Chương 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu, cơ sở lý luận, phương pháp nghiên cứu và nhân tố ảnh hưởng đến sự hình thành phủ đệ triều Nguyễn Chương 2. Phủ đệ triều Nguyễn ở Kinh đô Huế trước năm 1945 Chương 3. Biến đổi di sản phủ đệ triều Nguyễn ở thành phố Huế Chương 4.
Bảo tồn và phát huy giá trị di sản phủ đệ triều Nguyễn ở thành phố Huế trong bối cảnh đô thị hóa hiện nay 6 luan an CHƢƠNG 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN, PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU VÀ NHÂN TỐ ẢNH HƢỞNG ĐẾN SỰ HÌNH THÀNH PHỦ ĐỆ TRIỀU NGUYỄN 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu Phủ đệ là một loại hình kiến trúc không chỉ hàm chứa giá trị nghệ thuật mà còn lưu giữ những dấu tích văn hóa lịch sử vang bóng một thời của triều Nguyễn. Do tầm quan trọng như vậy nên hướng nghiên cứu này từ lâu đã được các nhà khoa học trong và ngoài nước quan tâm tìm hiểu và nhiều công trình nghiên cứu theo đó được công bố; có thể phân chia các công trình được công bố liên quan đến phủ đệ triều Nguyễn thành ba nhóm vấn đề sau đây: Nhóm nghiên cứu về kiến trúc cung đình triều Nguyễn, nhóm nghiên cứu về phủ đệ triều Nguyễn và nhóm nghiên cứu về phủ đệ triều Nguyễn trong bối cảnh đô thị hóa.
Nhóm nghiên cứu về kiến trúc cung đình triều Nguyễn Trước hết, liên quan đến kiến trúc cung đình triều Nguyễn phải kể đến các công trình sử liệu đã được thực hiện, ấn hành từ những năm triều Nguyễn còn tồn tại và phát triển thịnh vượng, tiêu biểu là các bộ chính sử của Quốc Sử Quán và Nội các triều Nguyễn biên soạn như: Đại Nam thực lục, Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ, Đại Nam nhất thống chí, Đại Nam liệt truyện, Châu bản triều Nguyễn… Đó là nguồn tư liệu gốc quý giá có nội dung phản ánh về lịch sử xây dựng, kết cấu kiến trúc, nghệ thuật trang trí kiến trúc cung đình triều Nguyễn. Tuy nhiên, việc nghiên cứu chuyên sâu về kiến trúc cung đình triều Nguyễn phải đến những năm đầu thế kỷ XX, với một số bài viết đề cập đến những vấn đề liên quan trong tạp san của Hội Đô thành hiếu Cổ (Bulletin des Amis du Vieux Hue - B. Đáng chú ý là cuốn Nghệ thuật Huế (L' Art à Hué) do tác giả Léopold Cadière xuất bản năm 1919 và tái bản năm 1930 ở Paris [56]. Ấn phẩm này tập hợp rất nhiều hình ảnh tư liệu giá trị và cung cấp thông tin hữu ích về nghệ thuật kiến trúc, điêu khắc trong kiến trúc cung đình triều Nguyễn; ph c v cho công tác bảo tồn, trùng tu, tôn tạo Quần thể di tích Cố đô Huế hiện nay.
Bên cạnh đó, tác phẩm La Citadelle de Hué: Onomastique - Kinh thành Huế: Địa danh (1933) của học giả Léopold Cadière đã khảo sát nghiên cứu và ghi rõ bằng chữ số các công trình kiến trúc cung đình Huế tọa lạc tại các phường ở Thành nội vào năm 1933, theo quy hoạch địa giới hành chính năm 1908 dưới triều vua Duy Tân gồm có 10 phường: Thái Trạch, Trung Tích, Trung Hậu, Vĩnh An, Phú Nhơn, Tây Linh, Thuận Cát, Huệ An, Tri V và Tây Lộc. Điều này tạo cơ sở để các nhà nghiên cứu lần tìm về các công trình kiến trúc Huế xưa đã từng tọa lạc trong Kinh thành Huế [55]. Năm 1994, Bộ Khoa học Công nghệ và Môi trường chọn chủ đề “Khảo cứu kinh tế và tổ chức bộ máy nhà nước triều Nguyễn, những vấn đề đặt ra trong thực tiễn đổi mới đất nước hiện nay” làm đề tài khoa học độc lập cấp Nhà nước do Đỗ Bang làm chủ nhiệm đề tài đã đánh dấu sự vào cuộc chính thức về mặt Nhà nước trong việc 7 luan an nghiên cứu khách quan và toàn diện hơn về lịch sử văn hóa, kiến trúc nghệ thuật triều Nguyễn trong lịch sử dân tộc [11]. Cuốn sách Kinh thành Huế của tác giả Phan Thuận An (1999) đã nhấn mạnh từ xưa cho đến nay, đô thị Huế đã trải qua nhiều lần quy hoạch kiến trúc, nhưng chưa lần nào quy mô và quan trọng bằng lần quy hoạch vào đầu thế kỷ XIX dưới các vị vua đầu triều Nguyễn như vua Gia Long, vua Minh Mạng.
Bấy giờ, để tôn vinh sức mạnh cho một triều đại mới và để bảo vệ vững chắc bộ máy hành chính trung ương tại Kinh đô của cả nước vừa mới được thống nhất, triều Nguyễn đã huy động hàng vạn nhân công, thợ giỏi từ nhiều địa phương trong nước về Huế để xây dựng Kinh thành. Tư tưởng chủ đạo của quy hoạch kiến trúc Kinh thành Huế là dịch lý và thuật phong thủy. Nó được kết hợp với phương pháp xây dựng thành lũy của Vauban và ứng d ng vào hình sông thế núi tại chỗ để tạo ra được một công trình kiến trúc vừa hoành tráng, vừa hài hòa với cảnh quan thiên nhiên thơ mộng của vùng đất xứ Huế [6]. Cùng chung mối quan tâm về triều Nguyễn còn có nhiều nhà nghiên cứu với những công trình quy mô khác nhau, trong đó có thể kể đến: Cuốn sách Những vấn đề lịch sử về triều đại cuối cùng ở Việt Nam của nhiều tác giả do Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế và Tạp chí Huế - Xưa & Nay xuất bản (2002), Tuyển tập những bài nghiên cứu về triều Nguyễn của nhiều tác giả do Sở Khoa học, Công nghệ và Môi trường Thừa Thiên Huế phối hợp với Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế xuất bản (2002).
Đáng lưu ý có tác phẩm Dấu ấn Nguyễn trong văn hóa Phú Xuân của nhà nghiên cứu Phan Thanh Hải, xuất bản năm 2002. Đây là một công trình nghiên cứu công phu tập hợp nhiều bài khảo cứu về triều Nguyễn và văn hóa Huế, trong đó có nhiều bài viết nghiên cứu về kiến trúc cung đình triều Nguyễn với nhiều thông tin rất có giá trị. Phan Thanh Hải nhận định: Đô thị Huế được quy hoạch và xây dựng gắn liền với tr c sông Hương từ đầu thế kỷ XVII trên nền tảng của quá trình đô thị hóa đã diễn ra hàng trăm năm trước đó, gắn liền với quá trình Nam tiến của người Việt [33]. Nhóm tác giả Nguyễn Thị Thúy Vi, Vũ Hữu Minh, Lê Vĩnh An cho ra đời cuốn sách Thuật ngữ kiến trúc truyền thống nhà rường Huế (2010) với nội dung nghiên cứu về kiến trúc truyền thống, trong đó nghiên cứu chủ yếu về nhà rường truyền thống Huế.
Đây là loại hình kiến trúc đặc sắc, nơi kết tinh những kinh nghiệm xây dựng truyền thống của nhiều thế hệ nghệ nhân tài hoa. Nhóm tác giả đã đưa ra các thuật ngữ và lời giải thích một cách ngắn gọn, súc tích nhất trong chừng mực có thể. Cuốn sách là công c hữu ích để các nhà khoa học nghiên cứu về di sản kiến trúc cung đình triều Nguyễn [121]. Trong số các công trình nghiên cứu về mỹ thuật thời kỳ các chúa Nguyễn và vua Nguyễn ở Huế, đáng chú ý là các nghiên cứu của Nguyễn Tiến Cảnh, Trần Lâm Biền, Nguyễn Du Chi, Chu Quang Trứ, Nguyễn Hữu Thông và nhóm cộng sự: Mỹ thuật Huế (1992), Mỹ thuật thời Nguyễn trên đất Huế (1992), Mỹ thuật Huế nhìn từ góc độ ý nghĩa và biểu tượng trang trí (2001), Mỹ thuật thời chúa Nguyễn - Dẫn liệu từ di sản lăng mộ (2014), Mỹ thuật Nguyễn (2019).
Các công trình này đã cung cấp 8 luan an cho giới nghiên cứu những góc nhìn c thể, chân xác về mỹ thuật thời chúa Nguyễn và vua Nguyễn trên đất Thừa Thiên Huế, về ngôn ngữ biểu tượng, tính ẩn d trong nghệ thuật trang trí trên các công trình kiến trúc. Đồng thời, nhóm tác giả đã kế thừa và tiếp t c giải mã về đặc điểm mỹ thuật thời chúa Nguyễn và vua Nguyễn, về hệ thống mô típ trang trí, nguồn gốc và sự tiếp biến văn hóa của các biểu tượng trang trí. Qua những tài liệu này, luận án đã xác định các đặc trưng cơ bản của mỹ thuật triều Nguyễn, từ đó có những nhận định phù hợp trong việc xác định các đặc trưng riêng có của nghệ thuật trang trí kiến trúc cung đình triều Nguyễn [19], [105], [106], [108]. Trung tâm Lưu trữ quốc gia I đã lần lượt biên soạn và xuất bản các ấn phẩm Ấn chương trên châu bản triều Nguyễn (2013), Ngự phê trên châu bản triều Nguyễn (2016) nhằm giới thiệu đến công chúng và giới nghiên cứu các văn bản hành chính của triều Nguyễn do các cơ quan chính quyền từ trung ương đến địa phương soạn thảo và thông qua hoàng đế “ngự lãm”, “ngự phê” bằng mực son để truyền đạt ý chỉ hoặc giải quyết những vấn đề về chính trị, quân sự, ngoại giao, kinh tế, văn hóa, xã hội.
Vì vậy, có thể coi đây là nguồn lưu trữ tài liệu văn thư hành chính quý hiếm của triều Nguyễn trên mọi lĩnh vực của xã hội đương thời [101], [102]. Nhiều công trình nghiên cứu là những Luận án Tiến sĩ liên quan đến kiến trúc cung đình triều Nguyễn. Nổi bật trong số đó có Luận án Tiến sĩ về “Quan xưởng ở Kinh đô Huế từ 1802 đến 1884” của Nguyễn Văn Đăng (2002) mang lại nhiều thông tin bổ ích về các cơ quan sản xuất, cung cấp các vật d ng cho triều đình để xây dựng các công trình kiến trúc tuyệt đẹp trong Quần thể di tích Cố đô Huế [28]. Luận án Tiến sĩ về “Vai trò của bộ Công trong việc xây dựng kinh đô Huế dưới triều Nguyễn (giai đoạn 1802-1884)” của Phan Tiến Dũng (2005) nghiên cứu vai trò của Bộ Công trong quá trình quy hoạch xây dựng Kinh đô Huế, cung cấp các kết quả thống kê về số lượng và hình thức các loại gạch, ngói xây dựng kiến trúc cung đình triều Nguyễn [26].
Luận án Tiến sĩ về “Nghiên cứu nghệ thuật khảm sành sứ trong mỹ thuật cung đình thời Nguyễn” của tác giả Phan Thanh Bình (2010) là một công trình nghiên cứu công phu về một loại hình nghệ thuật tiêu biểu của triều Nguyễn, mà đỉnh cao là lăng vua Khải Định, cung An Định. Với những phân tích sâu sắc về tính năng, đặc điểm của chất liệu, đồng thời khẳng định các giá trị độc đáo của nghệ thuật khảm sành sứ trong kiến trúc cung đình Huế [15]. Ngoài ra còn có nhiều kết quả nghiên cứu được công bố tại các hội nghị, hội thảo khoa học bàn luận về triều Nguyễn và được in ấn thành kỷ yếu.