát điều hành, thuyết cuộc sống tĩnh lặng, thuyết can thiệp gây cản trở/giúp đỡ, lý thuyết rủi ro đạo đức, để từ đó xây dựng hệ thống các giả thuyết nghiên cứu kiểm định thực nghiệm.

Chương 3: Phương pháp nghiên cứu và dữ liệu nghiên cứu

Chương 3 trình bày chi tiết thiết kế nghiên cứu thực nghiệm:

• Xây dựng mô hình hồi quy đa biến dựa trên khung mô hình của Boateng, A. et al. (2013, 2015) áp dụng cho nền kinh tế chuyển đổi tương đồng và Hanafi & Santi (2013), bổ sung các biến hiệu quả kỹ thuật theo Nguyen, T. (2018) và Vo, X. (2018).
• Thiết lập hệ thống biến số:
  • Biến phụ thuộc đại diện cho hành vi chấp nhận rủi ro: LLP, LLR, Z-score, LOTA, ENL.
  • Biến phụ thuộc đại diện cho hiệu quả hoạt động: ROA, ROE, ROS, C/I, TE, AE.
  • Biến độc lập: Biến giả sở hữu nhà nước, biến giả niêm yết, các biến liên tục đo lường mức độ tập trung sở hữu của nhóm 01 cổ đông lớn nhất (Top 1), nhóm 02 cổ đông lớn nhất (Top 2), và nhóm 05 cổ đông lớn nhất (Top 5).
  • Biến tương tác: Tương tác giữa mức độ sở hữu tập trung với đặc điểm sở hữu nhà nước; tương tác giữa mức độ sở hữu tập trung với đặc điểm niêm yết.
• Mô tả quy trình kiểm định kinh tế lượng trên Stata: Tiến hành hồi quy OLS, FEM, REM; chạy kiểm định Hausman để chọn giữa FEM và REM (ngưỡng ý nghĩa 10%); chạy kiểm định Breusch-Pagan LM để chọn giữa REM và OLS (ngưỡng ý nghĩa 10%).
• Trình bày quy trình thu thập, xử lý và làm sạch dữ liệu từ Bankscope/Orbis Bank Focus và báo cáo tài chính đã kiểm toán của 20 NHTMCP Việt Nam giai đoạn 2008–2019 (240 quan sát).

Chương 4: Phân tích thực nghiệm về tác động của cấu trúc sở hữu đến hành vi chấp nhận rủi ro và hiệu quả hoạt động tại các NHTMCP Việt Nam trong giai đoạn 2008 - 2019

Chương 4 trình bày kết quả phân tích thống kê và ước lượng mô hình:

• Trình bày thống kê mô tả mẫu 20 NHTMCP (chiếm hơn 80% thị phần) trong giai đoạn 12 năm.
• Kết quả kiểm định lựa chọn mô hình kinh tế lượng cho thấy mô hình hồi quy tác động ngẫu nhiên (REM) có tích hợp các biến tương tác là mô hình phù hợp nhất trên dữ liệu bảng nghiên cứu.
• Trình bày và thảo luận kết quả ước lượng thực nghiệm về tác động của đặc điểm sở hữu nhà nước, đặc điểm niêm yết và mức độ sở hữu tập trung (Top 1, Top 2, Top 5) đến từng chỉ tiêu đo lường hành vi chấp nhận rủi ro (LLP, LLR, Z-score) và từng chỉ tiêu hiệu quả hoạt động (chỉ số tài chính và hiệu quả kỹ thuật).
• Phân tích chi tiết tác động tương tác của mức độ sở hữu tập trung trong nhóm ngân hàng sở hữu nhà nước so với ngân hàng tư nhân, và trong nhóm ngân hàng niêm yết so với ngân hàng chưa niêm yết.

Chương 5: Kết luận và hàm ý chính sách

Chương 5 tổng hợp toàn bộ các phát hiện từ kết quả phân tích thực nghiệm và đề xuất giải pháp:

• Tổng kết các bằng chứng thực nghiệm về mối quan hệ giữa cấu trúc sở hữu, hành vi chấp nhận rủi ro và hiệu quả hoạt động ngân hàng.
• Đề xuất hàm ý chính sách cho Ngân hàng Nhà nước Việt Nam và Chính phủ trong việc hoàn thiện khung pháp lý về quản trị ngân hàng, kiểm soát sở hữu chéo, đẩy mạnh lộ trình cổ phần hóa và niêm yết theo Quyết định 242/QĐ-TTg, thực thi tiêu chuẩn giám sát an toàn vốn theo Basel II.
• Đề xuất khuyến nghị quản trị cho Hội đồng quản trị và Ban điều hành các NHTMCP Việt Nam trong việc tối ưu hóa cấu trúc sở hữu, cân bằng giữa động cơ tìm kiếm lợi nhuận và quản trị rủi ro chủ động nhằm duy trì sự ổn định hoạt động bền vững.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án tự nêu 5 đóng góp mới về mặt khoa học lý luận và thực tiễn:

1. Phát triển phương pháp đo lường mức độ sở hữu tập trung thông qua tỷ lệ sở hữu của nhóm 01, nhóm 02 và nhóm 05 cổ đông lớn nhất, giúp nhận diện rõ nét các trạng thái tập trung khác nhau (tập trung cao nhất, tập trung vừa và phân tán) để kiểm tra tính vững của kết quả hồi quy trên từng mức độ.
2. Ứng dụng phương pháp biến tương tác giữa mức độ sở hữu tập trung với đặc điểm sở hữu nhà nước và đặc điểm niêm yết, làm rõ sự khác biệt mang tính tổ chức giữa các nhóm ngân hàng nhà nước – tư nhân và niêm yết – chưa niêm yết đối với rủi ro và hiệu quả hoạt động.
3. Kế thừa và mở rộng mô hình nghiên cứu của Boateng, A. et al. (2015) từ thị trường Trung Quốc (nền kinh tế chuyển đổi có nhiều đặc điểm tương đồng với nền kinh tế định hướng xã hội chủ nghĩa của Việt Nam) để áp dụng thực nghiệm toàn diện cho hệ thống NHTMCP Việt Nam trong giai đoạn 12 năm (2008–2019).
4. Đổi mới phương pháp tiếp cận đo lường rủi ro ngân hàng: Luận án không dừng lại ở việc đánh giá rủi ro quá khứ (tỷ lệ nợ xấu NPL) mà tiếp cận trực tiếp hành vi chấp nhận rủi ro chủ động của nhà quản trị hay rủi ro tương lai (forward-looking) thông qua mức trích lập dự phòng (LLP), tỷ lệ trích lập dự phòng (LLR) và hệ số an toàn/phá sản Z-score.
5. Thực hiện nghiên cứu thực nghiệm tổng thể kết hợp đồng thời cả hành vi chấp nhận rủi ro và nhiều khía cạnh hiệu quả hoạt động (bổ sung biến hiệu quả kỹ thuật TE và an toàn vốn LOTA, ENL), cung cấp cơ sở dữ liệu thực chứng đánh giá các chính sách tái cơ cấu của Nhà nước (Quyết định 254/QĐ-TTg, Quyết định 242/QĐ-TTg, Basel II).

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu:

• Luận án không đưa cấu trúc sở hữu hỗn hợp vào phân tích để đảm bảo tính rõ ràng, nhất quán giữa các loại hình cấu trúc sở hữu.
• Chưa đi sâu phân tích nhóm ngân hàng sở hữu nước ngoài do hạn chế về nguồn dữ liệu và kết quả hoạt động của các ngân hàng nước ngoài tại Việt Nam trong giai đoạn nghiên cứu chưa thực sự nổi bật trong tương quan toàn ngành.
• Phạm vi nghiên cứu giới hạn ở 20 NHTMCP tiêu biểu (chiếm 80% thị phần) trong giai đoạn 2008–2019.
• Về khía cạnh hiệu quả hoạt động theo phân loại của Farrell (1957) và Iršová (2009), luận án mới tập trung vào hiệu quả kỹ thuật (TE) và hiệu quả phân bổ (AE), chưa mở rộng sang hiệu quả quy mô hay hiệu quả phạm vi.

Hướng nghiên cứu tiếp theo:

• Mở rộng mẫu nghiên cứu sang các ngân hàng 100% vốn nước ngoài và ngân hàng liên doanh khi dữ liệu minh bạch hơn.
• Phân tích chuyên sâu tác động của các hình thức sở hữu hỗn hợp và mạng lưới sở hữu chéo phức tạp đối với rủi ro hệ thống.
• Bổ sung đánh giá toàn diện các dạng hiệu quả quy mô và hiệu quả theo phạm vi trong các giai đoạn phát triển tiếp theo của thị trường tài chính.

Giá trị tham khảo

Nội dung luận án mang lại giá trị tham khảo chuyên môn cho các đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng, Kinh tế lượng ứng dụng: Tham khảo phương pháp xây dựng mô hình hồi quy dữ liệu bảng, kỹ thuật xử lý biến tương tác, phương pháp đo lường hiệu quả kỹ thuật (TE) và cách tiếp cận đo lường rủi ro tương lai (LLP, LLR, Z-score).
• Cơ quan quản lý nhà nước (Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước): Sử dụng các bằng chứng thực nghiệm để đánh giá tác động thực tế của Quyết định 254/QĐ-TTg, Quyết định 843/QĐ-TTg, Quyết định 242/QĐ-TTg và việc áp dụng chuẩn mực Basel II, phục vụ việc điều chỉnh chính sách tái cơ cấu và giám sát an toàn hệ thống.
• Ban điều hành và Hội đồng quản trị các NHTMCP Việt Nam: Tham khảo cơ sở thực chứng để hoạch định cấu trúc vốn, xác định tỷ lệ sở hữu tối ưu của các nhóm cổ đông lớn, và thiết lập cơ chế giám sát nội bộ nhằm cân bằng giữa mục tiêu lợi nhuận và kiểm soát rủi ro tín dụng chủ động.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao luận án lại tiếp cận rủi ro ngân hàng dưới góc độ "hành vi chấp nhận rủi ro" thay vì chỉ sử dụng tỷ lệ nợ xấu truyền thống? Tỷ lệ nợ quá hạn hoặc tỷ lệ nợ xấu (NPL) là các thước đo phản ánh hệ quả của các quyết định quản trị rủi ro đã diễn ra trong quá khứ. Ngược lại, việc tiếp cận dưới góc độ "hành vi chấp nhận rủi ro" thông qua mức trích lập dự phòng (LLP), tỷ lệ trích lập dự phòng (LLR) và hệ số ổn định Z-score phản ánh trực tiếp thái độ và hoạt động xử lý rủi ro chủ động của nhà quản lý đối với các biến cố tiềm ẩn, mang tính đánh giá rủi ro tương lai (forward-looking).

2. Mẫu nghiên cứu của luận án được lựa chọn dựa trên những tiêu chí nào và có quy mô quan sát ra sao? Mẫu nghiên cứu gồm 20 NHTMCP tại Việt Nam (3 ngân hàng sở hữu Nhà nước và 17 ngân hàng tư nhân trong nước), được lựa chọn theo nguyên tắc có thời gian hoạt động lâu nhất tính đến thời điểm nghiên cứu và chiếm hơn 80% tổng thị phần toàn ngành. Mẫu có đầy đủ dữ liệu tài chính kiểm toán liên tục trong 12 năm (2008–2019) trên Bankscope/Orbis Bank Focus, tạo thành bảng dữ liệu cân bằng với 240 quan sát.

3. Luận án phân loại và đo lường cấu trúc sở hữu theo những tiêu chí cụ thể nào? Cấu trúc sở hữu được phân loại theo ba khía cạnh: (i) Tính chất cổ đông (sở hữu nhà nước và sở hữu tư nhân); (ii) Đặc điểm niêm yết (ngân hàng niêm yết trên thị trường chứng khoán và ngân hàng chưa niêm yết); (iii) Mức độ tập trung sở hữu (được đo lường bằng tỷ lệ sở hữu của nhóm 01 cổ đông lớn nhất, nhóm 02 cổ đông lớn nhất và nhóm 05 cổ đông lớn nhất, kết hợp các ngưỡng kiểm soát 10% và 20%).

4. Quy trình kiểm định kinh tế lượng để lựa chọn mô hình hồi quy trong luận án được thực hiện như thế nào trên Stata? Luận án thực hiện kiểm định Hausman để lựa chọn giữa mô hình tác động cố định (FEM) và mô hình tác động ngẫu nhiên (REM) với giả thuyết $H_0$ là REM phù hợp (bác bỏ $H_0$ nếu $p\text{-value} < 0{,}10$). Sau đó, tác giả sử dụng kiểm định Breusch-Pagan LM để lựa chọn giữa REM và mô hình OLS gộp với giả thuyết $H_0$ là OLS phù hợp (bác bỏ $H_0$ nếu $p\text{-value} < 0{,}10$). Kết quả kiểm định xác định mô hình tác động ngẫu nhiên (REM) có tích hợp biến tương tác là mô hình phù hợp nhất.

5. Bối cảnh tái cơ cấu hệ thống ngân hàng trong luận án gắn liền với những văn bản chính sách quan trọng nào của Nhà nước? Nghiên cứu gắn liền với Quyết định 254/QĐ-TTg năm 2012 (đề án cơ cấu lại hệ thống TCTD giai đoạn 2011–2015), Quyết định 843/QĐ-TTg năm 2013 (xử lý nợ xấu và thành lập VAMC), quy định tuân thủ chuẩn mực vốn Basel II (thí điểm từ 2016, áp dụng bắt buộc từ 2018), và Quyết định 242/QĐ-TTg năm 2019 (cơ cấu lại thị trường chứng khoán, yêu cầu các NHTMCP phải niêm yết và minh bạch báo cáo tài chính đến hết năm 2020).

Kết luận

Luận án tiến sĩ đã cung cấp một nghiên cứu thực nghiệm toàn diện về tác động của cấu trúc sở hữu (bao gồm đặc điểm sở hữu nhà nước, đặc điểm niêm yết và mức độ sở hữu tập trung) đến hành vi chấp nhận rủi ro và hiệu quả hoạt động tại 20 NHTMCP Việt Nam trong giai đoạn 2008–2019. Thông qua việc ứng dụng mô hình kinh tế lượng dữ liệu bảng cân bằng với 240 quan sát, kết hợp phân tích biến tương tác và tiếp cận rủi ro tương lai, luận án đã làm rõ cơ chế tác động của quản trị nội bộ trong bối cảnh tái cơ cấu ngân hàng tại một nền kinh tế chuyển đổi. Các phát hiện thực nghiệm không chỉ bổ sung cơ sở khoa học cho lý thuyết người đại diện và giả thuyết thâu tóm mà còn mang lại những căn cứ thực tiễn giá trị cho công tác hoạch định chính sách của Ngân hàng Nhà nước và chiến lược quản trị rủi ro của các NHTMCP Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Giới thiệu tổng quan về nghiên cứu. Trong đó, trình bày tổng quan bối cảnh thực tiễn và lý do chọn đề tài, mục tiêu nghiên cứu, câu hỏi nghiên cứu, đối tượng và phạm vi nghiên cứu, phương pháp nghiên cứu, đóng góp mới của luận án và kết cấu của luận án. Chương 2: Cơ sở lý thuyết và bằng chứng thực nghiệm về sự tác động của cấu trúc sở hữu đến hành vi chấp nhận rủi ro và hiệu quả hoạt động NHTMCP Việt Nam. Đưa ra 20 các lý thuyết và lược khảo các nghiên cứu liên quan đã được thực hiện để hình thành mô hình nghiên cứu và phát triển các giả thiết nghiên cứu.

Chương 3: Phương pháp nghiên cứu và dữ liệu nghiên cứu – trình bày phương pháp nghiên cứu và mô tả dữ liệu nghiên cứu. Chương 4: Phân tích thực nghiệm về tác động của cấu trúc sở hữu đến hành vi chấp nhận rủi ro và hiệu quả hoạt động tại các NHTMCP Việt Nam trong giai đoạn 2008 - 2019 đồng thời trình bày các kết quả chính yếu. Chương 5: Kết luận và hàm ý chính sách. 21 CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ XÂY DỰNG GIẢ THUYẾT NGHIÊN CỨU 2.1 Cơ sở lý thuyết về cấu trúc sở hữu của ngân hàng 2.1 Khái niệm cấu trúc sở hữu Trong cuốn sách “Công ty hiện đại và tài sản tư nhân” (The Modern Corporation and private property), Berle & Means (1932) là một trong những nhà nghiên cứu đầu tiên đặt nền tảng cho khái niệm “cấu trúc sở hữu”.

Theo đó, cùng với sự tăng trưởng về quy mô, yêu cầu áp dụng khoa học kỹ thuật vào sản xuất, nhu cầu về vốn của doanh nghiệp tăng mạnh vượt qua khỏi khả năng tài chính của một cá nhân dẫn đến sự xuất hiện của nhiều chủ sở hữu (còn gọi là cổ đông) trong một doanh nghiệp. Cấu trúc sở hữu là cơ cấu phản ánh tổng thể quan hệ chiếm hữu của các cổ đông đối với các phần của vốn sở hữu, từ đó quyết định đến các mối quan hệ khác trong sản xuất, quản lý cũng như những lợi ích kinh tế mà việc sản xuất kinh doanh từ nguồn vốn sở hữu đó đem lại. Tỷ lệ cổ phần càng cao thì cổ đông hay nhóm cổ đông càng có trách nhiệm và quyền giám sát các hoạt động điều hành và quản lý doanh nghiệp. Cấu trúc sở hữu đóng vai trò quan trọng trong doanh nghiệp (đặc biệt là trong các ngân hàng), ảnh hưởng đáng kể đến hoạt động điều hành doanh nghiệp thông qua tác động đến việc ra quyết định của nhà quản lý.

Do vậy, khái niệm cấu trúc sở hữu phải được xem xét qua cách tiếp cận các nhà quản lý – người đại diện cho quyền sở hữu tại doanh nghiệp (Altunbas, Carbo, Gardener & Molyneux, 2007). Cấu trúc sở hữu cũng là một trong những phương thức thực hiện cơ chế quản trị nội bộ (internal governance mechanisms) trong doanh nghiệp, có tác động trực tiếp đến rủi ro và hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp (Amor & Accounting, 2017).2 Phân loại cấu trúc sở hữu 2.1 Phân loại cấu trúc sở hữu theo tính chất của cổ đông Cấu trúc sở hữu của doanh nghiệp được phân thành nhiều loại, cụ thể: sở hữu tư nhân, sở hữu bởi Nhà nước, sở hữu nước ngoài, sở hữu hỗn hợp (Berle & Means, 1932; 22 La Porta et al. Trong đó, cấu trúc sở hữu hỗn hợp là sự kết hợp giữa sở hữu nhà nước và sở hữu tư nhân, tuy nhiên, để đảm bảo tính rõ ràng, nhất quán của các loại cấu trúc sở hữu, tác giả không đưa loại hình này vào phân tích. Nhiều nghiên cứu xếp loại các doanh nghiệp (ngân hàng) có tỷ lệ sở hữu nhà nước chiếm đa số hay lớn hơn so với các thành phần sở hữu còn lại là doanh nghiệp sở hữu nhà nước (Morck, Shleifer, & Vishny, 1988).

Theo đó, nhà nước nắm giữ tỷ lệ lớn cổ phiếu đồng nghĩa với quyền kiểm soát và chi phối lớn đối với doanh nghiệp, từ đó có thể điều khiển mục đích doanh nghiệp theo định hướng nhất định. Định nghĩa này cũng áp dụng được trong lĩnh vực ngân hàng. Để thấy rõ vai trò tích cực hay tiêu cực của cấu trúc sở hữu nhà nước, nhiều nghiên cứu trước đây so sánh vai trò của sở hữu nhà nước với sở hữu tư nhân, từ đó làm nổi bật lên vai trò của sở hữu nhà nước. Laffont & Tirole (1993); Sappington & Stiglitz (1987) lập luận rằng các doanh nghiệp tư nhân có thể không hiệu quả vì họ chỉ tập trung vào lợi nhuận, và ngược lại doanh nghiệp có vốn nhà nước có thể kiểm soát các quyết định của mình hiệu quả hơn với quan điểm chính trị cởi mở.

Nhiều nghiên cứu khác cũng thể hiện sự ủng hộ đối với cấu trúc sở hữu nhà nước (Grossman & Hart, 1980). Tuy nhiên, Shleifer (1998) chỉ ra rằng sở hữu tư nhân nên được ưu tiên hơn sở hữu nhà nước vì cấu trúc sở hữu tư nhân đem lại các động lực đổi mới và cải tiến hiệu quả hơn về chi phí. Một số nghiên cứu trước đây phát hiện ra rằng các doanh nghiệp nhà nước không phục vụ tốt hơn cho lợi ích công cộng (Grossman & Krueger, 1991) và thường cực kỳ kém hiệu quả (Boycko, Shleifer & Vishny, 1996; Dewenter & Malatesta, 1997). Các quan chức nhà nước thường bị các lợi ích chính trị chi phối nên mục tiêu của họ có thể mâu thuẫn với mục tiêu cải thiện phúc lợi xã hội.

Dewenter & Malatesta (1997) nhận thấy cổ phiếu của các doanh nghiệp nhà nước được chào bán ra công chúng với mức giá thấp hơn đáng kể so với cổ phiếu của các doanh nghiệp tư nhân tương đồng, điều đó dường như để phục vụ cho các mục tiêu chính trị khác nhau của các quan chức chính phủ hơn là tối đa hóa phúc lợi xã hội. Doanh nghiệp sở hữu Nhà nước nói chung và ngân hàng thuộc sở hữu nhà nước nói riêng, được xem là nhóm riêng biệt do đặc trưng theo đuổi các mục tiêu chính trị, xã 23 hội và thường được nhà nước bù lỗ (Shleifer & Vishny, 1997). Việc nghiên cứu cấu trúc sở hữu tại các quốc gia khác nhau đưa lại những kết quả khác nhau, đặc biệt là tại các quốc gia đang phát triển có sự tham gia của sở hữu nhà nước như Đông Âu, Trung Quốc, Việt Nam với những đặc thù riêng. Sở hữu nhà nước tại những quốc gia này thường chiếm tỷ lệ cao sau khi chuyển đổi kinh tế từ nền kinh tế tập trung (Hue & Lam, 2017).

Doanh nghiệp có cấu trúc sở hữu tư nhân được sở hữu bởi các cá nhân hoặc các tổ chức tư nhân (không phải nhà nước hoặc các tổ chức thuộc nhà nước). Sự xuất hiện của các doanh nghiệp này ở các quốc gia mới nổi gắn liền với hoạt động tư nhân hóa các doanh nghiệp thuộc sở hữu nhà nước sau các cuộc khủng hoảng. Tư nhân hóa là cách thức để giảm tỷ lệ sở hữu vốn của nhà nước, thường xảy ra ở một số lĩnh vực trọng yếu của nền kinh tế như dịch vụ, viễn thông và ngân hàng. Hoạt động này ngầm chứng minh sự yếu kém và bất ổn tài chính của các doanh nghiệp nhà nước nói chung và các ngân hàng nhà nước nói riêng (Andrews, 2005).

Sự thành công của quá trình tư nhân hóa phụ thuộc vào các vấn đề quản trị nội tại của ngân hàng có được giải quyết sau tư nhân hóa hay không. Việc tư nhân hóa làm giảm đi sự cản trở của chính phủ vốn tồn tại trong các ngân hàng có vốn nhà nước chiếm đại đa số. Điều đáng lưu ý rằng nếu chính phủ còn giữ lại một phần vốn sau tư nhân hóa, hiệu quả hoạt động của các ngân hàng sẽ xấu đi (Bonin & Wachtel, 1999). Nhiều nghiên cứu đưa ra quan điểm rằng các doanh nghiệp có cấu trúc sở hữu tư nhân hoạt động hiệu quả hơn doanh nghiệp có cấu trúc sở hữu nhà nước nhờ giải quyết được vấn đề chủ sở hữu - người đại diện thông qua một hệ thống quản lý tốt hơn.

Cấu trúc sở hữu tư nhân thắt chặt các ràng buộc về ngân sách nên người quản lý chịu áp lực cải thiện hiệu quả hoạt động nhằm làm hài lòng các cổ đông hiện tại và thu hút thêm các nhà đầu tư tiềm năng. Đồng thời, các cổ đông được kỳ vọng sẽ thực hiện việc kiểm soát hoạt động quản trị chặt chẽ hơn nhằm đảm bảo hiệu quả của lượng vốn đầu tư mà họ bỏ ra (Clarke, Cull & Shirley (2005). Ở một khía cạnh khác, một doanh nghiệp (ngân hàng) được xem là thuộc sở hữu nước ngoài thường khi có 100% vốn chủ sở hữu từ các tổ chức nước ngoài, hoặc các doanh nghiệp nước ngoài. Khi các công ty đa quốc gia đầu tư vốn thành lập các công ty con hoặc chi nhánh (100% vốn hoặc liên doanh) tại một quốc gia khác ngoài quốc gia 24 sở tại (nơi đặt trụ sở chính) thì các công ty con hoặc chi nhánh này được xem là một doanh nghiệp có cấu trúc sở hữu nước ngoài (Weill, 2003).

Các ngân hàng nước ngoài tương đối giống các ngân hàng trong nước về các ưu đãi dòng tiền và quy định khác nhau về cơ cấu tổ chức. Ngân hàng nước ngoài thường có cấu trúc đa cấp hơn, với quản lý cấp cao từ các quốc gia khác. Các ngân hàng nước ngoài tồn tại song song với các ngân hàng trong nước giúp cho hệ thống ngân hàng lành mạnh và phát triển hơn thông qua cơ chế cạnh tranh các sản phẩm và dịch vụ trong hoạt động của ngân hàng. Do hạn chế về mặt dữ liệu và kết quả hoạt động của các ngân hàng nước ngoài tại Việt Nam không nổi bật nên Luận án chỉ tập trung nghiên cứu cấu trúc sở hữu nhà nước và cấu trúc sở hữu tư nhân.2 Phân loại cấu trúc sở hữu theo mức độ tập trung Trong nhiều nghiên cứu về cấu trúc sở hữu trước đây, các tác giả thường quan tâm đến mức độ phân tán về sở hữu vốn của các cổ đông và quyền lực của nhà quản lý trong doanh nghiệp.

Theo đó, cấu trúc sở hữu có thể được chia thành cấu trúc sở hữu tập trung và cấu trúc sở hữu phân tán (Fazlzadeh, Hendi & Mahboubi, 2011). Cấu trúc sở hữu tập trung có nghĩa là cả quyền sở hữu và kiểm soát công ty tập trung vào một hoặc một số cá nhân, gia đình, ban quản lý. Cấu trúc phân tán là nhiều cổ đông, mỗi cổ đông sở hữu một số cổ phần doanh nghiệp, quyền kiểm soát hoạt động công ty do ban giám đốc nắm giữ (Hanafi, M.