Chợ Ở Tỉnh Nam Định Từ Năm 1831 Đến Năm 1890: Nghiên Cứu và Phân Tích

Nghiên cứu về chợ Nam Định thời Nguyễn (1831-1890) không chỉ là khám phá một địa điểm hoạt động thương mại Nam… 227 trang · Học viện Khoa học xã hội · 2023.

• Tác giả: Bùi Văn Huỳnh
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Minh Tường
• Trường học: Học viện Khoa học xã hội
• Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam
• Đề tài: Chợ Ở Tỉnh Nam Định Từ Năm 1831 Đến Năm 1890
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 0.2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án
• 0.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Phương pháp luận, phương pháp nghiên cứu và nguồn tài liệu
• 0.5. Đóng góp mới về khoa học của luận án
• 0.6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án
• 0.7. Cấu trúc của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÁC VẤN ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• 1.1. Những công trình nghiên cứu của các tác giả trong nước
• 1.1.1. Các công trình nghiên cứu về kinh tế, xã hội có đề cập đến chợ
• 1.1.2. Các công trình nghiên cứu về chợ
• 1.1.3. Các công trình nghiên cứu của tỉnh Nam Định, Thái Bình có đề cập đến chợ
• 1.2. Những công trình nghiên cứu của các tác giả nước ngoài
• 1.3. Những nội dung luận án kế thừa
• 1.4. Những nội dung luận án tiếp tục giải quyết
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG YẾU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN CHỢ Ở TỈNH NAM ĐỊNH (1831 – 1890)
• 2.1. Một số khái niệm và các loại hình chợ
• 2.1.1. Một số khái niệm về chợ
• 2.1.2. Các loại hình chợ
• 2.2. Những yếu tố tác động đến sự hình thành và hoạt động của chợ
• 2.2.1. Điều kiện tự nhiên
• 2.2.2. Yếu tố chính trị
• 2.2.3. Yếu tố kinh tế
• 2.2.4. Yếu tố văn hoá, xã hội
• 2.2.5. Mạng lưới giao thông
• 2.2.6. Chính sách quản lý chợ của triều Nguyễn
• 2.3. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: NGUỒN GỐC, QUY MÔ VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA CHỢ Ở TỈNH NAM ĐỊNH (1831 – 1890)
• 3.1. Nguồn gốc chợ
• 3.1.1. Thời gian hình thành
• 3.1.2. Hình thức ra đời
• 3.1.3. Cách đặt tên
• 3.2. Quy mô của chợ
• 3.2.1. Chợ phủ, chợ huyện
• 3.3. Hoạt động của chợ
• 3.3.1. Hoạt động mua, bán
• 3.3.2. Thuế chợ và các hoạt động quản lý chợ
• 3.4. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: ĐẶC ĐIỂM VÀ VAI TRÒ CỦA CHỢ Ở TỈNH NAM ĐỊNH (1831 – 1890)
• 4.1. Đặc điểm của chợ ở tỉnh Nam Định
• 4.1.1. Số lượng chợ nhiều
• 4.1.2. Sự phân bố chợ không đồng đều giữa các địa phương trong tỉnh
• 4.1.3. Quy mô của chợ còn nhỏ, sự liên kết giữa các chợ chưa nhiều, chưa tạo thành một hệ thống
• 4.1.4. Vị trí xây chợ được lựa chọn khá kỹ lưỡng
• 4.1.5. Loại hình chợ tâm linh khá phát triển
• 4.2. Vai trò của chợ
• 4.2.1. Đối với đời sống kinh tế ở địa phương
• 4.2.2. Đối với đời sống văn hoá, xã hội
• 4.2.3. Vai trò của chợ đối với quá trình đô thị hoá ở đô thị Nam Định
• 4.3. Tiểu kết chương 4
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Chợ Nam Định 1831 1890 Giá Trị Lịch Sử

Nghiên cứu về chợ Nam Định thời Nguyễn (1831-1890) không chỉ là khám phá một địa điểm hoạt động thương mại Nam Định, mà còn là chìa khóa để hiểu sâu hơn về đời sống kinh tế Nam Định 1831-1890, văn hóa và xã hội của người dân nơi đây. Chợ, bên cạnh đình, chùa, và làng xã, là những dấu ấn đậm nét của lịch sử chợ truyền thống Việt Nam. Nghiên cứu này có ý nghĩa khoa học và thực tiễn, đặc biệt trong bối cảnh các chợ hiện nay vẫn đóng vai trò quan trọng trong trao đổi hàng hóa, dù có sự xuất hiện của nhiều hình thức thương mại hiện đại. Việc nghiên cứu này cung cấp cơ sở cho việc quy hoạch và phát triển hệ thống chợ một cách bền vững, phù hợp với đặc điểm của từng địa phương. Theo số liệu thống kê, hệ thống chợ vẫn chiếm hơn 40% giá trị hàng hóa dịch vụ trên cả nước, cho thấy vai trò không thể thay thế của nó.

1.1. Tầm Quan Trọng Của Nghiên Cứu Chợ Trong Bối Cảnh Hiện Đại

Trong bối cảnh hiện đại, khi các hình thức thương mại mới như siêu thị, cửa hàng tiện lợi, thương mại điện tử phát triển mạnh mẽ, chợ vẫn giữ vai trò quan trọng trong hoạt động thương mại Nam Định. Nghiên cứu về chợ không chỉ giúp hiểu rõ hơn về quá khứ mà còn cung cấp thông tin quan trọng cho việc quy hoạch, đầu tư và phát triển hệ thống chợ hiện tại. Việc này đặc biệt quan trọng ở khu vực đồng bằng Bắc Bộ, nơi có mật độ chợ dày đặc và hoạt động thương mại qua chợ phát triển mạnh mẽ. Nghiên cứu này sẽ góp phần vào việc xây dựng một hệ thống chợ hiệu quả, đáp ứng nhu cầu của người dân và thúc đẩy phát triển kinh tế địa phương.

1.2. Ý Nghĩa Văn Hóa Xã Hội Của Chợ Nam Định

Chợ không chỉ là nơi trao đổi hàng hóa mà còn là không gian văn hóa, xã hội, nơi thể hiện văn hóa chợ Nam Định và đời sống kinh tế Nam Định 1831-1890 của người dân. Nhiều chợ gắn liền với các hoạt động tâm linh, lễ hội, tạo nên những nét đặc trưng riêng biệt. Chợ cũng là nguồn cảm hứng cho ca dao, tục ngữ, phản ánh phong tục, tập quán và tâm lý xã hội. Nghiên cứu về chợ giúp chúng ta hiểu sâu hơn về vai trò của chợ trong xã hội Nam Định và những giá trị văn hóa truyền thống được lưu giữ qua nhiều thế hệ. Việc bảo tồn và phát huy những giá trị này là vô cùng quan trọng trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội.

II. Thách Thức Nghiên Cứu Chợ Nam Định Thời Nguyễn Góc Nhìn Sử Học

Nghiên cứu về chợ Nam Định thời Nguyễn (1831-1890) đối diện với nhiều thách thức, đặc biệt là trong việc tìm kiếm và phân tích nguồn tài liệu. Các tài liệu chính sử thường tập trung vào các vấn đề chính trị, quân sự, ít đề cập đến kinh tế Nam Định thế kỷ 19 và hoạt động thương mại Nam Định. Do đó, việc thu thập thông tin từ các nguồn tư liệu địa phương, tư liệu dân gian, và tư liệu hiện vật trở nên vô cùng quan trọng. Bên cạnh đó, cần phải xem xét bối cảnh lịch sử, xã hội, và tư tưởng Nho giáo để hiểu rõ hơn về vai trò và vị trí của chợ trong xã hội thời bấy giờ. Sự thiếu hụt thông tin chi tiết về chính sách thương mại thời Nguyễn ở Nam Định cũng là một khó khăn lớn.

2.1. Khó Khăn Trong Tiếp Cận Nguồn Tài Liệu Lịch Sử

Việc tiếp cận các nguồn tài liệu lịch sử liên quan đến chợ Nam Định thời Nguyễn gặp nhiều khó khăn do sự phân tán và thiếu hệ thống của các tư liệu. Các tài liệu chính sử thường không cung cấp thông tin chi tiết về hoạt động thương mại Nam Định và đời sống kinh tế Nam Định 1831-1890. Do đó, cần phải tìm kiếm thông tin từ các nguồn tư liệu địa phương, gia phả, hương ước, và các tài liệu Hán Nôm khác. Việc giải mã và phân tích các tài liệu này đòi hỏi kiến thức chuyên môn sâu rộng về lịch sử, văn hóa, và ngôn ngữ.

2.2. Ảnh Hưởng Của Tư Tưởng Nho Giáo Đến Nghiên Cứu Thương Mại

Tư tưởng Nho giáo có ảnh hưởng sâu sắc đến xã hội Việt Nam thời Nguyễn, trong đó có quan niệm coi trọng nông nghiệp và coi nhẹ thương nghiệp. Điều này có thể ảnh hưởng đến cách nhìn nhận và đánh giá về vai trò của chợ trong các tài liệu lịch sử. Để có cái nhìn khách quan và toàn diện, cần phải xem xét bối cảnh tư tưởng này và tìm kiếm những bằng chứng cho thấy sự phát triển của buôn bán ở Nam Định và sự phát triển của chợ Nam Định bất chấp những hạn chế từ tư tưởng Nho giáo.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Chợ Nam Định 1831 1890 Lịch Sử Logic

Để nghiên cứu chợ Nam Định thời Nguyễn (1831-1890) một cách toàn diện và khách quan, cần kết hợp nhiều phương pháp nghiên cứu khác nhau. Phương pháp lịch sử giúp tái hiện quá trình hình thành và phát triển của chợ theo thời gian, trong khi phương pháp logic giúp phân tích các sự kiện, hiện tượng và rút ra những kết luận có giá trị. Bên cạnh đó, cần sử dụng phương pháp so sánh để đối chiếu chợ Nam Định thời Nguyễn với các địa phương khác, phương pháp thống kê để phân tích số liệu, và phương pháp điền dã để thu thập thông tin thực tế từ địa phương. Việc kết hợp các phương pháp này sẽ giúp có được cái nhìn sâu sắc và toàn diện về vai trò của chợ trong xã hội Nam Định.

3.1. Vận Dụng Phương Pháp Lịch Sử Trong Nghiên Cứu Chợ

Phương pháp lịch sử đóng vai trò quan trọng trong việc nghiên cứu lịch sử chợ truyền thống Việt Nam nói chung và chợ Nam Định thời Nguyễn nói riêng. Phương pháp này giúp tái hiện quá trình hình thành, phát triển, và biến đổi của chợ theo thời gian, từ đó hiểu rõ hơn về những yếu tố tác động đến sự phát triển của chợ. Việc sử dụng phương pháp lịch sử đòi hỏi việc thu thập, phân tích, và đánh giá các nguồn tư liệu lịch sử một cách cẩn thận và khách quan.

3.2. Ứng Dụng Phương Pháp Logic Để Phân Tích Hoạt Động Chợ

Phương pháp logic giúp phân tích các sự kiện, hiện tượng liên quan đến hoạt động thương mại Nam Định và kinh tế Nam Định thế kỷ 19 một cách có hệ thống và logic. Phương pháp này giúp xác định mối quan hệ nhân quả giữa các yếu tố khác nhau, từ đó rút ra những kết luận có giá trị về vai trò và vị trí của chợ trong xã hội. Việc sử dụng phương pháp logic đòi hỏi khả năng tư duy phản biện, phân tích, và tổng hợp thông tin.

3.3. Kết Hợp Phương Pháp Điền Dã Để Thu Thập Dữ Liệu Thực Tế

Phương pháp điền dã là một công cụ quan trọng để thu thập thông tin thực tế về chợ Nam Định thời Nguyễn. Việc khảo sát thực địa, phỏng vấn người dân địa phương, và thu thập các tư liệu địa phương giúp bổ sung và làm phong phú thêm các nguồn tư liệu chính sử. Phương pháp điền dã giúp có được cái nhìn trực quan và sinh động về văn hóa chợ Nam Định và đời sống kinh tế Nam Định 1831-1890.

IV. Nguồn Gốc Quy Mô Chợ Nam Định 1831 1890 Phân Tích Chi Tiết

Nghiên cứu về nguồn gốc và quy mô của chợ Nam Định thời Nguyễn (1831-1890) cho thấy sự đa dạng về thời gian hình thành, hình thức ra đời, và cách đặt tên. Nhiều chợ đã tồn tại từ trước năm 1831, trong khi một số chợ mới được thành lập trong giai đoạn này. Quy mô của chợ cũng khác nhau, từ các chợ phủ, chợ huyện lớn đến các chợ làng nhỏ. Việc phân tích nguồn gốc và quy mô của chợ giúp hiểu rõ hơn về sự phát triển của chợ Nam Định và địa lý kinh tế Nam Định trong giai đoạn này. Các chợ đóng vai trò quan trọng trong việc trao đổi sản vật Nam Định và thúc đẩy hoạt động thương mại Nam Định.

4.1. Thời Gian Hình Thành Các Chợ Ở Nam Định

Thời gian hình thành của các chợ ở Nam Định rất đa dạng, phản ánh quá trình phát triển kinh tế - xã hội của địa phương qua các thời kỳ lịch sử. Một số chợ đã tồn tại từ lâu đời, có thể từ thời Lê hoặc thậm chí sớm hơn, trong khi một số chợ mới được thành lập trong giai đoạn 1831-1890 do nhu cầu trao đổi hàng hóa tăng lên. Việc xác định thời gian hình thành của các chợ giúp hiểu rõ hơn về lịch sử chợ truyền thống Việt Nam và sự phát triển của chợ Nam Định.

4.2. Quy Mô Và Phân Loại Chợ Nam Định Thời Nguyễn

Quy mô của các chợ ở Nam Định thời Nguyễn rất khác nhau, tùy thuộc vào vị trí địa lý, vai trò kinh tế, và số lượng người tham gia. Các chợ phủ, chợ huyện thường có quy mô lớn hơn và đóng vai trò trung tâm trong việc trao đổi hàng hóa giữa các vùng. Các chợ làng thường có quy mô nhỏ hơn và phục vụ nhu cầu của người dân địa phương. Việc phân loại chợ theo quy mô và chức năng giúp hiểu rõ hơn về địa lý kinh tế Nam Định và vai trò của chợ trong xã hội Nam Định.

V. Hoạt Động Mua Bán Quản Lý Chợ Nam Định 1831 1890 Nghiên Cứu

Hoạt động mua bán tại chợ Nam Định thời Nguyễn (1831-1890) diễn ra sôi động và đa dạng, với nhiều loại hàng hóa được trao đổi, từ nông sản, thực phẩm đến đồ thủ công mỹ nghệ. Việc quản lý chợ được thực hiện bởi chính quyền địa phương, với các quy định về thuế chợ, an ninh trật tự, và vệ sinh môi trường. Nghiên cứu về hoạt động mua bán và quản lý chợ giúp hiểu rõ hơn về chính sách thương mại thời Nguyễn ở Nam Định và đời sống kinh tế Nam Định 1831-1890. Các chợ đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy hoạt động thương mại Nam Định và tạo thu nhập cho người dân.

5.1. Các Mặt Hàng Trao Đổi Tại Chợ Nam Định

Các mặt hàng được trao đổi tại chợ Nam Định thời Nguyễn rất đa dạng, phản ánh nền kinh tế nông nghiệp và thủ công nghiệp phát triển của địa phương. Các mặt hàng nông sản như gạo, ngô, khoai, sắn là những mặt hàng chủ yếu. Bên cạnh đó, còn có các mặt hàng thủ công mỹ nghệ như lụa, gốm sứ, và các sản phẩm từ mây tre lá. Việc phân tích các mặt hàng được trao đổi tại chợ giúp hiểu rõ hơn về sản vật Nam Định và đời sống kinh tế Nam Định 1831-1890.

5.2. Thuế Chợ Và Quản Lý Chợ Của Triều Nguyễn

Chính quyền triều Nguyễn thực hiện việc thu thuế chợ để tăng nguồn thu ngân sách và quản lý hoạt động thương mại. Các quy định về thuế chợ được ban hành và thực thi một cách nghiêm ngặt. Bên cạnh đó, chính quyền cũng có các biện pháp để đảm bảo an ninh trật tự, vệ sinh môi trường, và phòng chống cháy nổ tại chợ. Việc nghiên cứu về thuế chợ và quản lý chợ giúp hiểu rõ hơn về chính sách thương mại thời Nguyễn ở Nam Định và vai trò của nhà nước trong việc quản lý kinh tế.

VI. Vai Trò Của Chợ Nam Định 1831 1890 Kinh Tế Văn Hóa Xã Hội

Chợ đóng vai trò quan trọng trong đời sống kinh tế, văn hóa, và xã hội của người dân Nam Định trong giai đoạn 1831-1890. Về kinh tế, chợ là nơi trao đổi hàng hóa, thúc đẩy hoạt động thương mại Nam Định, và tạo thu nhập cho người dân. Về văn hóa, chợ là không gian giao lưu, gặp gỡ, và thể hiện bản sắc văn hóa địa phương. Về xã hội, chợ là nơi gắn kết cộng đồng, tạo nên sự đoàn kết và tương trợ lẫn nhau. Nghiên cứu về vai trò của chợ giúp hiểu rõ hơn về vai trò của chợ trong xã hội Nam Định và sự phát triển của chợ Nam Định.

6.1. Chợ Nam Định Với Đời Sống Kinh Tế Địa Phương

Chợ đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy kinh tế Nam Định thế kỷ 19. Chợ là nơi trao đổi hàng hóa, tạo điều kiện cho người dân mua bán sản vật Nam Định và các sản phẩm từ các vùng khác. Chợ cũng là nơi tạo việc làm và thu nhập cho nhiều người, từ người bán hàng đến người vận chuyển hàng hóa. Việc nghiên cứu về vai trò kinh tế của chợ giúp hiểu rõ hơn về đời sống kinh tế Nam Định 1831-1890.

6.2. Chợ Nam Định Trong Đời Sống Văn Hóa Xã Hội

Chợ không chỉ là nơi trao đổi hàng hóa mà còn là không gian văn hóa, xã hội quan trọng của người dân Nam Định. Chợ là nơi diễn ra các hoạt động văn hóa, lễ hội, và các sự kiện cộng đồng. Chợ cũng là nơi giao lưu, gặp gỡ, và thể hiện bản sắc văn hóa địa phương. Việc nghiên cứu về vai trò văn hóa, xã hội của chợ giúp hiểu rõ hơn về văn hóa chợ Nam Định và vai trò của chợ trong xã hội Nam Định.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Đề tài "Chợ ở tỉnh Nam Định từ năm 1831 đến năm 1890" là luận án tiến sĩ chuyên ngành Lịch sử Việt Nam (mã số: 9229013), do nghiên cứu sinh Bùi Văn Huỳnh thực hiện tại Học viện Khoa học xã hội - Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Nguyễn Minh Tường.

Luận án xuất phát từ tính cấp thiết về mặt học thuật và thực tiễn:

• Về mặt học thuật: Chợ truyền thống là thiết chế kinh tế - xã hội và không gian văn hóa quan trọng của làng xã Việt Nam thời quân chủ. Trong bối cảnh triều Nguyễn lấy hệ tư tưởng Nho giáo làm nền tảng với quan điểm "Dĩ nông vi bản, dĩ thương vi mạt" (lấy nông nghiệp làm gốc, thương nghiệp là ngọn), việc nghiên cứu mạng lưới chợ giúp làm rõ chính sách quản lý kinh tế của nhà nước quân chủ cũng như bức tranh nội thương thực tế tại một địa bàn trọng điểm như tỉnh Nam Định thế kỷ XIX.
• Về mặt thực tiễn: Hệ thống chợ truyền thống hiện nay vẫn chiếm tỷ trọng lớn trong lưu thông hàng hóa (theo số liệu Tổng cục Thống kê năm 2020, cả nước có 8.581 chợ, chiếm trên 40% giá trị hàng hóa dịch vụ; riêng Nam Định có 201 chợ và Thái Bình có 218 chợ). Việc nghiên cứu nguồn gốc và quy luật vận động của chợ thời Nguyễn cung cấp cơ sở dữ liệu lịch sử cho công tác quy hoạch, phát triển và nâng cấp hệ thống chợ hiện đại.
• Khoảng trống nghiên cứu: Chưa có công trình khoa học nào nghiên cứu độc lập, chuyên sâu và có hệ thống về toàn bộ mạng lưới chợ trên địa bàn tỉnh Nam Định trong khung niên đại từ năm 1831 đến năm 1890.

Mục đích nghiên cứu của luận án là làm rõ nguồn gốc, quy mô, cơ chế hoạt động, các đặc điểm cơ bản và vai trò đa diện của mạng lưới chợ ở tỉnh Nam Định trong giai đoạn 1831 - 1890. Để đạt được mục đích đó, tác giả xác định 4 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Khái quát bức tranh kinh tế, xã hội tỉnh Nam Định từ năm 1831 đến năm 1890 để nhận diện các nhân tố tác động thuận lợi và khó khăn đến sự hình thành, hoạt động của mạng lưới chợ.
2. Tìm hiểu hệ thống chính sách của triều Nguyễn đối với chợ nói chung và việc thực thi các chính sách này trên địa bàn Nam Định để định hình mạng lưới chợ.
3. Làm rõ nguồn gốc ra đời, quy mô tổ chức và các hoạt động kinh tế, quản lý chợ tại tỉnh Nam Định giai đoạn 1831 - 1890.
4. Nghiên cứu mở rộng, so sánh chợ Nam Định với các địa phương lân cận ở đồng bằng Bắc Bộ và giữa các vùng trong nội bộ tỉnh, từ đó đúc kết đặc điểm và vai trò của chợ đối với địa phương và cả nước.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Hệ thống chợ trên địa bàn tỉnh Nam Định, bao gồm các cấp độ: chợ tỉnh, chợ phủ, chợ huyện và chợ làng; đồng thời tìm hiểu hoạt động của các làng nghề, làng buôn, phố buôn gắn liền với sự lưu thông hàng hóa qua chợ.
• Phạm vi thời gian: Từ năm 1831 (thời điểm vua Minh Mệnh tiến hành cải cách hành chính bãi bỏ cấp trấn, lập tỉnh Nam Định) đến năm 1890 (thời điểm chính quyền thực dân Pháp tách một số phủ, huyện thuộc tả ngạn sông Hồng để lập tỉnh Thái Bình).
• Phạm vi không gian: Toàn bộ địa giới hành chính tỉnh Nam Định giai đoạn 1831 - 1890, bao gồm 4 phủ: Thiên Trường (Xuân Trường), Nghĩa Hưng, Kiến Xương, Thái Bình cùng 2 phân phủ Nghĩa Hưng, Thái Bình (tương ứng với địa bàn tỉnh Nam Định và phần lớn tỉnh Thái Bình ngày nay).
• Phạm vi nội dung: Khảo sát các yếu tố tác động, nguồn gốc, quy mô, phương thức mua bán, hệ thống thuế khóa, đặc điểm phân bố và vai trò kinh tế - văn hóa - đô thị hóa của chợ Nam Định.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã hệ thống hóa và điểm luận các nhóm công trình nghiên cứu liên quan theo từng nhóm chủ đề:

Nhóm công trình nghiên cứu về kinh tế, xã hội có đề cập đến chợ:

• Tác phẩm của Nguyễn Thế Anh (1968, Kinh tế và xã hội Việt Nam dưới các vua triều Nguyễn) phân tích luồng mậu dịch nội thương nhưng chỉ xem chợ làng là nơi trao đổi nhỏ lẻ nông sản và tiểu thủ công nghiệp giữa các làng phụ cận.
• Các công trình của Trương Thị Yến (1979, 1981, 1993, 2004, 2006, 2008), đặc biệt là luận án tiến sĩ Chính sách thương nghiệp của triều Nguyễn nửa đầu thế kỷ XIX (2004), phân tích toàn diện chính sách thuế, tiền tệ, đo lường và hoạt động của mạng lưới chợ, phường buôn và thương nhân Hoa kiều.
• Các nghiên cứu của Nguyễn Thừa Hỷ (1983, 2010) về kinh tế - xã hội Thăng Long - Hà Nội thế kỷ XVII - XIX cung cấp khung tham chiếu về cơ cấu phố chợ đô thị.
• Các nghiên cứu của Nguyễn Quang Ngọc (1984, 1985, 1989, 1993, 2018) và Phan Đại Doãn (1985, 1992) đi sâu vào kết cấu làng buôn (như làng Báo Đáp ở Nam Định, Đa Ngưu, Phù Lưu) và khẳng định vai trò của chợ làng trong kinh tế nông thôn truyền thống.
• Công trình của Đỗ Bang (1997, Thương nghiệp Việt Nam dưới triều Nguyễn) tập trung phân tích chính sách nội thương và hoạt động thương mại chủ yếu tại miền Trung.
• Bộ sách Lịch sử Việt Nam 15 tập của Viện Sử học, trong đó tập 5 (Trương Thị Yến chủ biên, 2014) và tập 6 (Võ Kim Cương chủ biên, 2014) trình bày mạng lưới chợ và chính sách thương nghiệp giai đoạn 1802 - 1896.

Nhóm công trình chuyên khảo, luận án nghiên cứu trực tiếp về chợ:

• Luận án của Lê Thị Mai (2002, in sách năm 2004) tiếp cận xã hội học về chợ quê đồng bằng sông Hồng thời kỳ đổi mới.
• Các ấn phẩm văn hóa học và địa chí của Đỗ Thị Hảo (2010, Chợ Hà Nội xưa và nay), Huỳnh Thị Dung (2011, Chợ Việt - khảo tả 11 chợ tại Nam Định), Trần Gia Linh (2015, Chợ quê Việt Nam), Nguyễn Mạnh Tiến (2017, Sống đời của chợ).
• Luận án của Đinh Thị Thảo (2019, Mạng lưới chợ ở Nam Trung Bộ thời Nguyễn giai đoạn 1802 - 1884) khảo sát hệ thống chợ tại 5 tỉnh Nam Trung Bộ.
• Các bài nghiên cứu chuyên sâu trên tạp chí của Nguyễn Đức Nghinh (1979, 1980, 1981, 1990) về chợ làng, chợ chùa; Nguyễn Thừa Hỷ (1983) về chợ Thăng Long - Hà Nội; Nguyễn Quang Hồng (2004) về chợ Nghệ An thế kỷ XIX; Trương Thị Thu Thảo (2010) về chợ Thừa Thiên Huế; Ngô Vũ Hải Hằng (2013) về chợ thời Mạc; Hà Mạnh Khoa (2007) về chợ Mẹo (Thái Bình).

Nhóm công trình tiếp cận qua tư liệu Hán Nôm:

• Luận văn và bài viết của Đỗ Thị Bích Tuyển (2003, 2006) khảo cứu hệ thống 88 văn bia chợ, trong đó có 5 văn bia tại Nam Định và 4 văn bia tại Thái Bình.
• Công trình Chợ truyền thống Việt Nam qua tư liệu Văn bia do Trịnh Khắc Mạnh chủ biên (2015, tái bản 2020) dịch thuật 65 bia chợ.
• Bài viết của Đinh Văn Viễn (2011) về văn bản giao ước nhượng đất mở chợ năm 1755.

Nhóm công trình nghiên cứu địa phương (Nam Định, Thái Bình):

• Các công trình: Lịch sử Hà Nam Ninh tập 1 (1988); Thành Nam xưa của Vũ Ngọc Lý (1997); các khảo cứu về chợ Viềng của Vũ Minh Xuyến (2000), Lê Xuân Quang (2001), Bùi Văn Tam (2007); luận án tiến sĩ của Phạm Thị Nết (2001) về huyện Tiền Hải; bộ sách Quần Anh dấu xưa mở đất của Trần Xuân Mậu (2002 - 2005); Địa chí Nam Định (2003); 744 năm kiến trúc thành phố Nam Định của Phan Đăng Trình (2006); Địa chí Thái Bình (2010); Thành Nam địa danh và giai thoại (2012); đề tài của Hoàng Dương Chương (2012); bộ Tài liệu địa chí Thái Bình 10 tập (2006 - 2017); nghiên cứu của Trần Thị Thái Hà (2012, 2017) về đô thị Vị Hoàng.

Nhóm công trình của tác giả nước ngoài:

• Các tác phẩm thời thuộc địa của Dauphinot (1909), L. Bonnafont (1919), Pièrre Gourou (1936, Người nông dân châu thổ Bắc kỳ).
• Các nghiên cứu quốc tế của Yoshiharu Tsuboi về Đại Nam thời Tự Đức; Đới Khả Lai (1998) khảo cứu tác phẩm Hải Nam tạp trước của Thái Đình Lan (1835 - 1836) ghi nhận tàu buôn Trung Quốc cập bến Nam Định (Si Phóng); Choi Byung Wook (2008) về sự chuyển giao vai trò ngoại thương giữa người Hoa và người Việt nửa đầu thế kỷ XIX.

Khoảng trống và vị trí của luận án: Các công trình trên đã cung cấp bức tranh tổng thể về chính sách thương nghiệp triều Nguyễn, diện mạo kinh tế làng xã hoặc khảo sát các chợ đơn lẻ tại địa phương. Luận án của Bùi Văn Huỳnh kế thừa các nguồn tư liệu và nhận định lý thuyết, đồng thời giải quyết khoảng trống: xây dựng một công trình sử học chuyên khảo toàn diện, phục dựng cụ thể mạng lưới, cấu trúc, quy mô, hoạt động mua bán, quản lý thuế khóa và đánh giá vai trò lịch sử của hệ thống chợ trên toàn bộ không gian hành chính tỉnh Nam Định thời kỳ 1831 - 1890.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án được triển khai trên nền tảng phương pháp luận duy vật lịch sử, xem xét sự hình thành và biến đổi của thiết chế chợ gắn liền với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất, quan hệ sản xuất, điều kiện tự nhiên, cơ cấu kinh tế làng xã và chính sách quản lý của nhà nước quân chủ.

Về mặt khái niệm và khung phân tích:

• Luận án tiếp cận khái niệm chợ từ Từ điển bách khoa Việt Nam (1995) và Nghị định 02/2003/NĐ-CP, kết hợp các quan niệm học thuật của Nguyễn Đức Nghinh (về chợ làng, chợ Tam bảo do làng xã lập và quản lý) và Phan Đại Doãn (về các tầng bậc chợ phiên, chợ hôm/sớm, chợ tổng, chợ huyện).
• Phân loại chợ: Luận án phân tích chợ theo nhiều tiêu chí (tính chất: kinh tế thuần túy hoặc kết hợp văn hóa - tín ngưỡng; thời gian: họp hàng ngày, họp phiên, chợ Tết; địa hình: đồng bằng, ven biển; chức năng: bán buôn, bán lẻ, đầu mối). Trong cấu trúc nội dung, luận án sử dụng hệ thống phân loại theo cấp độ quản lý hành chính: chợ tỉnh, chợ phủ, chợ huyện và chợ làng/xã.

Hệ thống phương pháp nghiên cứu chuyên ngành và liên ngành được áp dụng gồm:

• Phương pháp lịch sử: Khảo cứu quá trình xuất hiện, tồn tại, biến đổi hoặc suy tàn của từng loại hình chợ và các chợ cụ thể theo trình tự thời gian từ năm 1831 đến năm 1890.
• Phương pháp logic: Phân tích bản chất của mạng lưới chợ trong mối liên hệ hữu cơ với chính sách triều đình, cơ cấu kinh tế nông - thương và cấu trúc xã hội địa phương.
• Phương pháp so sánh: So sánh mật độ, số lượng, quy mô chợ giữa Nam Định với các tỉnh đồng bằng Bắc Bộ; giữa các phủ, huyện nội tỉnh; giữa vùng bãi bồi ven biển mới khai hoang và vùng đồng bằng lâu đời.
• Phương pháp thống kê, phân tích và tổng hợp: Xử lý các tư liệu định lượng lịch sử từ địa bạ, địa chí, báo cáo hành chính để lập các bảng thống kê về số lượng chợ, diện tích, dân số, đơn vị đo lường và tỷ lệ phân bố.
• Phương pháp điền dã: Khảo sát thực địa vị trí các chợ cổ, bến đò, phế tích thương cảng, đình đền gắn với chợ; phỏng vấn nhân chứng và thu thập tư liệu địa phương tại Nam Định và Thái Bình nhằm đối chiếu, bổ khuyết cho chính sử.
• Phương pháp liên ngành: Tích hợp tri thức từ Dân tộc học, Văn hóa học, Địa lý học lịch sử, Xã hội học và Kinh tế học.

Nguồn tài liệu thực hiện luận án:

• Chính sử và địa chí triều Nguyễn: Đại Nam thực lục (Tiền biên, Chính biên, Đệ lục kỷ phụ biên), Đại Nam nhất thống chí, Đại Nam liệt truyện, Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ, Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ tục biên, Đồng Khánh địa dư chí, Hoàng Việt luật lệ (Luật Gia Long), Quốc triều chính biên toát yếu.
• Tác phẩm của tác giả đương thời: Hoàng Việt nhất thống địa dư chí (Lê Quang Định), Lịch triều hiến chương loại chí (Phan Huy Chú), Bắc Thành dư địa chí lược (Lê Chất), Đại Việt địa dư toàn biên (Nguyễn Văn Siêu, Bùi Quỹ), Sử học bị khảo (Đặng Xuân Bảng), Chuyến đi thăm Bắc Kỳ năm Ất Hợi (Trương Vĩnh Ký), Un campagne au Tonkin (Hocquard).
• Địa phương chí: Nam Định tỉnh địa dư chí mục lục (1893, Nguyễn Ôn Ngọc), Thái Bình phong vật chí (1900, Phạm Văn Thụ), Tân biên Nam Định tỉnh địa dư chí lược (1915, Khiếu Năng Tĩnh), Thái Bình địa dư ký.
• Tư liệu Hán Nôm và lưu trữ: Văn bia chợ, địa bạ, thần tích, hương ước, gia phả; tài liệu lưu trữ tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I, Viện Nghiên cứu Hán Nôm, Viện Sử học và các bảo tàng, thư viện địa phương.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu các vấn đề liên quan đến đề tài luận án

Chương 1 tổng hợp, phân loại và đánh giá có hệ thống 5 nhóm tài liệu nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến chợ và thương nghiệp Việt Nam thời quân chủ. Tác giả phân tích những đóng góp của các học giả đi trước về phương diện chính sách vĩ mô, cấu trúc làng buôn và văn hóa chợ quê; đồng thời chỉ rõ những mảng tư liệu còn thiếu hụt đối với địa bàn Nam Định giai đoạn 1831 - 1890, xác lập cơ sở khoa học và nhiệm vụ kế thừa, giải quyết của luận án.

Chương 2: Những yếu tố tác động đến chợ ở tỉnh Nam Định (1831 – 1890)

Chương 2 làm rõ khung lý niệm về chợ và phân tích 6 nhóm nhân tố tác động trực tiếp đến mạng lưới chợ tại địa phương:

1. Điều kiện tự nhiên: Vị trí cửa ngõ phía nam đồng bằng Bắc Bộ, giáp biển và tiếp giáp Hà Nội. Hệ thống sông ngòi dày đặc với hơn 20 con sông dài trên 10km (sông Hồng, Vị Hoàng, Ninh Cơ, Đáy, Luộc, Trà Lý). Địa hình chia 3 vùng (đồi núi thấp phía tây nam; đồng bằng chiêm trũng; vùng bãi bồi ven biển tiến nhanh ra biển như Ba Lạt bồi 90 ha/năm, cửa Đáy bồi 32 ha/năm). Tài nguyên đất canh tác lớn (thời Đồng Khánh có 416.407 mẫu ruộng trên tổng diện tích 1.573.018 mẫu), cùng nguồn lợi hải sản, muối biển và con rươi phục vụ buôn bán và tiến vua.
2. Yếu tố chính trị và tổ chức hành chính: Tỉnh Nam Định thành lập năm 1831, gồm 4 phủ (Thiên Trường/Xuân Trường, Nghĩa Hưng, Kiến Xương, Thái Bình) và 17 đến 19 huyện qua các lần điều chỉnh. Thành tỉnh Nam Định xây gạch năm 1833 (chu vi 830 trượng 7 thước 3 tấc). Hệ thống công quyền với Tổng đốc Định - Yên, Bố chính, Án sát, Lãnh binh và lực lượng quân đồn trú quy mô lớn tạo ra nhu cầu tiêu thụ hàng hóa thường xuyên. Giai đoạn sau 1884, thực dân Pháp đặt viên Công sứ Brionval, thực thi Hiệp ước Giáp Tuất (1874) mở cửa biển Ba Lạt và Hiệp ước Patenotre (1884) cho phép thương nhân Pháp tự do lưu thông, làm thay đổi cán cân mậu dịch.
3. Yếu tố kinh tế: Nông nghiệp trù phú với tỷ lệ công điền cao (31,43% ở 5 huyện tả ngạn; 40,50% ở 5 huyện hữu ngạn); các thành tựu khẩn hoang lớn (Nguyễn Công Trứ lập huyện Tiền Hải năm 1828 - 1829 với 7 tổng 47 ấp/lý/trại/giáp; công cuộc khai hoang tổng Hoành Nha, Sỹ Lâm và vùng Quần Anh thành lập huyện Hải Hậu năm 1888). Hệ thống đê điều được củng cố (63.266,6 trượng đê công và 35.130 trượng đê tư). Sự phát triển của các làng nghề thủ công (dệt, đúc đồng, mộc, làm muối) và làng buôn (làng Báo Đáp).
4. Yếu tố văn hóa, xã hội: Ảnh hưởng của tư tưởng Nho giáo xem trọng nông nghiệp; tập quán sinh hoạt làng xã; sự gắn kết giữa tín ngưỡng tâm linh (chùa Tam bảo, đền phủ) với hoạt động chợ hội.
5. Mạng lưới giao thông: Hệ thống đường thủy thuận lợi trên các triền sông lớn kết nối duyên hải với nội địa và kinh thành Thăng Long - Hà Nội.
6. Chính sách quản lý của triều Nguyễn: Hệ thống tiền tệ (tiền đồng, tiền kẽm, bạc thoi), quy chuẩn đơn vị đo lường (chiều dài, trọng lượng, dung lượng) và hệ thống tuần ty kiểm soát thuế quan.

Hệ thống bảng số liệu phản ánh các yếu tố tác động trong Chương 2
Bảng 1.1: Số nhân đinh làm nghề buôn bán ở phủ Xuân Trường và phủ Nghĩa Hưng đầu thế kỷ XX
Bảng 2.2: Đơn vị tiền tệ thời Nguyễn
Bảng 3.3: Đơn vị đo trọng lượng thời Nguyễn
Bảng 4.4: Đơn vị đo chiều dài thời Nguyễn (1 thước = 40 cm, 1 dặm = 720 m, 1 tầm = 8 thước)
Bảng 5.5: Đơn vị đo dung lượng thời Nguyễn

Chương 3: Nguồn gốc, quy mô và hoạt động của chợ ở tỉnh Nam Định (1831 – 1890)

Chương 3 trình bày chi tiết thực trạng mạng lưới chợ:

• Nguồn gốc và cách thức ra đời: Nhiều chợ hình thành lâu đời từ thời Lý - Trần - Lê; các chợ mới ra đời trong thế kỷ XIX thông qua công cuộc khẩn hoang lập làng ven biển, các chợ do tư nhân/cộng đồng mua bán nhượng đất lập chợ (như giao ước nhượng đất mở chợ), hoặc chợ do triều đình/quan lại địa phương quy hoạch.
• Cách đặt tên chợ: Phản ánh tính chất lưỡng hợp văn hóa qua tên chữ Hán và tên Nôm (Bảng 6.6), đặt theo tên làng xã, tên sản vật buôn bán hoặc các biểu tượng dân gian.
• Quy mô chợ: Phân định rõ thứ bậc từ chợ tỉnh (chợ Rồng lập năm 1856, chợ Vị Hoàng, chợ Cửa Trường, chợ Đò Chè), chợ phủ, chợ huyện đến hệ thống chợ làng.
• Hoạt động mua bán: Thời gian họp chợ được tổ chức chặt chẽ theo phiên (ngày chẵn - lẻ hoặc theo can chi); tại một số khu vực trù mật như Quần Anh (Hải Hậu), mạng lưới 10 chợ luân phiên họp kín tất cả các ngày trong tháng. Mặt hàng trao đổi phong phú gồm lúa gạo, tơ lụa, nông sản chế biến, đồ đồng, nông cụ, trâu bò, muối hạt và hải sản tươi/khô.
• Thuế chợ và quản lý: Triều Nguyễn quản lý thông qua lệ thu thuế chợ (chợ chịu thuế công nộp vào kho nhà nước và chợ tư do làng xã thu hoa lợi phục vụ việc làng), quy định kiểm soát trật tự, cân đo và bảo đảm an ninh chợ phiên.

Chương 4: Đặc điểm và vai trò của chợ ở tỉnh Nam Định (1831 – 1890)

Chương 4 đúc kết các thuộc tính và đánh giá tác động của mạng lưới chợ:

• Đặc điểm cơ bản:
  1. Số lượng chợ nhiều và mật độ cao: Nam Định nằm trong nhóm các tỉnh có số lượng chợ lớn nhất vùng đồng bằng Bắc Bộ giữa thế kỷ XIX (Bảng 7.1).
  2. Phân bố không đồng đều: Mật độ chợ tập trung dày đặc ở các vùng đồng bằng lâu đời, ven các trục sông chính (phủ Xuân Trường, Nghĩa Hưng) và thưa hơn tại các vùng đất mới bãi bồi ven biển (Bảng 8.2, 9.3, 10.4).
  3. Quy mô còn nhỏ và liên kết hạn chế: Đa phần là chợ làng phục vụ bán lẻ và tự cấp tự túc, mạng lưới liên kết vùng chưa phát triển thành hệ thống thương mại quy mô lớn.
  4. Vị trí xây dựng được chọn lọc kỹ lưỡng: Bố trí tại các đầu mối giao thông thủy bộ, ngã ba sông, bến đò, trục đường liên tổng (Bảng 11.5 về vị trí các chợ ở huyện Nam Trực).
  5. Loại hình chợ tâm linh phát triển: Tiêu biểu là chợ Viềng Nam Giang (Nam Trực), chợ Viềng Phủ Dầy (Vụ Bản) họp vào dịp đầu xuân kết hợp mua bán đồ cũ, nông cụ với lễ hội đền phủ, cầu may; cùng hệ thống chợ chùa (chợ Tam bảo).
• Vai trò của chợ:
  • Về kinh tế: Là đầu mối tiêu thụ nông - hải sản, kích thích mở rộng diện tích canh tác và phát triển nghề thủ công truyền thống, thúc đẩy phân công lao động tại làng xã.
  • Về văn hóa - xã hội: Tạo không gian giao tiếp cộng đồng, trao đổi thông tin, bảo lưu phong tục tập quán dân gian, ca dao tục ngữ và củng cố tính gắn kết cộng đồng dân cư.
  • Đối với tiến trình đô thị hóa: Đóng vai trò hạt nhân kinh tế thúc đẩy đô thị Nam Định phát triển từ trung tâm hành chính Vị Hoàng thành đô thị thương nghiệp - công nghiệp với các tuyến phố nghề (Hàng Sắt, Hàng Đồng, Hàng Tiện, Hàng Bát, Hàng Cau).

Hệ thống bảng số liệu thống kê phân tích trong Chương 4
Bảng 7.1: Số chợ ở các tỉnh đồng bằng Bắc Bộ giữa thế kỷ XIX
Bảng 8.2: Số chợ và đơn vị hành chính ở phủ Xuân Trường và phủ Nghĩa Hưng cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX
Bảng 9.3: Tỷ lệ đất đai so với số chợ ở phủ Xuân Trường và phủ Nghĩa Hưng cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX
Bảng 10.4: Số nhân khẩu và số chợ ở phủ Xuân Trường và phủ Nghĩa Hưng cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX
Bảng 11.5: Vị trí của các chợ ở huyện Nam Trực cuối thế kỷ XIX so với hiện nay

---

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án đạt được những kết quả cụ thể về lý luận và thực tiễn:

• Đóng góp về mặt học thuật, lý luận:
  • Là công trình chuyên khảo đầu tiên nghiên cứu toàn diện, có hệ thống và chuyên sâu về chợ ở tỉnh Nam Định trong khung thời gian 1831 - 1890.
  • Làm sáng tỏ diện mạo, quy mô, cơ cấu mặt hàng, chu kỳ họp phiên và phương thức quản lý thuế khóa của mạng lưới chợ dưới thời Nguyễn tại một tỉnh trung tâm đồng bằng Bắc Bộ.
  • Góp phần bổ khuyết nguồn sử liệu về kinh tế thương nghiệp nông thôn và kinh tế làng xã truyền thống Việt Nam thế kỷ XIX.
  • Làm rõ mối quan hệ tương tác giữa chính sách kinh tế của nhà nước quân chủ triều Nguyễn, thể chế quản lý làng xã và hoạt động thương mại thực tế của các tầng lớp nhân dân.
• Đóng góp về mặt thực tiễn và giải pháp:
  • Cung cấp nguồn tư liệu lịch sử xác thực, có hệ thống phục vụ việc nghiên cứu lịch sử địa phương hai tỉnh Nam Định và Thái Bình.
  • Khẳng định giá trị di sản và kinh nghiệm lịch sử trong việc lựa chọn địa điểm, phân bố mật độ và tổ chức chợ phiên truyền thống; làm căn cứ tham khảo khoa học cho các cơ quan quản lý nhà nước (Sở Công Thương, chính quyền địa phương) trong công tác lập quy hoạch mạng lưới chợ dân sinh, kết hợp bảo tồn các chợ truyền thống và chợ văn hóa lễ hội gắn với du lịch.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Do giới hạn về nguồn tài liệu thành văn của triều Nguyễn đối với cấp cơ sở làng xã, nhiều số liệu thống kê cụ thể về doanh số, lượng hàng hóa lưu chuyển chi tiết qua từng phiên chợ nhỏ ở vùng nông thôn sâu chưa được ghi chép đồng đều. Mặt khác, phạm vi không gian tỉnh Nam Định giai đoạn 1831 - 1890 bao gồm cả phần đất tỉnh Thái Bình ngày nay, việc đối chiếu biến động địa danh và địa giới hành chính làng xã qua nhiều thời kỳ đòi hỏi nguồn tư liệu điền dã phức tạp.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Mở rộng nghiên cứu so sánh chuyên sâu giữa mạng lưới chợ Nam Định với các mô hình chợ vùng trung du, miền núi phía Bắc và vùng Nam Bộ thời Nguyễn.
  • Đi sâu khảo cứu sự chuyển biến của mạng lưới chợ Nam Định trong giai đoạn thuộc địa hóa toàn diện (1890 - 1945) khi cơ cấu thương mại phương Tây và hệ thống giao thông đường sắt, đường bộ hiện đại tác động mạnh mẽ vào thị trường nông thôn.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo hữu ích cho các đối tượng và mục đích cụ thể:

• Đối với nhà nghiên cứu, giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học: Phục vụ nghiên cứu và giảng dạy các chuyên đề về Lịch sử Việt Nam cận đại, Lịch sử kinh tế Việt Nam, Lịch sử làng xã nông thôn đồng bằng Bắc Bộ, Văn hóa dân gian và Địa lý học lịch sử.
• Đối với các nhà quản lý và hoạch định chính sách: Cung cấp cơ sở thực tiễn cho ngành Công Thương và chính quyền địa phương tỉnh Nam Định, Thái Bình trong việc đánh giá mạng lưới thương mại truyền thống, lập quy hoạch hạ tầng thương mại nông thôn, bảo tồn các chợ tâm linh - lễ hội (chợ Viềng Nam Giang, chợ Viềng Phủ Dầy) và phát triển kinh tế thương mại địa phương.
• Các phần nội dung đáng tham khảo:
  • Chương 2: Tổng hợp dữ liệu về tổ chức hành chính, địa lý tự nhiên và các chính sách quản lý đo lường, tiền tệ, thuế khóa thời Nguyễn.
  • Chương 3 và Chương 4: Bảng danh mục địa danh chợ (tên Hán - Nôm), quy mô, phương thức phân bố chợ theo đơn vị hành chính và mô hình chu kỳ họp chợ phiên tại các vùng khẩn hoang.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Không gian hành chính tỉnh Nam Định giai đoạn 1831 - 1890 trong luận án được xác định như thế nào?
Trong giai đoạn từ năm 1831 (khi vua Minh Mệnh chia đặt các tỉnh) đến năm 1890 (khi chính quyền thuộc địa Pháp lập tỉnh Thái Bình), tỉnh Nam Định bao gồm vùng đất thuộc hữu ngạn và tả ngạn sông Hồng với 4 phủ: Thiên Trường (năm 1862 đổi là Xuân Trường), Nghĩa Hưng, Kiến Xương, Thái Bình cùng 2 phân phủ Nghĩa Hưng, Thái Bình. Địa bàn này tương ứng với toàn bộ diện tích tỉnh Nam Định và phần lớn tỉnh Thái Bình hiện nay.

2. Công cuộc khẩn hoang thế kỷ XIX tác động như thế nào đến việc hình thành các chợ mới tại Nam Định?
Công cuộc khẩn hoang do nhà nước tổ chức (tiêu biểu là Doanh điền sứ Nguyễn Công Trứ lập huyện Tiền Hải năm 1828 - 1829) và các cuộc khai hoang tự phát của nhân dân (tổng Hoành Nha, Sỹ Lâm, vùng Quần Anh lập huyện Hải Hậu năm 1888) đã thành lập nhiều làng xã mới. Nhu cầu tiêu thụ nông - thủy sản và trao đổi công cụ sản xuất tại các vùng đất mới đã thúc đẩy việc lập mới hàng chục chợ, như việc hình thành hệ thống 10 chợ luân phiên họp kín tháng tại vùng Quần Anh hay mạng lưới chợ tại huyện Tiền Hải cuối thế kỷ XIX.

3. Mạng lưới chợ ở tỉnh Nam Định giai đoạn 1831 - 1890 có những đặc điểm cơ bản nào?
Luận án chỉ ra 5 đặc điểm chính: (1) Số lượng chợ nhiều và mật độ cao hàng đầu khu vực đồng bằng Bắc Bộ; (2) Phân bố không đồng đều giữa vùng đồng bằng lâu đời và vùng bãi bồi mới khai hoang; (3) Quy mô nhìn chung còn nhỏ, mang nặng tính tự cấp tự túc làng xã, mức độ liên kết thành mạng lưới lớn chưa cao; (4) Vị trí đặt chợ được lựa chọn kỹ lưỡng tại các đầu mối giao thông thủy bộ, ngã ba sông, bến đò; (5) Loại hình chợ gắn với sinh hoạt tâm linh, tín ngưỡng phát triển mạnh.

4. Chợ tâm linh tại Nam Định có biểu hiện tiêu biểu nào trong văn bản luận án?
Biểu hiện tiêu biểu nhất là hệ thống chợ Viềng, gồm chợ Viềng Nam Giang (huyện Nam Trực) và chợ Viềng Phủ Dầy (huyện Vụ Bản) họp vào dịp đầu xuân kết hợp hoạt động mua bán nông cụ, đồ cổ, cây cảnh với các nghi lễ đền phủ, cầu may; cùng với đó là loại hình chợ chùa (chợ Tam bảo) họp trên đất chùa do nhà chùa và làng xã phối hợp quản lý.

5. Luận án sử dụng những nguồn sử liệu chính nào để khảo sát mạng lưới chợ?
Tác giả khai thác nguồn sử liệu đa dạng gồm: các bộ chính sử và hội điển triều Nguyễn (Đại Nam thực lục, Đại Nam nhất thống chí, Đồng Khánh địa dư chí, Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ, Hoàng Việt luật lệ); địa phương chí cổ (Nam Định tỉnh địa dư chí mục lục, Thái Bình phong vật chí); hệ thống văn bia chợ Hán Nôm; địa bạ làng xã; ghi chép của người nước ngoài (Dauphinot, Hocquard, Pièrre Gourou); tài liệu lưu trữ tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I và kết quả điền dã thực địa.

---

Kết luận

Luận án "Chợ ở tỉnh Nam Định từ năm 1831 đến năm 1890" của tác giả Bùi Văn Huỳnh là công trình sử học chuyên khảo nghiên cứu toàn diện về mạng lưới chợ trên địa bàn Nam Định thế kỷ XIX. Thông qua nguồn tư liệu thành văn phong phú kết hợp với khảo sát điền dã, luận án đã phục dựng bức tranh sinh động về nguồn gốc, quy mô, cơ cấu hoạt động và chính sách quản lý chợ của triều Nguyễn. Công trình không chỉ làm rõ các đặc điểm phân bố và vai trò kinh tế - văn hóa - đô thị hóa của chợ truyền thống, mà còn đóng góp nguồn sử liệu có giá trị khoa học cho việc nghiên cứu lịch sử kinh tế làng xã và công tác quy hoạch thương mại địa phương hiện nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÁC VẤN ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Những công trình nghiên cứu của các tác giả trong nước 1. Các công trình nghiên cứu về kinh tế, xã hội có đề cập đến chợ Hoạt động buôn bán nhỏ ít được coi trọng trong xã hội Việt Nam thời quân chủ, nhưng đó lại là những hoạt động có ảnh hưởng trực tiếp đến cuộc sống mưu sinh của một bộ phận không nhỏ cư dân. Vì vậy, trong nhiều công trình của các nhà nghiên cứu đã chú ý đề cập đến vấn đề này.

Chợ và các hoạt động buôn bán thường được đề cập gắn liền với nhau trong nhiều công trình của các nhà nghiên cứu lịch sử, văn hóa, kinh tế. Cuốn “Kinh tế và xã hội Việt Nam dưới các vua triều Nguyễn” của tác giả Nguyễn Thế Anh được NXB Lửa Thiêng xuất bản lần đầu tiên tại Sài Gòn năm 1968. Đây là một tác phẩm nghiên cứu về các mặt kinh tế, văn hóa, xã hội của Việt Nam ở thế kỷ XIX. Trong đó, hoạt động thương mại được tác giả trình bày trong Chương 5 của cuốn sách.

Đánh giá về hoạt động nội thương dưới triều Nguyễn, tác giả có những nhận xét cho rằng: Ở lĩnh vực nội thương đã có những luồng mậu dịch khá mạnh mẽ cho phép trao đổi hàng hoá, thổ sản giữa những làng, những vùng khác nhau. Đối với vai trò của chợ, ông cho là: “Trong vùng quê, các chợ chỉ là nơi dân cư các làng lân cận họp mỗi ngày hay mỗi phiên chợ để trao đổi nông phẩm hay chế phẩm của tiểu công nghệ” [1, tr. Nghiên cứu của Nguyễn Thế Anh cũng cho thấy vai trò của các thương nhân người Hoa dần chiếm địa vị quan trọng trong thương nghiệp triều Nguyễn, ông không đánh giá cao vai trò của chợ đối với hoạt động thương nghiệp dưới triều Nguyễn. Tác giả Trương Thị Yến là một trong những người dành nhiều sự quan tâm nghiên cứu về các chính sách và hoạt động thương nghiệp Việt Nam thời quân chủ: Bài viết “Bước đầu tìm hiểu về chính sách thương nghiệp của nhà nước phong kiến Việt Nam thế kỷ XVII-XVIII” trên Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử số 4 (187) năm 1979 là công trình nghiên cứu khá sớm về những chính sách nội thương, ngoại thương của triều đình Lê - Trịnh ở Đàng Ngoài và chính quyền chúa Nguyễn ở Đàng Trong.

Năm 1981, tác giả tiếp tục công bố chuyên luận “Nhà Nguyễn với các thương nhân người Hoa thế kỷ XIX” trên Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử số 4 (198). Với bài viết này, tác giả nghiên cứu về những nhóm cộng đồng người Hoa chuyên làm nghề buôn bán 10 ở Việt Nam và những chính sách đặc thù của nhà Nguyễn dành riêng cho họ. Năm 1993, Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử cho xuất bản số chuyên san về nhà Nguyễn trong lịch sử nửa đầu thế kỷ XIX (số 6 (271) năm 1993). Trong chuyên san này, tác giả Trương Thị Yến có chuyên luận “Vài nét về thương nghiệp Việt Nam nửa đầu thế kỷ XIX”.

Bài viết này, tác giả nghiên cứu về nội thương và ngoại thương Việt Nam từ năm 1802 đến năm 1858. Ở hoạt động nội thương, ngoài những hoạt động thương nghiệp mang tính chất nhà nước, tác giả còn phân tích những hoạt động thương nghiệp của nhân dân trong các trung tâm thương nghiệp như Hà Nội, Hội An, hoạt động tại các chợ địa phương, hoạt động của các phường buôn. Luận án Tiến sĩ “Chính sách thương nghiệp của triều Nguyễn nửa đầu thế kỷ XIX” của Trương Thị Yến bảo vệ tại Viện Sử học, năm 2004 là công trình nghiên cứu công phu, tỉ mỉ, có chất lượng và giá trị cao về mặt khoa học. Trong Chương 2 của Luận án, tác giả trình bày về chính sách nội thương của triều Nguyễn ở nửa đầu thế kỷ XIX với những phân tích và đánh giá về nhiều chính sách quan trọng như: chính sách thuế, chính sách tiền tệ, giá cả, thống nhất các đơn vị đo lường.

Luận án là công trình có giá trị tham khảo tốt khi nghiên cứu về các vấn đề liên quan đến kinh tế thương nghiệp nói chung cũng như các vấn đề về chợ, phố, thuế khóa. Năm 2006, tác giả tiếp tục công bố chuyên luận: “Giao tử vụ-Một trong những chính sách tiền tệ của triều Nguyễn được thực thi ở Cao Bằng” trên Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử số 12 (368). Tác giả khảo cứu về một cơ quan đặc biệt của triều Nguyễn được thành lập ở khu vực biên giới Việt - Trung tại Cao Bằng nhằm thực thi chính sách tiền tệ của triều đình đối với các hoạt động thương mại vùng biên. Bài “Thuế biệt nạp dưới thời Nguyễn” in trong kỷ yếu Hội thảo khoa học “Chúa Nguyễn và Vương triều Nguyễn trong lịch sử Việt Nam từ thế kỷ XVI đến thế kỷ XIX” do Hội khoa học Lịch sử Việt Nam phối hợp với UBND tỉnh Thanh Hóa tổ chức năm 2008.

Bài viết này, Trương Thị Yến khảo cứu về một loại thuế cụ thể là thuế biệt nạp là loại thuế đánh vào các ngành nghề thủ công nghiệp, các nguồn thu nông, lâm nghiệp, thủy sản. Người dân làm ngành nghề gì thì phải nộp thuế bằng chính những sản phẩm mà mình làm ra. Số lượng đánh thuế tùy thuộc vào từng hạng dân đinh và quy mô sản xuất. Người nộp thuế biệt nạp sẽ được miễn trừ thuế đinh, nghĩa vụ lao dịch và binh dịch.

Nhìn chung, các nghiên cứu của tác giả Trương Thị Yến đề cập nhiều vấn đề trong lĩnh vực thương nghiệp, trong đó có những nội dung liên quan trực tiếp hoặc gián tiếp đến luận án này. 11 Trong nhiều công trình của tác giả Nguyễn Thừa Hỷ nghiên cứu về Thăng Long - Hà Nội có đề cập đến vấn đề thương mại: Luận án Phó Tiến sĩ “Thăng Long - Hà Nội thế kỷ XVII - XVIII - XIX” bảo vệ năm 1983 tại Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, Nguyễn Thừa Hỷ tập trung nghiên cứu về Thăng Long - Hà Nội ở các khía cạnh kinh tế, văn hóa, xã hội. Năm 1993, luận án được tác giả chỉnh lý, bổ sung in thành sách, năm 2010 NXB Hà Nội in lại với tựa đề “Kinh tế - Xã hội đô thị Thăng Long - Hà Nội thế kỷ XVII – XVIII - XIX”. Cùng với luận án, tác giả cũng có những chuyên luận đăng trên Tạp chí khoa học như “Phố phường Thăng Long - Hà Nội trong những thế kỷ XVII – XVIII - XIX” (Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử số 210+211, năm 1983).

Những nghiên cứu của tác giả Nguyễn Thừa Hỷ viết về Thăng Long - Hà Nội với những hoạt động thương mại nổi bật của các chợ, phố, phường buôn bán. Những nghiên cứu trên cung cấp nhiều tư liệu cho việc nghiên cứu, so sánh hoạt động thương mại giữa các địa phương. Về vấn đề kinh tế thương nghiệp Việt Nam, tác giả Nguyễn Quang Ngọc cũng thể hiện sự quan tâm nghiên cứu về mạng lưới chợ và bức tranh thương nghiệp nông thôn Việt Nam qua những nghiên cứu của mình như: “Mấy nét về kết cấu kinh tế của một số làng buôn ở đồng bằng Bắc Bộ thế kỷ XVIII – XIX” (Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, số 218, năm 1984); “Mấy ý kiến về hoạt động thương nghiệp nông thôn đồng bằng Bắc Bộ thế kỷ XVIII - XIX “ (Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, số 224, năm 1985, viết chung với Phan Đại Doãn); “Thương nghiệp ở nông thôn Việt Nam truyền thống, mấy hiện tượng đáng lưu ý” (Tạp chí Nghiên cứu Kinh tế, số 171, năm 1989). Năm 1993, Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam cho xuất bản cuốn “Về một số làng buôn ở đồng bằng Bắc Bộ thế kỷ XVIII – XIX” của Nguyễn Quang Ngọc.

Đối tượng nghiên cứu chính của cuốn sách này là một số làng buôn như làng Đa Ngưu, tỉnh Hưng Yên; làng Báo Đáp, tỉnh Nam Định; làng Phù Lưu, tỉnh Bắc Ninh; làng Đan Loan, tỉnh Hải Dương. Tác giả cũng đã phân tích và trình bày những nét cơ bản về hoạt động mua bán ở chợ và hình thức làng buôn. Trong các công trình nghiên cứu này, tác giả đã có những luận giải về lý thuyết thương nghiệp, kinh tế hàng hóa. Cuốn “Nông thôn và đô thị Việt Nam – Lịch sử, thực trạng và khuynh hướng biến đổi” (NXB Giáo dục Việt Nam, 2018) tập hợp những công trình nghiên cứu tiêu biểu của tác giả Nguyễn Quang Ngọc về nông thôn và đô thị truyền thống ở Việt Nam.

Cuốn sách có in nhiều bài viết của tác giả về quá trình hình thành làng xã, làng buôn, buôn bán tại một số chợ quê, sự phát triển các đô thị Việt Nam thời trung đại. 12 Một phần quan trọng của cuốn sách là những nghiên cứu về phương thức tổ chức quản lý nông thôn và đô thị, trong đó có việc tổ chức quản lý kinh tế làng xã trên các lĩnh vực nông nghiệp, thủ công nghiệp và thương mại làng xã. Cuốn sách cũng có ý nghĩa tham khảo trong quá trình nghiên cứu luận án này. Trong cuốn “ Làng xã Việt Nam một số vấn đề kinh tế, văn hóa, xã hội” (xuất bản lần đầu tại NXB Mũi Cà Mau, 1992), tác giả Phan Đại Doãn cũng có những đánh giá về mạng lưới chợ làng, những hoạt động thương nghiệp tại các chợ, thị tứ, các tụ điểm buôn bán khác.

Tác giả xuất phát từ góc nhìn Sử học, Xã hội học để nghiên cứu những vấn đề của làng xã Việt Nam và liên hệ với thực tiễn đất nước để phân tích những vấn đề cốt yếu của làng xã, trong đó có vấn đề thương mại làng xã. Trên cơ sở phân loại chợ làng, phân tích các mặt hàng buôn bán, hệ thống hóa mạng lưới chợ làng, tác giả đã đưa ra nhận định: “Chợ làng có vai trò thương nghiệp rất quan trọng”. Năm 1997, NXB Thuận Hóa cho ấn hành cuốn sách “Thương nghiệp Việt Nam dưới triều Nguyễn” của tác giả Đỗ Bang. Cuốn sách đã trình bày bức tranh thương nghiệp Việt Nam dưới sự quản lý, điều hành của triều Nguyễn.

Trong đó, phần viết về hoạt động nội thương, tác giả đã có những phân tích và đưa ra nhận định Nhà nước chưa thực sự khuyến khích tư nhân phát triển thương nghiệp và chủ trương ức thương. Tuy nhiên, về phạm vi không gian, cuốn sách không nghiên cứu toàn bộ lãnh thổ Việt Nam mà chủ yếu đề cập đến thương nghiệp ở các tỉnh miền Trung. Nghiên cứu về chính sách quản lý chợ và thương mại trước thời Nguyễn, tác giả Nguyễn Thị Phương Chi có chuyên luận “Chính sách của nhà nước Lê sơ đối với hoạt động thương mại ở nông thôn” (Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, số 9 (485) năm 2016).