Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ ĐỊA VỊ PHÁP LÝ CỦA NGƯỜI CHẤP HÀNH ÁN KHÔNG BỊ TƯỚC TỰ DO 1. KHÁI NIỆM, ĐẶC ĐIỂM ĐỊA VỊ PHÁP LÝ CỦA NGƢỜI CHẤP HÀNH ÁN KHÔNG BỊ TƢỚC TỰ DO 1. Khái niệm người chấp hành án không bị tước tự do Tại khoản 1 Điều 3 Luật thi hành án hình sự năm 2010 có đƣa ra khái niệm về ngƣời chấp hành án cụ thể nhƣ sau: “Người chấp hành án là người bị kết tội và phải chịu hình phạt theo bản án đã có hiệu lực pháp luật”. Hiện nay có nhiều quan điểm khác nhau về việc phân loại ngƣời chấp hành án.TS Võ Khánh Vinh thì căn cứ vào các loại hình phạt chính và hình phạt bổ sung đƣợc quy định tại Điều 28 Bộ luật hình sự 1999 (sửa đổi bổ sung năm 2009) có thể đƣợc áp dụng đối với ngƣời phạm tội.
Hình phạt chính bao gồm 7 hình phạt: Cảnh cáo; Phạt tiền; Cải tạo không giam giữ; Trục xuất; Tù có thời hạn; Tù chung thân; Tử hình; Hình phạt bổ sung bao gồm 7 hình phạt: Cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm các công việc nhất định; Cấm cƣ trú; Quản chế; Tƣớc một số quyền công dân; Tịch thu tài sản; Phạt tiền (khi không áp dụng hình phạt chính); Trục xuất (khi không áp dụng là hình phạt chính). Tác giả đã phân chia ngƣời bị kết án kèm theo hình phạt thành ba loại gồm: Nhóm ngƣời bị kết án có hình phạt tử hình; Nhóm ngƣời bị kết án có hình phạt tù (bao gồm tù có thời hạn và tù chung thân, phạt tù nhƣng cho hƣởng án treo); Nhóm ngƣời bị kết án có hình phạt khác ngoài hình phạt tù và tử hình bao gồm số còn lại [51, tr. Nhƣ vậy tƣơng tự có thể hiểu tác giả đã phân chia ngƣời chấp hành án thành ba loại. Cách phân loại ngƣời chấp hành án của tác giả căn cứ vào tính chất hình phạt đƣợc áp dụng nhƣ trên tƣơng đối rõ ràng, tuy nhiên chƣa đƣợc hợp lý bởi lẽ việc phân loại nhƣ vậy vẫn gộp chung ngƣời chấp hành án không tƣớc tự do và ngƣời chấp hành án bị hạn chế tự do vào nhóm ngƣời bị kết án có hình phạt khác ngoài hình phạt tù và tử hình bao gồm số còn lại, tuy nhiên có thể thấy tính chất cũng nhƣ địa vị pháp lý của hai loại này có sự khác biệt, do đó cần thiết phải phân chia một cách rõ ràng hơn.
8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Cũng căn cứ vào loại hình phạt đƣợc áp dụng nhƣng theo TS.Vũ Trọng Hách thì thi hành án hình sự có hai loại là thi hành hình phạt tù, tử hình và thi hành hình phạt không phải là tù, tử hình [19, tr. Tƣơng tự ngƣời chấp hành án có hai loại là ngƣời chấp hành án tù, tử hình và ngƣời chấp hành án không phải là chấp hành án phạt tù, tử hình. Cách phân loại của tác giả nhƣ trên chúng tôi cho là khá đơn giản và không hợp lý việc phân loại nhƣ trên chƣa nêu bật đƣợc tính chất cũng nhƣ đặc điểm và địa vị pháp lý của từng loại ngƣời chấp hành án.TSKH Lê Cảm thì thi hành án hình sự bao gồm: Thi hành các hình phạt bổ sung và các hình phạt chính không tƣớc tự do (bao gồm thi hành các hình phạt quản chế, cấm cƣ trú và tịch thu tài sản, thi hành hình phạt cảnh cáo, thi hành hình phạt cải tạo không giam giữ, thi hành hình phạt trục xuất); Thi hành các hình phạt tù (bao gồm thi hành án phạt tù có thời hạn và thi hành hình phạt tù chung thân) và thi hành hình án phạt tử hình; Ngoài ra còn có thi hành các biện pháp về miễn chấp hành hình phạt và thi hành án hình sự đối với ngƣời chƣa thành niên bị kết án [8, tr. 9,10], tƣơng tự đối với cách phân chia trên có thể hiểu có những loại ngƣời chấp hành án sau: Ngƣời chấp hành án các hình phạt bổ sung và các hình phạt chính không tƣớc tự do, ngƣời chấp hành án phạt tù, ngƣời chấp hành án tử hình.
Cách phân chia của tác giả theo chúng tôi là hợp lý và rõ ràng việc phân chia nhƣ trên thể hiện rõ các đặc điểm cũng nhƣ quyền và nghĩa vụ của từng loại ngƣời chấp hành án. Tuy nhiên để phân chia một cách rõ ràng hơn chủ yếu căn cứ vào loại hình phạt đƣợc áp dụng và các đặc điểm về địa vị pháp lý của ngƣời chấp hành án có thể chia ngƣời chấp hành án ra thành ba loại nhƣ sau: Ngƣời chấp hành án bị tƣớc quyền sống (ngƣời chấp hành án tử hình); Ngƣời chấp hành án bị tƣớc tự do gồm: Ngƣời chấp hành án phạt tù có thời hạn và ngƣời chấp hành án phạt tù chung thân (ngƣời chấp hành án phạt tù không có thời hạn); Cuối cùng là ngƣời chấp hành án không bị trƣớc tự do gồm: Ngƣời chấp hành án phạt cấm cƣ trú, ngƣời chấp hành án phạt quản chế, ngƣời chấp hành án phạt trục xuất; Ngƣời chấp hành án phạt cảnh cáo, ngƣời chấp hành án phạt cải tạo không giam giữ, ngƣời chấp hành án phạt tiền, 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ngƣời chấp hành án phạt tƣớc một số quyền công dân, ngƣời chấp hành án phạt cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định, tịch thu tài sản, ngƣời chấp hành các biện pháp tự pháp và ngƣời chấp hành án treo. Về định nghĩa khái niệm ngƣời chấp hành án không tƣớc tự do trong khoa học luật hình sự Việt Nam, qua tìm hiểu chúng tôi chƣa thấy có công trình nghiên cứu nào đƣa ra định nghĩa rõ ràng, đầy đủ. Các tác giả có đƣa ra thuật ngữ ngƣời chấp hành án không tƣớc tự do nhƣng chƣa đi sâu nghiên cứu để đƣa ra định nghĩa với nội hàm đầy đủ của khái niệm.
Tuy vậy có thể hiểu những ngƣời chấp hành án không bị tƣớc tự do là những cá nhân bị kết tội và phải chịu hình phạt không tƣớc tự do, các biện pháp tƣ pháp theo bản án, quyết định có hiệu lực của pháp luật. Trên cơ sở tổng kết, tiếp thu những quan điểm của các học giả trong và ngoài nƣớc về khái niệm hình phạt và phân tích nội dung, đặc điểm đặc trƣng cũng nhƣ mục đích của hình phạt, PGS.TS Trịnh Quốc Toản đã đƣa ra khái niệm khoa học về hình phạt theo đó: Hình phạt là biện pháp cƣỡng chế nghiêm khắc của Nhà nƣớc, đƣợc quy định trong luật hình sự do Tòa án quyết định áp dụng đối với ngƣời phạm tội và đƣợc thể hiện ở việc tƣớc bỏ hoặc hạn chế quyền, lợi ích của họ nhằm giáo dục, cải tạo họ trở thành ngƣời có ích cho xã hội, không phạm tội mới, giáo dục mọi công dân có ý thức tôn trọng pháp luật, đấu tranh phòng ngừa và chống tội phạm [42. Căn cứ vào các khái niệm trên có thể hiểu những hình phạt không tƣớc tự do ở đây là: Những biện pháp cƣỡng chế nghiêm khắc nhất về hình sự của Nhà nƣớc do Toà án quyết định trong bản án kết tội có hiệu lực pháp luật để buộc ngƣời bị kết án phải chịu một hoặc một số hậu quả pháp lý bất lợi (nhƣng không tƣớc hoặc hạn chế quyền tự do thân thể, quyền tự do cƣ trú), nhằm cải tạo, giáo dục ngƣời phạm tội, phòng và chống tội phạm, các hình phạt không tƣớc tự do bao gồm cảnh cáo, cải tạo không giam giữ, phạt tiền, tƣớc một số quyền công dân, cấm đảm nhiệm chức vụ, 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định, tịch thu tài sản, quản chế, cấm đi khỏi nơi cƣ trú [22, tr. “Tự do” đƣợc nói đến ở đây đƣợc hiểu là một trong những khía cạnh của quyền con ngƣời hay nói cách khác là quyền tự do cá nhân.
Quyền tự do cá nhân không đƣợc các văn kiện pháp lý quốc tế định nghĩa mà chủ yếu đƣợc giải thích trong thực tiễn áp dụng. Mạng lƣới chuyên gia độc lập của Liên minh Châu Âu về các quyền cơ bản giải thích về quyền này nhƣ sau: “Quyền tự do cá nhân, chỉ liên quan đến một khía cạnh rất cụ thể của quyền tự do của con ngƣời, tự do di chuyển cơ thể theo nghĩa hẹp trong việc bắt bớ và giam giữ. Tất cả các hình thức ít nghiêm trọng khác hạn chế về tự do di chuyển của cơ thể, chẳng hạn nhƣ quản chế hoặc cấm cƣ trú, trục xuất, lƣu vong, lệnh giới nghiêm hoặc sự giám sát đối với các tù nhân đƣợc phóng thích không thuộc phạm vi của quyền tự do cá nhân”. Tự do cá nhân không hƣớng tới lý tƣởng về một xã hội không có nhà tù, trại giam mà chỉ hƣớng tới một sự bảo đảm về mặt thủ tục.
Quyền tự do cá nhân không phủ nhận chính việc tƣớc quyền này mà chỉ phản đối việc bắt giữ và giam cầm một cách tùy tiện [50, tr. Cụ thể hóa các quy định về quyền con ngƣời pháp luật Việt Nam hiện hành quy định về các quyền tự do cơ bản của công dân đƣợc ghi nhận trong hiến pháp và pháp luật Việt Nam đó là các quyền tự do đi lại và cƣ trú ở trong nƣớc, có quyền ra nƣớc ngoài và từ nƣớc ngoài về nƣớc…(Điều 23 Hiến pháp 2013), quyền tự do tín ngƣỡng, tôn giáo, hoặc không theo một tôn giáo nào…(Điều 24 Hiến pháp 2013), quyền tự do ngôn luận, tự do báo chí, tiếp cận thông tin, hội họp, lập hội, biểu tình… (Điều 25 Hiến pháp 2013), quyền tự do kinh doanh trong những ngành nghề mà pháp luật không cấm (Điều 33 Hiến pháp 2013). Từ những phân tích ở trên có thể định nghĩa ngƣời chấp hành án không bị tƣớc tự do là “Những cá nhân đã bị tòa án xét xử, kết tội và phải chịu những biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc nhất về hình sự của Nhà nước do Toà án quyết định trong bản án kết tội có hiệu lực pháp luật, buộc các cá nhân này phải chịu một hoặc một số hậu quả pháp lý bất lợi nhưng không tước hoặc hạn chế quyền tự do thân thể, quyền tự do cư trú”. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trong phạm vi nghiên cứu của luận văn này, chúng tôi sẽ đi sâu nghiên cứu về ba loại ngƣời chấp hành án không bị tƣớc tự do bao gồm: Ngƣời chấp hành án phạt cảnh cáo, ngƣời chấp hành án phạt tiền và ngƣời chấp hành án phạt cải tạo không giam giữ.
Các đối tƣợng này có những đặc điểm cơ bản sau: Thứ nhất, ngƣời chấp hành án không tƣớc tự do là những ngƣời có tội.