Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÁC VẤN ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Những công trình nghiên cứu của các tác giả trong nước 1. Các công trình nghiên cứu về kinh tế, xã hội có đề cập đến chợ Hoạt động buôn bán nhỏ ít được coi trọng trong xã hội Việt Nam thời quân chủ, nhưng đó lại là những hoạt động có ảnh hưởng trực tiếp đến cuộc sống mưu sinh của một bộ phận không nhỏ cư dân. Vì vậy, trong nhiều công trình của các nhà nghiên cứu đã chú ý đề cập đến vấn đề này.
Chợ và các hoạt động buôn bán thường được đề cập gắn liền với nhau trong nhiều công trình của các nhà nghiên cứu lịch sử, văn hóa, kinh tế. Cuốn “Kinh tế và xã hội Việt Nam dưới các vua triều Nguyễn” của tác giả Nguyễn Thế Anh được NXB Lửa Thiêng xuất bản lần đầu tiên tại Sài Gòn năm 1968. Đây là một tác phẩm nghiên cứu về các mặt kinh tế, văn hóa, xã hội của Việt Nam ở thế kỷ XIX. Trong đó, hoạt động thương mại được tác giả trình bày trong Chương 5 của cuốn sách.
Đánh giá về hoạt động nội thương dưới triều Nguyễn, tác giả có những nhận xét cho rằng: Ở lĩnh vực nội thương đã có những luồng mậu dịch khá mạnh mẽ cho phép trao đổi hàng hoá, thổ sản giữa những làng, những vùng khác nhau. Đối với vai trò của chợ, ông cho là: “Trong vùng quê, các chợ chỉ là nơi dân cư các làng lân cận họp mỗi ngày hay mỗi phiên chợ để trao đổi nông phẩm hay chế phẩm của tiểu công nghệ” [1, tr. Nghiên cứu của Nguyễn Thế Anh cũng cho thấy vai trò của các thương nhân người Hoa dần chiếm địa vị quan trọng trong thương nghiệp triều Nguyễn, ông không đánh giá cao vai trò của chợ đối với hoạt động thương nghiệp dưới triều Nguyễn. Tác giả Trương Thị Yến là một trong những người dành nhiều sự quan tâm nghiên cứu về các chính sách và hoạt động thương nghiệp Việt Nam thời quân chủ: Bài viết “Bước đầu tìm hiểu về chính sách thương nghiệp của nhà nước phong kiến Việt Nam thế kỷ XVII-XVIII” trên Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử số 4 (187) năm 1979 là công trình nghiên cứu khá sớm về những chính sách nội thương, ngoại thương của triều đình Lê - Trịnh ở Đàng Ngoài và chính quyền chúa Nguyễn ở Đàng Trong.
Năm 1981, tác giả tiếp tục công bố chuyên luận “Nhà Nguyễn với các thương nhân người Hoa thế kỷ XIX” trên Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử số 4 (198). Với bài viết này, tác giả nghiên cứu về những nhóm cộng đồng người Hoa chuyên làm nghề buôn bán 10 ở Việt Nam và những chính sách đặc thù của nhà Nguyễn dành riêng cho họ. Năm 1993, Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử cho xuất bản số chuyên san về nhà Nguyễn trong lịch sử nửa đầu thế kỷ XIX (số 6 (271) năm 1993). Trong chuyên san này, tác giả Trương Thị Yến có chuyên luận “Vài nét về thương nghiệp Việt Nam nửa đầu thế kỷ XIX”.
Bài viết này, tác giả nghiên cứu về nội thương và ngoại thương Việt Nam từ năm 1802 đến năm 1858. Ở hoạt động nội thương, ngoài những hoạt động thương nghiệp mang tính chất nhà nước, tác giả còn phân tích những hoạt động thương nghiệp của nhân dân trong các trung tâm thương nghiệp như Hà Nội, Hội An, hoạt động tại các chợ địa phương, hoạt động của các phường buôn. Luận án Tiến sĩ “Chính sách thương nghiệp của triều Nguyễn nửa đầu thế kỷ XIX” của Trương Thị Yến bảo vệ tại Viện Sử học, năm 2004 là công trình nghiên cứu công phu, tỉ mỉ, có chất lượng và giá trị cao về mặt khoa học. Trong Chương 2 của Luận án, tác giả trình bày về chính sách nội thương của triều Nguyễn ở nửa đầu thế kỷ XIX với những phân tích và đánh giá về nhiều chính sách quan trọng như: chính sách thuế, chính sách tiền tệ, giá cả, thống nhất các đơn vị đo lường.
Luận án là công trình có giá trị tham khảo tốt khi nghiên cứu về các vấn đề liên quan đến kinh tế thương nghiệp nói chung cũng như các vấn đề về chợ, phố, thuế khóa. Năm 2006, tác giả tiếp tục công bố chuyên luận: “Giao tử vụ-Một trong những chính sách tiền tệ của triều Nguyễn được thực thi ở Cao Bằng” trên Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử số 12 (368). Tác giả khảo cứu về một cơ quan đặc biệt của triều Nguyễn được thành lập ở khu vực biên giới Việt - Trung tại Cao Bằng nhằm thực thi chính sách tiền tệ của triều đình đối với các hoạt động thương mại vùng biên. Bài “Thuế biệt nạp dưới thời Nguyễn” in trong kỷ yếu Hội thảo khoa học “Chúa Nguyễn và Vương triều Nguyễn trong lịch sử Việt Nam từ thế kỷ XVI đến thế kỷ XIX” do Hội khoa học Lịch sử Việt Nam phối hợp với UBND tỉnh Thanh Hóa tổ chức năm 2008.
Bài viết này, Trương Thị Yến khảo cứu về một loại thuế cụ thể là thuế biệt nạp là loại thuế đánh vào các ngành nghề thủ công nghiệp, các nguồn thu nông, lâm nghiệp, thủy sản. Người dân làm ngành nghề gì thì phải nộp thuế bằng chính những sản phẩm mà mình làm ra. Số lượng đánh thuế tùy thuộc vào từng hạng dân đinh và quy mô sản xuất. Người nộp thuế biệt nạp sẽ được miễn trừ thuế đinh, nghĩa vụ lao dịch và binh dịch.
Nhìn chung, các nghiên cứu của tác giả Trương Thị Yến đề cập nhiều vấn đề trong lĩnh vực thương nghiệp, trong đó có những nội dung liên quan trực tiếp hoặc gián tiếp đến luận án này. 11 Trong nhiều công trình của tác giả Nguyễn Thừa Hỷ nghiên cứu về Thăng Long - Hà Nội có đề cập đến vấn đề thương mại: Luận án Phó Tiến sĩ “Thăng Long - Hà Nội thế kỷ XVII - XVIII - XIX” bảo vệ năm 1983 tại Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, Nguyễn Thừa Hỷ tập trung nghiên cứu về Thăng Long - Hà Nội ở các khía cạnh kinh tế, văn hóa, xã hội. Năm 1993, luận án được tác giả chỉnh lý, bổ sung in thành sách, năm 2010 NXB Hà Nội in lại với tựa đề “Kinh tế - Xã hội đô thị Thăng Long - Hà Nội thế kỷ XVII – XVIII - XIX”. Cùng với luận án, tác giả cũng có những chuyên luận đăng trên Tạp chí khoa học như “Phố phường Thăng Long - Hà Nội trong những thế kỷ XVII – XVIII - XIX” (Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử số 210+211, năm 1983).
Những nghiên cứu của tác giả Nguyễn Thừa Hỷ viết về Thăng Long - Hà Nội với những hoạt động thương mại nổi bật của các chợ, phố, phường buôn bán. Những nghiên cứu trên cung cấp nhiều tư liệu cho việc nghiên cứu, so sánh hoạt động thương mại giữa các địa phương. Về vấn đề kinh tế thương nghiệp Việt Nam, tác giả Nguyễn Quang Ngọc cũng thể hiện sự quan tâm nghiên cứu về mạng lưới chợ và bức tranh thương nghiệp nông thôn Việt Nam qua những nghiên cứu của mình như: “Mấy nét về kết cấu kinh tế của một số làng buôn ở đồng bằng Bắc Bộ thế kỷ XVIII – XIX” (Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, số 218, năm 1984); “Mấy ý kiến về hoạt động thương nghiệp nông thôn đồng bằng Bắc Bộ thế kỷ XVIII - XIX “ (Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, số 224, năm 1985, viết chung với Phan Đại Doãn); “Thương nghiệp ở nông thôn Việt Nam truyền thống, mấy hiện tượng đáng lưu ý” (Tạp chí Nghiên cứu Kinh tế, số 171, năm 1989). Năm 1993, Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam cho xuất bản cuốn “Về một số làng buôn ở đồng bằng Bắc Bộ thế kỷ XVIII – XIX” của Nguyễn Quang Ngọc.
Đối tượng nghiên cứu chính của cuốn sách này là một số làng buôn như làng Đa Ngưu, tỉnh Hưng Yên; làng Báo Đáp, tỉnh Nam Định; làng Phù Lưu, tỉnh Bắc Ninh; làng Đan Loan, tỉnh Hải Dương. Tác giả cũng đã phân tích và trình bày những nét cơ bản về hoạt động mua bán ở chợ và hình thức làng buôn. Trong các công trình nghiên cứu này, tác giả đã có những luận giải về lý thuyết thương nghiệp, kinh tế hàng hóa. Cuốn “Nông thôn và đô thị Việt Nam – Lịch sử, thực trạng và khuynh hướng biến đổi” (NXB Giáo dục Việt Nam, 2018) tập hợp những công trình nghiên cứu tiêu biểu của tác giả Nguyễn Quang Ngọc về nông thôn và đô thị truyền thống ở Việt Nam.
Cuốn sách có in nhiều bài viết của tác giả về quá trình hình thành làng xã, làng buôn, buôn bán tại một số chợ quê, sự phát triển các đô thị Việt Nam thời trung đại. 12 Một phần quan trọng của cuốn sách là những nghiên cứu về phương thức tổ chức quản lý nông thôn và đô thị, trong đó có việc tổ chức quản lý kinh tế làng xã trên các lĩnh vực nông nghiệp, thủ công nghiệp và thương mại làng xã. Cuốn sách cũng có ý nghĩa tham khảo trong quá trình nghiên cứu luận án này. Trong cuốn “ Làng xã Việt Nam một số vấn đề kinh tế, văn hóa, xã hội” (xuất bản lần đầu tại NXB Mũi Cà Mau, 1992), tác giả Phan Đại Doãn cũng có những đánh giá về mạng lưới chợ làng, những hoạt động thương nghiệp tại các chợ, thị tứ, các tụ điểm buôn bán khác.
Tác giả xuất phát từ góc nhìn Sử học, Xã hội học để nghiên cứu những vấn đề của làng xã Việt Nam và liên hệ với thực tiễn đất nước để phân tích những vấn đề cốt yếu của làng xã, trong đó có vấn đề thương mại làng xã. Trên cơ sở phân loại chợ làng, phân tích các mặt hàng buôn bán, hệ thống hóa mạng lưới chợ làng, tác giả đã đưa ra nhận định: “Chợ làng có vai trò thương nghiệp rất quan trọng”. Năm 1997, NXB Thuận Hóa cho ấn hành cuốn sách “Thương nghiệp Việt Nam dưới triều Nguyễn” của tác giả Đỗ Bang. Cuốn sách đã trình bày bức tranh thương nghiệp Việt Nam dưới sự quản lý, điều hành của triều Nguyễn.
Trong đó, phần viết về hoạt động nội thương, tác giả đã có những phân tích và đưa ra nhận định Nhà nước chưa thực sự khuyến khích tư nhân phát triển thương nghiệp và chủ trương ức thương. Tuy nhiên, về phạm vi không gian, cuốn sách không nghiên cứu toàn bộ lãnh thổ Việt Nam mà chủ yếu đề cập đến thương nghiệp ở các tỉnh miền Trung. Nghiên cứu về chính sách quản lý chợ và thương mại trước thời Nguyễn, tác giả Nguyễn Thị Phương Chi có chuyên luận “Chính sách của nhà nước Lê sơ đối với hoạt động thương mại ở nông thôn” (Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, số 9 (485) năm 2016).