Địa vị pháp lý của luật sư trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự theo pháp luật tố tụng hình sự việt nam từ thực tiễn thành phố hồ chí minh

Chuyên khảo luật học phân tích Địa vị pháp lý của luật sư trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự theo pháp luật tố tụng hình sự, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng

• Tác giả: Nguyễn Thanh Long
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Văn Huyên
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Luật hình sự và tố tụng hình sự
• Đề tài: Địa Vị Pháp Lý Của Luật Sư Trong Giai Đoạn Điều Tra Vụ Án Hình Sự Tại Thành Phố Hồ Chí Minh
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Địa Vị Pháp Lý Luật Sư Vai Trò Tầm Quan Trọng

Để bảo đảm quyền con người, quyền công dân và quyền bào chữa của người bị buộc tội (NBBT), Việt Nam đã ký kết nhiều công ước quốc tế về quyền con người. Các nghị quyết của Đảng như 08, 48, 49 cũng định hướng cải cách tư pháp, coi trọng quyền bào chữa. Hiến pháp 2013 ghi nhận những quy định mới, bảo đảm quyền con người và quyền bào chữa. Quyền bào chữa là cơ sở pháp lý để người bào chữa (NBC) bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho NBBT. Một trong các chủ thể thực hiện quyền bào chữa là Luật sư. Giai đoạn điều tra là giai đoạn quyết định, nơi người bị tạm giữ, bị can chỉ là đối tượng bị “tình nghi phạm tội”. Cần thận trọng để tránh oan sai. Luật sư đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ quyền lợi của người bị buộc tội, bị hại, đương sự.

1.1. Quyền Bào Chữa Nền Tảng Pháp Lý Của Luật Sư

Quyền bào chữa (QBC) là một nguyên tắc quan trọng của pháp luật tố tụng hình sự (PLTTHS) và được ghi nhận trong nhiều bản Hiến pháp. QBC là cơ sở pháp lý để NBC bào chữa, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho NBBT. Bảo đảm QBC không chỉ là nguyên tắc quan trọng mà còn là quy định được ghi nhận trong Hiến pháp. Điều này khẳng định tầm quan trọng của việc bảo vệ quyền lợi của cá nhân trong quá trình tố tụng.

1.2. Vai Trò Của Luật Sư Trong Giai Đoạn Điều Tra Vụ Án Hình Sự

Trong giai đoạn điều tra, Luật sư đóng vai trò là “bác sĩ pháp lý”, tiếp cận người bị buộc tội với tư cách người bào chữa. Luật sư có trách nhiệm giải thích cho NBBT về những quyền được pháp luật bảo đảm, chuẩn bị tâm lý để giúp họ bình tĩnh, sáng suốt trong quá trình khai báo. Luật sư xem xét sự việc một cách trung thực, khách quan, tránh oan sai và bảo vệ quyền lợi của bị hại, đương sự.

II. Thách Thức Về Địa Vị Pháp Lý Luật Sư Thực Tiễn Tại TP

Thực tế cho thấy, quy định pháp luật TTHS về địa vị pháp lý của Luật sư trong giai đoạn điều tra VAHS còn mang tính hình thức, thiếu cơ chế bảo đảm thực hiện. Nhiều trường hợp Luật sư bị cản trở, làm khó trong việc cấp văn bản thông báo người bào chữa, không được gặp gỡ NBBT, không được tham gia hỏi cung và các hoạt động điều tra khác. Điều này dẫn đến việc Luật sư dường như bị gạt ra khỏi hoạt động tố tụng trong giai đoạn điều tra VAHS, không bảo vệ được quyền, lợi ích hợp pháp cho người bị buộc tội, bị hại, đương sự. Nhiều cơ quan, người có thẩm quyền THTT chưa nhận thức được vai trò của Luật sư, coi thường các quy định của PL TTHS dẫn đến oan, sai, bỏ lọt tội phạm.

2.1. Rào Cản Tham Gia Tố Tụng Của Luật Sư Khó Khăn Thực Tế

Nhiều Luật sư gặp khó khăn trong việc tiếp cận thông tin, gặp gỡ thân chủ và tham gia các hoạt động điều tra. Việc chậm trễ trong cấp văn bản thông báo người bào chữa, cản trở tham gia hỏi cung và các hoạt động điều tra khác là những rào cản lớn. Điều này hạn chế khả năng bảo vệ quyền lợi của người bị buộc tội và làm giảm hiệu quả của quá trình tố tụng.

2.2. Nhận Thức Về Vai Trò Luật Sư Vấn Đề Của Cơ Quan THTT

Một số cơ quan, người có thẩm quyền THTT chưa nhận thức đầy đủ về vai trò của Luật sư trong quá trình tố tụng. Việc coi thường các quy định của PL TTHS và không tôn trọng Luật sư dẫn đến những sai sót trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử. Điều này gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến quyền lợi của người bị buộc tội và làm suy giảm niềm tin vào hệ thống pháp luật.

III. Giải Pháp Nâng Cao Địa Vị Pháp Lý Luật Sư Đề Xuất Cụ Thể

Cần có những giải pháp đồng bộ để nâng cao địa vị pháp lý của Luật sư trong giai đoạn điều tra VAHS. Cần hoàn thiện các quy định của BLTTHS, đảm bảo cơ chế thực thi hiệu quả. Nâng cao nhận thức của cơ quan, người có thẩm quyền THTT về vai trò của Luật sư. Tăng cường sự phối hợp giữa Luật sư và các cơ quan THTT. Đảm bảo quyền tiếp cận thông tin, gặp gỡ thân chủ và tham gia các hoạt động điều tra của Luật sư. Xây dựng cơ chế bảo vệ Luật sư khi thực hiện nhiệm vụ.

3.1. Hoàn Thiện Pháp Luật Tố Tụng Hình Sự Sửa Đổi Bổ Sung

Cần rà soát và sửa đổi, bổ sung các quy định của BLTTHS để đảm bảo tính minh bạch, rõ ràng và khả thi. Cần quy định cụ thể về quyền và nghĩa vụ của Luật sư trong giai đoạn điều tra, cũng như cơ chế bảo đảm thực hiện các quyền này. Đồng thời, cần có chế tài xử lý nghiêm các hành vi cản trở hoạt động của Luật sư.

3.2. Nâng Cao Nhận Thức Về Vai Trò Luật Sư Đào Tạo Tuyên Truyền

Cần tăng cường công tác đào tạo, bồi dưỡng cho cán bộ các cơ quan THTT về vai trò của Luật sư trong quá trình tố tụng. Đồng thời, cần đẩy mạnh công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật để nâng cao nhận thức của người dân về quyền được bào chữa và vai trò của Luật sư trong việc bảo vệ quyền lợi của cá nhân.

3.3. Tăng Cường Phối Hợp Giữa Luật Sư Và Cơ Quan THTT

Cần xây dựng cơ chế phối hợp hiệu quả giữa Luật sư và các cơ quan THTT. Điều này bao gồm việc tạo điều kiện cho Luật sư tham gia các hoạt động điều tra, cung cấp thông tin kịp thời và đầy đủ cho Luật sư, cũng như giải quyết các vướng mắc phát sinh trong quá trình phối hợp.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Đánh Giá Hiệu Quả Tham Gia Của Luật Sư

Nghiên cứu thực tiễn tại Thành phố Hồ Chí Minh cho thấy, sự tham gia của Luật sư trong giai đoạn điều tra VAHS có tác động tích cực đến việc bảo vệ quyền lợi của người bị buộc tội, bị hại, đương sự. Luật sư giúp làm sáng tỏ sự thật khách quan của vụ án, hạn chế oan sai, bỏ lọt tội phạm. Tuy nhiên, hiệu quả tham gia của Luật sư còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố, như trình độ chuyên môn, kinh nghiệm, sự tận tâm và sự hợp tác của các cơ quan THTT.

4.1. Tác Động Của Luật Sư Đến Tính Khách Quan Của Vụ Án

Sự tham gia của Luật sư giúp đảm bảo tính khách quan, công bằng trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử. Luật sư có thể đưa ra những chứng cứ, lập luận để bảo vệ quyền lợi của thân chủ, đồng thời góp phần làm sáng tỏ những tình tiết còn mờ ám của vụ án. Điều này giúp tránh oan sai và đảm bảo quyền lợi của tất cả các bên liên quan.

4.2. Yếu Tố Ảnh Hưởng Đến Hiệu Quả Tham Gia Của Luật Sư

Hiệu quả tham gia của Luật sư phụ thuộc vào nhiều yếu tố, bao gồm trình độ chuyên môn, kinh nghiệm, sự tận tâm và khả năng giao tiếp, thuyết phục. Ngoài ra, sự hợp tác của các cơ quan THTT và sự tin tưởng của thân chủ cũng đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo hiệu quả của hoạt động bào chữa.

V. Kết Luận Tầm Quan Trọng Của Luật Sư Trong Tố Tụng Hình Sự

Địa vị pháp lý của Luật sư trong giai đoạn điều tra VAHS là một vấn đề quan trọng, cần được quan tâm và giải quyết một cách triệt để. Việc đảm bảo quyền và nghĩa vụ của Luật sư trong quá trình tố tụng không chỉ góp phần bảo vệ quyền lợi của cá nhân, tổ chức mà còn góp phần xây dựng một nền tư pháp công bằng, minh bạch và hiệu quả. Cần tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện pháp luật và nâng cao nhận thức về vai trò của Luật sư trong xã hội.

5.1. Vai Trò Của Luật Sư Trong Xây Dựng Nền Tư Pháp Công Bằng

Luật sư đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo tính công bằng, minh bạch và hiệu quả của hệ thống tư pháp. Sự tham gia của Luật sư giúp bảo vệ quyền lợi của cá nhân, tổ chức, đồng thời góp phần làm sáng tỏ sự thật khách quan của vụ án và đảm bảo quyền được xét xử công bằng.

5.2. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Địa Vị Pháp Lý Luật Sư

Cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về địa vị pháp lý của Luật sư trong các giai đoạn tố tụng khác nhau, cũng như các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động của Luật sư. Đồng thời, cần có những nghiên cứu so sánh với kinh nghiệm quốc tế để tìm ra những giải pháp tốt nhất để nâng cao vai trò của Luật sư trong xã hội.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề là xem cách thức nào là tốt nhất để tìm ra sự thật. Sự khác nhau giữa 11 các mô hình tố tụng tất yếu dẫn đến sự khác nhau, trong đó có sự khác nhau về địa vị pháp lý của các chủ thể, cách thức vận hành các chức năng tố tụng, sự khác nhau về những quy định liên quan đến địa vị pháp lý của Luật sư. Mặt khác những nghiên cứu về mô hình tố tụng nói trên có những nội dung liên quan đến địa vị pháp lý của NBC, trong đó có Luật sư. Tham khảo các tài liệu trên giúp cho việc nghiên cứu của tác giả có những hiểu biết về các mô hình tố tụng và địa vị pháp lý của Luật sư trong các mô hình tố tụng đó.

Trên cơ sở đó đưa ra những kiến nghị nhằm hoàn thiện PLTTHS, địa vị pháp lý của Luật sư, phù hợp với mô hình tố tụng pha trộn và cải cách tư pháp mà Việt Nam đang hướng đến. Tổng quan tình hình nghiên cứu trong nước Thời gian qua, ở Việt Nam đã có khá nhiều công trình nghiên cứu làm rõ cơ sở lý luận về quyền con người, QBC của NBBT, điạ vị pháp lý của Luật sư trong các giai đoạn tố tụng hình sự. Các nội dung này được tiếp cận ở phạm vi rộng, hẹp khác nhau, trong đó đề cập đến địa vị pháp lý của Luật sư. Những cơ sở lý luận đó giúp cho tác giả có được cách tiếp cận đúng đắn về QBC và địa vị pháp lý của Luật sư, xác định hướng kiến nghị hoàn thiện PLTTHS trên nguyên tắc vừa bảo đảm QBC của NBBT, vừa bảo đảm lợi ích của Nhà nước, lợi ích chung của xã hội, bảo đảm lợi ích của cơ quan, tổ chức; quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân cũng như đưa ra các giải pháp nâng cao vai trò, vị trí địa vị pháp lý của Luật sư trong giai đoạn điều tra VAHS theo pháp luật TTHS Việt Nam.

Nhóm các công trình nghiên cứu về mô hình tố tụng, nguyên tắc tố tụng hình sự; chức năng TTHS liên quan đến địa vị pháp lý của người bào chữa, Luật sư; về quyền và địa vị pháp lý của các chủ thể trong TTHS; về quyền và địa vị pháp lý của người bào chữa, Luật sư nói chung và trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự nói riêng. Tác giả chia thành 3 nhóm công trình nghiên cứu như sau: Nhóm các công trình nghiên cứu mô hình tố tụng, nguyên tắc TTHS; chức năng tố tụng hình sự có liên quan đến địa vị pháp lý của người bào chữa, Luật sư. + Luận án tiến sĩ luật học “Mô hình tố tụng hình sự Việt Nam và vấn đề áp dụng tố tụng tranh tụng” [100] của TS.Nguyễn Thị Thủy năm 2014 là công trình đầu tiên nêu lên yêu cầu đổi mới toàn diện mô hình TTHS Việt Nam theo hướng áp dụng phù hợp các yếu tố của tố tụng tranh tụng. Tuy nhiên tác giả dừng lại trong việc hoàn thiện mô hình TTHS Việt Nam theo hướng xây dựng mô hình tố tụng pha trộn, duy trì phát huy những yếu tố tích cực của mô hình tố tụng thẩm vấn, tiếp thu những yếu tố tích cực của mô hình tố tụng tranh tụng phù hợp với điều kiện theo hướng cải cách tư pháp của Việt Nam.

12 + Luận án tiến sĩ Luật học của tác giả Nguyễn Mạnh Hùng 2012 “Các chức năng trong tố tụng hình sự Việt Nam - Những vấn đề lý luận và thực tiễn” [46]. Tác giả đã làm rõ những vấn đề lý luận về chức năng buộc tội, chức năng bào chữa và chức năng xét xử trong tố tụng hình sự; nghiên cứu, tìm hiểu, đánh giá thực trạng thực hiện các chức năng này trong thực tiễn TTHS Việt Nam, đề xuất những giải pháp cần thiết để thực hiện có hiệu quả các chức năng của TTHS. Tuy nhiên tác giả dừng lại trong việc đánh giá chức năng từng mô hình tố tụng, các chủ thể thực hiện chức năng ấy trong việc bảo vệ quyền con người, quyền công dân mà không đề cập đến quyền và nghĩa vụ của Luật sư. + Luận án tiến sĩ “Nguyên tắc tranh tụng trong TTHS Việt Nam - Những vấn đề lý luận và thực tiễn” [36] của tác giả Nguyễn Văn Hiển năm 2010.

Luận án đã nghiên cứu toàn diện các vấn đề lý luận và thực tiễn để chứng minh sự tồn tại khách quan của nguyên tắc tranh tụng trong các mô hình TTHS; khả năng xây dựng và áp dụng có hiệu quả nguyên tắc này phù hợp với điều kiện, hoàn cảnh của PLTTHS Việt Nam mà không cần thay đổi mô hình tố tụng truyền thống. Từ đó khẳng định tầm quan trọng của chức năng gỡ tội và địa vị pháp lý của NBC theo PLTTHS Việt Nam. Tuy nhiên tác giả chỉ phân tích nguyên tắc tranh tụng trong TTHS mà không đánh giá được hiệu quả chất lượng tranh tụng ra sao nếu không có NBC tham gia tranh tụng ngay từ giai đoạn điều tra VAHS. + Mức độ đại cương có Giáo trình “Luật Tố tụng hình sự” [107] của Trường Đại học Luật Hà Nội năm 2006; Giáo trình “Luật Tố tụng hình sự Việt Nam” [108] của Trường Đại học Luật Hà Nội năm 2011; Giáo trình “Luật sư và nghề Luật sư” [109] của Trường Đào tạo các chức danh tư pháp năm 2001; Giáo trình “Kỹ năng giải quyết vụ án hình sự” [43] của Học viện Tư pháp (Nxb Lao động) năm 2014; Giáo trình “Kỹ năng hành nghề Luật sư” tập IV [42] của Học viện Tư pháp năm 2001.

Nội dung trong các giáo trình này là những kiến thức đại cương, cơ bản về mặt pháp luật TTHS, những kỹ năng hành nghề của Luật sư, nội dung quyền và nghĩa vụ của Luật sư trong VAHS. + Các bài viết có tính chất tham khảo về hoạt động tranh tụng trong TTHS như bài:“Bàn về tranh tụng trong tố tụng hình sự” của TS. Hoàng Thị Quỳnh Chi [126]. + Công bố tại Hội thảo quốc tế về BLTTHS năm 2003 và quyền của Luật sư, năm 2012, TS.

Lê Hữu Thể và Ths Nguyễn Thị Thủy, có bài viết “Hoàn thiện mô hình tố tụng hình sự Việt Nam theo yêu cầu cải cách tư pháp” [96]. Bài viết phân tích chế định NBC trong TTHS Việt Nam, theo đó quá trình phát triển mô hình TTHS Việt Nam chịu ảnh hưởng lớn từ mô hình tố tụng hình sự của Đức và Liên bang Nga. 13 Liên đoàn Luật sư Việt Nam cũng đã tổ chức những Hội thảo khoa học nghiên cứu về địa vị pháp lý của Luật sư như hội thảo khoa học “Cải cách tư pháp và phòng chống oan sai trong hoạt động tố tụng” [55] tổ chức tại Hà Nội ngày 2 & 3-11-2009; Trường Đại học Luật Hà Nội và UNDP cũng tổ chức hội thảo quốc tế “Báo cáo quyền bào chữa trong pháp luật tố tụng hình sự và thực tiễn tại Việt Nam” [130] tháng 5- 2010. Tại các cuộc hội thảo này, nhiều Luật sư đã có những tham luận, những kiến nghị xác đáng được rút ra từ thực tiễn hành nghề, thể hiện những trăn trở, tâm huyết với hoạt động hành nghề Luật sư.

+Công trình “Những nội dung mới trong BLTTHS năm 2015” do PGS.TS Nguyễn Hoà Bình (chủ biên) - NXB Chính trị Quốc gia - Sự thật, Hà Nội, 2016 [3]. Trong 18 công trình nghiên cứu trên, đã công bố 19 nội dung chuyên sâu; công bố 3 nội dung quan trọng i) Mục tiêu, quan điểm chỉ đạo sửa đổi, bổ sung BLTTHS; ii) Những công việc triển khai xây dựng BLTTHS năm 2015; iii) Những nội dung lớn sửa đổi, bổ sung BLTTHS năm 2015. Yêu cầu đặt ra được quán triệt trong suốt quá trình soạn thảo là phải thể chế hóa đầy đủ, sâu sắc chủ trương cải cách tư pháp của Đảng, Hiến pháp 2013, phải thật sự công tâm, khách quan vì cuộc sống, sự bình yên của nhân dân, vì những giá trị văn minh, tiến bộ của nền tư pháp. Trong phần tổng quan của công trình, PGS.

Nguyễn Hòa Bình đã luận giải một số nội dung lớn sửa đổi, bổ sung BLTTHS năm 2015 như: Đổi mới chế định bảo đảm chứng cứ, chứng minh cho phù hợp với tình hình mới như thay đổi khái niệm chứng cứ theo hướng phá thế “độc quyền” trong việc thu thập chứng cứ (hiện đang chỉ giao cho cơ quan tiến hành tố tụng) theo đó bổ sung cho người bào chữa có quyền thu thập chứng cứ, NBBT có quyền đưa ra chứng cứ; bổ sung nguyên tắc loại trừ chứng cứ nhằm khắc phục những biểu hiện tùy tiện, vi phạm quyền con người, quyền công dân có thể xảy ra trong quá trình chứng minh vụ án; bảo đảm nguyên tắc tranh tụng trong xét xử, củng cố lòng tin của nhân dân vào công lý, vào sự công bằng của pháp luật; bảo đảm quyền con người, quyền công dân; bảo đảm QBC của NBBT. Ngoài ra, trong công trình trên TS.LS Phan Trung Hoài bổ sung làm rõ nội dung “Về mở rộng các quyền có ý nghĩa quan trọng nhằm nâng cao địa vị pháp lý của người bào chữa với tư cách chủ thể thực hiện chức năng cơ bản của tố tụng hình sự” [3, tr 195]. Điểm lớn nhất trong lịch sử hình thành và phát triển PLTTHS Việt Nam là đề cao địa vị pháp lý, vai trò và trách nhiệm của NBC trong TTHS. BLTTHS năm 2015 đã xây dựng chương V (gồm 13 điều), khắc phục sự không bình đẳng giữa NBC với người THTT; quyền của NBC phái sinh từ NBBT nhưng lại phụ thuộc hoàn toàn vào sự chấp nhận hay không của cơ quan THTT.

Theo đó, phải đảm bảo khi nào và ở đâu có việc buộc tội thì ở đó QBC phải được thực hiện và tôn trọng. Sự buộc tội càng cao thì 14 sự bào chữa càng phải lớn, tội phạm càng nghiêm trọng càng phải coi trọng việc bào chữa. Tăng cường hơn nữa trách nhiệm của Nhà nước trong việc bảo đảm QBC của bị can, bị cáo, đề cao vai trò của người bào chữa trong các giai đoạn tố tụng. Việc NBC tham gia tố tụng không chỉ để thực hiện việc bào chữa, gỡ tội cho NBBT mà còn góp phần cùng các cơ quan THTT xác định sự thật vụ án, tìm chân lý khách quan; xác lập một kênh giám sát đối với các cơ quan tư pháp.

Đây cũng chính là nội dung mà tác giả sẽ sử dụng và tiếp tục nghiên cứu sâu trong luận án của mình. Tuy nhiên, phần tổng quan các tác giả chưa dự liệu những vướng mắc, khó khăn trong quá trình thực hiện BLTTHS năm 2015, cũng như khả năng sửa đổi, bổ sung các điều luật là sự thiếu sót trong quá trình xây dựng PLTTHS Việt Nam. +Công trình “Bình luận khoa học BLTTHS năm 2015” do PGS.