Nghiên cứu di cư mùa vụ và vai trò giới trong gia đình có người di cư ở nông thôn Hải Phòng

Luận án phân tích di cư mùa vụ nông thôn đô thị và vai trò giới trong gia đình di cư tại Hải Phòng, nghiên cứu tại Quốc Tuấn và Quang Trung.

• Trường học: Trường Đại Học Hải Phòng
• Chuyên ngành: Xã Hội Học
• Đề tài: Di Cư Mùa Vụ Và Vai Trò Giới Trong Gia Đình Nông Thôn Hải Phòng
• Loại tài liệu: Luận Án
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hải Phòng

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ DI CƯ MÙA VỤ NÔNG THÔN – ÐÔ THỊ VÀ VAI TRÒ GIỚI TRONG GIA ÐÌNH CÓ NGƯỜI DI CƯ
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN NGHIÊN CỨU VỀ DI CƯ MÙA VỤ VÀ VAI TRÒ GIỚI TRONG GIA ÐÌNH NGƯỜI DI CƯ
• 3. CHƯƠNG 3: ÐẶC ÐIỂM CỦA DI CƯ MÙA VỤ NÔNG THÔN – ÐÔ THỊ
• 4. CHƯƠNG 4: SỰ THAY ÐỔI VAI TRÒ GIỚI TRONG GIA ÐÌNH CÓ NGƯỜI DI CƯ MÙA VỤ
• CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC BIỂU ĐỒ
• DANH MỤC BẢNG

Tóm tắt

I. Tổng quan nghiên cứu về di cư mùa vụ nông thôn đô thị và vai trò giới trong gia đình có người di cư

Nghiên cứu về di cư mùa vụ nông thôn – đô thị tại Hải Phòng đã chỉ ra rằng hoạt động này không chỉ mang lại lợi ích kinh tế cho gia đình mà còn tạo ra những thay đổi xã hội đáng kể. Di cư mùa vụ giúp cải thiện thu nhập và điều kiện sống cho các hộ gia đình, đồng thời cũng làm nổi bật những vấn đề về vai trò giới trong gia đình. Các nghiên cứu trước đây đã chỉ ra rằng di cư có thể dẫn đến sự thay đổi trong phân công lao động giữa các thành viên trong gia đình, đặc biệt là giữa nam và nữ. Những thay đổi này có thể ảnh hưởng đến cách thức tổ chức đời sống gia đình, từ công việc sản xuất đến việc chăm sóc con cái và người cao tuổi. Điều này cho thấy rằng di cư không chỉ là một hiện tượng kinh tế mà còn là một yếu tố tác động đến cấu trúc xã hội và gia đình.

1.1. Tác động kinh tế của di cư mùa vụ

Nghiên cứu cho thấy rằng di cư mùa vụ đóng góp đáng kể vào kinh tế gia đình thông qua việc gửi tiền về nhà. Những khoản tiền này không chỉ giúp cải thiện đời sống vật chất mà còn tạo điều kiện cho các thành viên trong gia đình có thể đầu tư vào giáo dục và sức khỏe. Tuy nhiên, bên cạnh những lợi ích kinh tế, di cư cũng tạo ra những thách thức trong việc duy trì mối quan hệ gia đình và sự ổn định trong đời sống hàng ngày. Các hộ gia đình có người di cư thường phải đối mặt với việc phân công lại công việc và trách nhiệm, điều này có thể dẫn đến căng thẳng và xung đột trong gia đình.

1.2. Tác động xã hội của di cư mùa vụ

Tác động xã hội của di cư mùa vụ không thể xem nhẹ. Sự vắng mặt của lao động chính trong gia đình thường dẫn đến sự thay đổi trong vai trò của các thành viên còn lại. Phụ nữ thường phải đảm nhận nhiều trách nhiệm hơn trong việc chăm sóc con cái và quản lý công việc nội trợ. Điều này không chỉ làm thay đổi vai trò giới trong gia đình mà còn có thể dẫn đến sự gia tăng áp lực cho phụ nữ. Nghiên cứu cho thấy rằng sự thay đổi này có thể tạo ra những cơ hội mới cho phụ nữ trong việc tham gia vào các hoạt động kinh tế, nhưng cũng có thể dẫn đến sự bất bình đẳng trong việc phân chia công việc và trách nhiệm.

II. Cơ sở lý luận và thực tiễn nghiên cứu về di cư mùa vụ và vai trò giới trong gia đình người di cư

Cơ sở lý luận cho nghiên cứu này dựa trên các khái niệm về di cư, vai trò giới, và sự thay đổi trong tổ chức gia đình. Di cư mùa vụ được định nghĩa là hiện tượng di chuyển tạm thời của người lao động từ nông thôn đến đô thị để tìm kiếm việc làm trong một khoảng thời gian nhất định. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng vai trò giới trong gia đình có thể thay đổi tùy thuộc vào sự hiện diện hay vắng mặt của người di cư. Những thay đổi này không chỉ ảnh hưởng đến công việc sản xuất mà còn đến các hoạt động nội trợ và chăm sóc con cái. Việc hiểu rõ về các khái niệm này là rất quan trọng để phân tích tác động của di cư đến gia đình và xã hội.

2.1. Khái niệm di cư và vai trò giới

Khái niệm di cư được sử dụng trong nghiên cứu này không chỉ bao gồm việc di chuyển về mặt địa lý mà còn liên quan đến sự thay đổi trong cấu trúc xã hội và gia đình. Vai trò giới được hiểu là những trách nhiệm và công việc mà nam và nữ đảm nhận trong gia đình. Sự thay đổi trong vai trò giới có thể dẫn đến những thay đổi trong cách thức tổ chức và quản lý công việc trong gia đình, từ đó ảnh hưởng đến sự phát triển kinh tế và xã hội của địa phương.

2.2. Cơ sở thực tiễn của di cư mùa vụ

Thực tiễn cho thấy rằng di cư mùa vụ đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống của người dân nông thôn Hải Phòng. Nhiều hộ gia đình đã chọn di cư như một giải pháp để cải thiện thu nhập và điều kiện sống. Tuy nhiên, sự gia tăng di cư cũng đặt ra nhiều thách thức cho các gia đình, đặc biệt là trong việc duy trì mối quan hệ và sự ổn định trong đời sống hàng ngày. Nghiên cứu này sẽ cung cấp cái nhìn sâu sắc về những thay đổi trong vai trò giới và cách thức mà các gia đình thích nghi với những thay đổi này.

III. Đặc điểm của di cư mùa vụ nông thôn đô thị

Đặc điểm của di cư mùa vụ nông thôn – đô thị tại Hải Phòng cho thấy rằng đây là một hiện tượng phổ biến và có tính chất đặc thù. Di cư mùa vụ thường diễn ra trong khoảng thời gian ngắn, với mục đích tìm kiếm việc làm tạm thời. Những người di cư thường là nam giới, trong khi phụ nữ thường đảm nhận vai trò chăm sóc gia đình và quản lý công việc nội trợ. Điều này dẫn đến sự thay đổi trong vai trò giới và cách thức tổ chức đời sống gia đình. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng di cư mùa vụ có thể tạo ra những cơ hội mới cho phụ nữ, nhưng cũng có thể dẫn đến sự gia tăng áp lực và trách nhiệm cho họ.

3.1. Đặc điểm hộ gia đình có người di cư mùa vụ

Hộ gia đình có người di cư mùa vụ thường có những đặc điểm riêng biệt. Nhiều hộ gia đình có cấu trúc đa thế hệ, với sự tham gia của ông bà, cha mẹ và con cái. Điều này tạo ra một môi trường hỗ trợ cho các thành viên trong gia đình, nhưng cũng có thể dẫn đến sự cạnh tranh về tài nguyên và trách nhiệm. Sự vắng mặt của lao động chính trong gia đình thường dẫn đến sự thay đổi trong phân công lao động, với phụ nữ thường phải đảm nhận nhiều trách nhiệm hơn trong việc chăm sóc con cái và quản lý công việc nội trợ.

3.2. Đặc điểm hoạt động di cư mùa vụ

Hoạt động di cư mùa vụ thường diễn ra trong các khoảng thời gian nhất định trong năm, thường là trong mùa nông nhàn. Người di cư thường di chuyển đến các trung tâm đô thị để tìm kiếm việc làm trong các ngành nghề phi nông nghiệp. Sự di chuyển này không chỉ ảnh hưởng đến kinh tế gia đình mà còn tạo ra những thay đổi trong cách thức tổ chức đời sống gia đình. Nghiên cứu cho thấy rằng sự vắng mặt của lao động chính có thể dẫn đến sự thay đổi trong vai trò giới, với phụ nữ thường phải đảm nhận nhiều trách nhiệm hơn trong việc chăm sóc con cái và quản lý công việc nội trợ.

IV. Sự thay đổi vai trò giới trong gia đình có người di cư mùa vụ

Sự thay đổi vai trò giới trong gia đình có người di cư mùa vụ là một vấn đề quan trọng cần được nghiên cứu. Khi lao động chính trong gia đình di cư, các thành viên còn lại thường phải điều chỉnh vai trò và trách nhiệm của mình. Phụ nữ thường phải đảm nhận nhiều công việc hơn trong việc chăm sóc con cái và quản lý công việc nội trợ. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến cấu trúc gia đình mà còn có thể dẫn đến sự thay đổi trong mối quan hệ giữa các thành viên. Nghiên cứu cho thấy rằng sự thay đổi này có thể tạo ra những cơ hội mới cho phụ nữ, nhưng cũng có thể dẫn đến sự gia tăng áp lực và trách nhiệm cho họ.

4.1. Vai trò giới trong tổ chức các hoạt động kinh tế

Trong bối cảnh di cư mùa vụ, vai trò của phụ nữ trong tổ chức các hoạt động kinh tế thường trở nên quan trọng hơn. Khi lao động chính vắng mặt, phụ nữ thường phải đảm nhận nhiều trách nhiệm hơn trong việc quản lý tài chính và tổ chức sản xuất. Điều này không chỉ giúp gia đình duy trì hoạt động kinh tế mà còn tạo ra cơ hội cho phụ nữ phát triển kỹ năng và năng lực của mình. Tuy nhiên, sự gia tăng trách nhiệm này cũng có thể dẫn đến áp lực và căng thẳng cho phụ nữ trong gia đình.

4.2. Vai trò giới trong lĩnh vực nội trợ

Vai trò của phụ nữ trong lĩnh vực nội trợ thường trở nên nổi bật hơn khi có người di cư. Phụ nữ thường phải đảm nhận nhiều công việc hơn trong việc chăm sóc con cái và quản lý công việc nhà. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe và tinh thần của phụ nữ mà còn có thể dẫn đến sự thay đổi trong mối quan hệ gia đình. Nghiên cứu cho thấy rằng sự thay đổi này có thể tạo ra những cơ hội mới cho phụ nữ, nhưng cũng có thể dẫn đến sự gia tăng áp lực và trách nhiệm cho họ.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Di cư nông thôn – đô thị tại Việt Nam từ sau công cuộc Đổi mới (1986) đã trở thành một hiện tượng phổ biến, bao gồm ba loại hình chính: di cư lâu dài, di cư ngắn hạn và di cư mùa vụ. Mặc dù vậy, các nguồn số liệu cấp quốc gia và các công trình nghiên cứu quy mô lớn về di cư nội địa phần lớn mới chỉ tập trung vào nhóm di cư lâu dài hoặc di cư cả gia đình, chưa phản ánh đầy đủ diện mạo và đặc trưng của loại hình di cư ngắn hạn và di cư mùa vụ.

Tại thành phố Hải Phòng, đặc biệt là huyện thuần nông An Lão, quá trình công nghiệp hóa và đô thị hóa diễn ra nhanh chóng qua việc thu hồi đất canh tác phục vụ các dự án hạ tầng giao thông trọng điểm (đường cao tốc Hà Nội – Hải Phòng, Quốc lộ 10) đã làm thu hẹp tư liệu sản xuất của nông dân. Tình trạng thiếu đất sản xuất dẫn tới thời gian nông nhàn kéo dài, thúc đẩy người lao động lựa chọn di cư mùa vụ ra đô thị để tìm kiếm việc làm tạm thời mà vẫn giữ mối liên hệ với ruộng đồng nơi quê nhà. Khác với bức tranh "nữ hóa di cư" được ghi nhận trong nhiều báo cáo quốc gia, thực tế tại An Lão cho thấy nam giới là lực lượng di cư mùa vụ chủ yếu. Cho đến nay, địa bàn thành phố Hải Phòng vẫn thiếu vắng các công trình nghiên cứu hệ thống về mối quan hệ giữa di cư mùa vụ nông thôn – đô thị với sự biến đổi vai trò giới trong đời sống gia đình nơi xuất cư. Đây chính là khoảng trống khoa học mà luận án tập trung giải quyết.

Mục tiêu nghiên cứu

• Mục tiêu tổng quát: Từ thực trạng di cư mùa vụ nông thôn – đô thị tại địa bàn nghiên cứu, chỉ ra những ảnh hưởng của hiện tượng này tới sự thay đổi vai trò giới trong gia đình người di cư.
• Mục tiêu cụ thể:
  1. Làm rõ đặc điểm của di cư mùa vụ nông thôn – đô thị tại địa bàn nghiên cứu.
  2. Chỉ ra ảnh hưởng của di cư mùa vụ đến những thay đổi về vai trò giới trong các gia đình có người di cư mùa vụ.
  3. Đề xuất những khuyến nghị có liên quan đến việc quản lý di cư mùa vụ ở địa bàn nghiên cứu và nâng cao nhận thức về bình đẳng giới trong điều kiện gia đình có người di cư.

Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu

• Câu hỏi nghiên cứu:
  1. Hộ gia đình có người di cư mùa vụ có những đặc điểm gì (về nhân khẩu xã hội, về các hoạt động kinh tế – xã hội)?
  2. Di cư mùa vụ nông thôn – đô thị ảnh hưởng như thế nào tới việc thay đổi vai trò giới trong gia đình?
  3. Cần phải làm gì để các gia đình có người di cư mùa vụ đảm bảo sự ổn định, bền vững về kinh tế và đời sống gia đình?
• Giả thuyết nghiên cứu:
  1. Phần lớn người di cư mùa vụ là nam giới và đi làm xa nhà trong khoảng thời gian ngắn.
  2. Các gia đình có người di cư mùa vụ có những thay đổi trong vai trò giới nhưng chưa bền vững.
  3. Những thay đổi vai trò giới trong gia đình là khác nhau tùy thuộc vào ai là người di cư mùa vụ trong gia đình (vợ/chồng/cả hai).
  4. Những thay đổi vai trò giới trong gia đình người di cư mùa vụ là không bền vững, nhưng vẫn góp phần vào những thay đổi trong dài hạn.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Đặc điểm di cư lao động mùa vụ nông thôn – đô thị tại Hải Phòng; ảnh hưởng của di cư mùa vụ tới sự thay đổi vai trò giới trong gia đình có người di cư ở nông thôn Hải Phòng.
• Khách thể nghiên cứu: Hộ gia đình có người di cư mùa vụ tại hai xã Quốc Tuấn và Quang Trung, huyện An Lão, thành phố Hải Phòng.
• Phạm vi nghiên cứu:
  • Thời gian: Khảo sát thu thập dữ liệu trong giai đoạn 2014 – 2016; hồi cố dữ liệu di cư của hộ gia đình trong 5 năm (2011 – 2015).
  • Không gian: Hai xã Quốc Tuấn và Quang Trung, huyện An Lão, thành phố Hải Phòng.
  • Nội dung: Mối quan hệ giữa di cư mùa vụ và sự biến đổi vai trò giới trong gia đình ở 4 lĩnh vực: sản xuất kinh tế; nội trợ; chăm sóc con cái và bố mẹ già; công việc dòng họ và cộng đồng.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tài liệu trong luận án được phân tích theo ba hướng nghiên cứu chính:

  - World Bank (2003): 3 tác       - Nguyễn Thị Thanh Tâm (2008-    - Act!Aid (2012): Di cư tự do
    động tiền gửi tại châu Phi.      2009): "Làm cha mẹ từ xa".       bị kiềm chế, thiếu hỗ trợ.
  - ADB (2003): Đánh giá nghèo     - Dự án CHAMPSEA (2008): Sức     - Đặng Nguyên Anh: 70% không
    đói ĐBS Mê Kông.                 khỏe tinh thần trẻ em.           phúc lợi, 90% không BHXH.
  - Priya Deshingkar & Edward      - Catherine và cs (2009):        - Mai Ngọc Cường (2008):
    Anderson: Di cư mùa vụ Ấn Độ.    Di cư, SKSS và phúc lợi.         Chính sách xã hội di dân.
  - Alan de Brauw & Tomoko         - Dharma Chandra (2005):         - Lê Bạch Dương (2005, 2012):
    Harigaya (2004): Di cư mùa       Nghiên cứu tại Fiji.             Khoảng trống bảo trợ xã hội
    vụ tại Việt Nam 1992-1997.     - Trịnh Thị Lan (2011), Đặng       và rào cản cư trú/hộ khẩu.
  - Lê Bạch Dương & Nguyễn Thanh     Thanh Nhàn (2012), Viện Xã
    Liêm (2012): Tác động KT-XH.     hội học (2009): Biến đổi giới.

Các hướng nghiên cứu trước đây

1. Nghiên cứu về tác động đóng góp kinh tế và tiền gửi của người di cư: Các báo cáo quốc tế của Ngân hàng Thế giới (World Bank, 2003) tại châu Phi chỉ ra ba tác động lớn của tiền gửi: cải thiện mức sống, cải thiện sức khỏe – giáo dục, và tạo nguồn lực tài chính tích lũy. Nghiên cứu của Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB, 2003), Priya Deshingkar và Edward Anderson tại Ấn Độ, cùng nhóm Rosalia Sciortino, Therese Caouette và Philip Guest ở tiểu vùng sông Mê Kông đều khẳng định tiền gửi giúp gia đình nông thôn nâng cao thu nhập và giảm nghèo. Tại Việt Nam, Heather Xiaoquan Zhang và cộng sự (2001), Alan de Brauw và Tomoko Harigaya (2004) ghi nhận giai đoạn 1992 – 1997 tỷ lệ di cư mùa vụ nông thôn – đô thị tăng gấp 6 lần, chủ yếu hướng về Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh. Các công trình của Lê Bạch Dương, Nguyễn Thanh Liêm và cộng sự (2012), cùng "Điều tra về di cư nội địa quốc gia 2015" xác nhận lý do kinh tế là động cơ hàng đầu (số tiền gửi trung bình 27,5 triệu đồng/năm, 92,4% hộ dùng vào sinh hoạt thường nhật).

2. Nghiên cứu về tác động xã hội và vai trò giới trong gia đình có người di cư:

   • Về chăm sóc con cái: Nguyễn Thị Thanh Tâm (2008 – 2009) đưa ra khái niệm "làm cha mẹ từ xa". Dự án CHAMPSEA (2008) tại Thái Bình và Hải Dương chỉ ra thiếu hụt tâm lý của trẻ em khi vắng cha mẹ. Catherine và cộng sự (2009), Hà Phương Tiến và Hà Quang Ngọc (2001), Phạm Thị Huệ (2010), Đặng Nguyên Anh (2008) phân tích các rào cản tái sản xuất của phụ nữ và nguy cơ rạn nứt hôn nhân.
   • Về chăm sóc người già: Barbieri (2006), Bùi Thế Cường (2006), Lê Ngọc Lân (2012), Viện Gia đình và Giới (2010) ghi nhận con cái di cư chuyển từ chăm sóc trực tiếp sang hỗ trợ tài chính, phụng dưỡng vật chất.
   • Về biến đổi vai trò giới: Dharma Chandra (2005) nghiên cứu tại Fiji cho thấy phụ nữ ở lại tăng quyền quyết định nhưng gia tăng áp lực công việc. Nguyễn Hà Đông (2008), Trịnh Thị Lan (2011), Đặng Thanh Nhàn (2012), Đặng Cảnh Khanh và Lê Thị Quý (2007), Viện Xã hội học (2009), Viện Gia đình và Giới (2012) chỉ ra sự dịch chuyển phân công lao động: nam giới ở nhà phải gánh vác việc nội trợ và chăm sóc con cái, trong khi phụ nữ ở nhà phải đảm nhiệm các khâu sản xuất nông nghiệp nặng nhọc.

3. Nghiên cứu về chính sách đối với vấn đề di cư: Báo cáo của ActionAid (2012), Đặng Nguyên Anh (2008), Mai Ngọc Cường (2008), Lê Bạch Dương và Đặng Nguyên Anh (2005) chỉ ra các khoảng trống pháp lý: người di cư tự do bị loại khỏi hệ thống bảo trợ xã hội chính thức, thiếu hợp đồng lao động, 70% không có phúc lợi, 90% không có bảo hiểm xã hội, đồng thời chịu nhiều rào cản tiếp cận dịch vụ y tế, giáo dục do chế độ quản lý hộ khẩu.

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Phần lớn các nghiên cứu trong nước trước đây tập trung vào luồng di cư dài hạn, di cư xuất khẩu lao động quốc tế hoặc hiện tượng nữ hóa di cư tại các khu công nghiệp tập trung. Luận án đi sâu giải quyết khoảng trống về loại hình di cư mùa vụ nông thôn – đô thị tại một địa bàn nông nghiệp chịu tác động mạnh của thu hồi đất (An Lão, Hải Phòng), nơi nam giới chiếm đa số trong dòng di cư, từ đó lượng hóa và mô tả sự thay đổi vai trò giới ở cả 4 lĩnh vực chức năng của gia đình thông qua so sánh trạng thái "trước" và "trong" khi có người di cư.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và các khái niệm sử dụng

• Lý thuyết Hút – Đẩy (Push – Pull Theory): Dựa trên nền tảng của E.G. Ravenstein (1889) và Everett S. Lee (1966). Lee xác định quyết định di cư chịu sự chi phối của 4 nhóm yếu tố: yếu tố nơi đi (lực đẩy: thiếu đất, thiếu việc làm, thu nhập thấp), yếu tố nơi đến (lực hút: cơ hội việc làm, thu nhập cao hơn), các trở ngại can thiệp (khoảng cách địa lý, chi phí đi lại, thủ tục cư trú), và yếu tố cá nhân (tuổi, giới tính, trình độ học vấn).
• Lý thuyết Thay thế vai trò giới (Gender Role Replacement): Xem xét sự phân công lao động lại khi thiếu vắng lao động chính trong gia đình. Quá trình này diễn ra dưới hai hình thức: thay thế cùng giới (nhờ mẹ chồng, mẹ đẻ, chị em gái hỗ trợ nội trợ, chăm sóc trẻ) và thay thế khác giới (người chồng ở nhà trực tiếp làm công việc nội trợ, chăm con; hoặc người vợ ở lại trực tiếp điều hành sản xuất nông nghiệp).
• Lý thuyết Chiến lược hộ gia đình (Household Strategy): Phát triển từ trường phái kinh tế học mới về di cư của Oded Stark và David E. Bloom (1985). Di cư không phải là quyết định đơn lẻ của một cá nhân mà là chiến lược kinh tế chung của hộ nhằm tối đa hóa thu nhập và phân tán rủi ro kinh tế.
• Hệ thống khái niệm thao tác hóa:
  • Gia đình nông thôn: Theo Tô Duy Hợp, có tính thuần nhất, gắn kết chặt chẽ với nông nghiệp và các thành viên phụ thuộc lẫn nhau.
  • Hộ gia đình: Xác định theo Luật Dân sự 2005 và Luật Hôn nhân & Gia đình 2014, gồm các cá nhân cùng sinh hoạt, ăn uống và chia sẻ lợi ích kinh tế.
  • Di cư mùa vụ nông thôn – đô thị: Theo Đặng Nguyên Anh, là dạng di chuyển lao động theo chu kỳ trong thời gian nông nhàn. Luận án xác định 3 tiêu chí làm việc: di chuyển từ nông thôn ra đô thị làm việc; mỗi đợt cư trú không quá 3 tháng; trong vòng 3 tháng phải quay về quê ít nhất 1 lần.
  • Vai trò giới: Chia thành vai trò sản xuất (hoạt động kinh tế tạo thu nhập), vai trò tái sản xuất (nội trợ, nuôi dạy con, chăm sóc người già), và vai trò cộng đồng (việc họ hàng, làng xóm, đoàn thể).

Khung phân tích và hệ thống biến số

Khung phân tích đặt sự thay đổi vai trò giới trong mối quan hệ giữa chính sách kinh tế – xã hội, quá trình công nghiệp hóa – đô thị hóa và cung cầu thị trường lao động.

• Biến số độc lập: Đặc trưng nhân khẩu học người ở nhà, quy mô hộ, số thế hệ, nghề nghiệp và thu nhập của người di cư nơi đến, mức sống hộ gia đình.
• Biến số phụ thuộc: Sự thay đổi vai trò giới của người ở nhà tại 4 lĩnh vực (sản xuất, nội trợ, chăm sóc con cái/bố mẹ già, việc họ hàng/cộng đồng); nhận thức và đánh giá của các thành viên về tính chất thay đổi (tạm thời hay lâu dài).
• Biến số can thiệp: Chính sách phát triển kinh tế – xã hội địa phương, phong tục tập quán truyền thống, tốc độ đô thị hóa và thu hồi đất canh tác.

Phương pháp thu thập và xử lý dữ liệu

• Phương pháp định lượng: Áp dụng phương pháp so sánh "trước – trong" (so sánh sự phân công vai trò giới trước và trong khi có thành viên di cư).
  • Tổng thể và chọn mẫu: Từ tổng số 677 hộ có người di cư mùa vụ trên tổng số 1.222 hộ của hai xã Quang Trung (415 hộ di cư/693 hộ) và Quốc Tuấn (257 hộ di cư/529 hộ), tác giả chọn mẫu ngẫu nhiên đơn giản theo bước nhảy $k = 2$, rút ra 338 hộ. Kết quả thu được 300 mẫu đạt tiêu chuẩn (hộ có đủ vợ chồng, có con dưới 15 tuổi, có 1 hoặc 2 người di cư mùa vụ trong giai đoạn 2011 – 2015).
• Phương pháp định tính: Thực hiện 20 phỏng vấn sâu, bao gồm 10 người thuộc hộ không có người di cư, 08 người thuộc hộ có người di cư (04 người đang di cư và 04 người ở nhà), và 02 cán bộ quản lý cấp xã.
• Phương pháp phân tích tài liệu thứ cấp: Khai thác niên giám thống kê, báo cáo kinh tế – xã hội giai đoạn 2010 – 2016 của huyện An Lão và hai xã Quang Trung, Quốc Tuấn, các văn bản quy hoạch đất đai và kết quả điều tra dân số.

STT	Đặc điểm nhân khẩu học của mẫu khảo sát (N = 300)	Số lượng (người/hộ)	Tỷ lệ (%)
1	Nơi cư trú của hộ gia đình
	Xã Quang Trung: Thôn Câu Hạ A	38	12,7
	Thôn Câu Hạ B	40	13,3
	Thôn Tân Trung	39	13,0
	Thôn Câu Đông	32	10,7
	Thôn Cẩm Vãn 1	29	9,7
	Thôn Cẩm Vãn 2	26	8,7
	Xã Quốc Tuấn: Thôn Đâu Kiên	24	8,0
	Thôn Đông Nham	28	9,3
	Thôn Hạ Câu	19	6,3
	Thôn Bạch Câu	25	8,3
2	Chủ hộ gia đình
	Chồng	172	57,3
	Vợ	128	42,7
3	Người đứng tên sở hữu đất đai, nhà cửa
	Chồng	210	70,0
	Vợ	90	30,0
	Người khác	0	0,0
4	Giới tính người trả lời bảng hỏi
	Nữ	215	71,7
	Nam	85	28,3
5	Độ tuổi trung bình của người trả lời	\multicolumn{2}{c	}{32,36 tuổi (không có người trên 60 tuổi)}
6	Trình độ học vấn của người trả lời
	Tiểu học trở xuống	9	3,0
	Trung học cơ sở (THCS)	163	54,3
	Trung học phổ thông (THPT)	125	41,7
	Cao đẳng trở lên	3	1,0
7	Vị thế di cư của người trả lời
	Người từng di cư mùa vụ hiện đang ở nhà	151	44,3
	Người đang di cư mùa vụ	52	17,3
	Người ở nhà không di cư mùa vụ	97	38,3
8	Quy mô hộ gia đình trung bình	\multicolumn{2}{c	}{4,32 người/hộ}
9	Số thế hệ cùng chung sống trong hộ
	2 thế hệ	178	59,3
	3 thế hệ	122	40,7
10	Sống cùng bố mẹ
	Có sống cùng	100	33,3
	Không sống cùng	200	66,7

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan nghiên cứu về di cư mùa vụ nông thôn – đô thị và vai trò giới trong gia đình có người di cư

Chương này hệ thống hóa các tài liệu nghiên cứu trong và ngoài nước thành ba luồng học thuật:

• Đóng góp kinh tế: Tiền gửi của người di cư đóng vai trò như một nguồn vốn hỗ trợ đời sống, cải thiện chi tiêu sinh hoạt, y tế, giáo dục và mua sắm tài sản có giá trị.
• Tác động xã hội và gia đình: Sự vắng mặt của lao động chính làm xuất hiện tình trạng thiếu hụt cảm xúc ở trẻ nhỏ và đặt người cao tuổi vào thế phụ thuộc kinh tế thay vì được chăm sóc trực tiếp.
• Chính sách xã hội: Phân tích những hạn chế của hệ thống an sinh xã hội hiện hành khi người di cư mùa vụ thuộc khu vực phi chính thức hầu như không tiếp cận được bảo hiểm y tế, bảo hiểm xã hội và các dịch vụ công tại nơi đến.

Chương 2: Cơ sở lý luận và thực tiễn nghiên cứu về di cư mùa vụ và vai trò giới trong gia đình người di cư

Chương 2 làm rõ khung khái niệm và nền tảng lý thuyết:

• Vận dụng ba lý thuyết trụ cột: lý thuyết hút – đẩy của Ravenstein và Lee; lý thuyết thay thế vai trò giới; lý thuyết chiến lược hộ gia đình của Stark và Bloom.
• Phân tích bối cảnh thực tiễn huyện An Lão: Là địa bàn thuần nông chịu ảnh hưởng lớn từ việc thu hồi đất phục vụ tuyến đường cao tốc Hà Nội – Hải Phòng và mở rộng Quốc lộ 10. Diện tích đất canh tác bình quân đầu người giảm mạnh, gia tăng tỷ lệ lao động nông nhàn và tạo động lực xuất cư mùa vụ sang các trung tâm đô thị lân cận.

Chương 3: Đặc điểm của di cư mùa vụ nông thôn – đô thị

Chương 3 trình bày các phát hiện về đặc điểm nhân khẩu và hành vi di cư:

• Cơ cấu giới tính: Nam giới chiếm đa số trong luồng di cư mùa vụ (cao gấp 3 đến 4 lần nữ giới). Người di cư phần lớn là người chồng, đóng vai trò lao động chính trong gia đình.
• Thời gian và tính chất di chuyển: Người di cư đi theo từng đợt ngắn hạn (dưới 3 tháng/đợt), tần suất về thăm nhà cao (đi về trong tuần hoặc tháng), duy trì sự gắn kết với sản xuất vụ mùa ở nông thôn.
• Ngành nghề nơi đến: Nam giới chủ yếu làm thợ xây dựng, khai thác than đá, bốc vác hoặc lái xe/đưa đón khách du lịch theo mùa. Nữ giới tập trung vào buôn bán nông sản thời vụ tại các chợ đô thị hoặc làm công nhân thời vụ ngắn hạn tại các cơ sở may mặc, giày da.
• Quyết định di cư: Hầu hết quyết định di cư đều qua bàn bạc, thống nhất ở cấp hộ gia đình nhằm phân bổ nguồn nhân lực hợp lý.

Chương 4: Sự thay đổi vai trò giới trong gia đình có người di cư mùa vụ

Chương này tập trung lượng hóa sự thay đổi vai trò giới qua 4 lĩnh vực:

1. Hoạt động sản xuất, kinh doanh: Khi người chồng đi làm xa, người vợ ở nhà phải gánh vác các khâu công việc đồng áng nặng nhọc vốn do nam giới đảm nhiệm trước đây như cày bừa, phun thuốc trừ sâu, thu hoạch và vận chuyển nông sản.
2. Công việc nội trợ và thu chi: Khi người vợ di cư mùa vụ, người chồng ở nhà buộc phải học và làm quen với công việc bếp núc, giặt giũ, dọn dẹp nhà cửa. Về quản lý thu chi, người ở nhà nắm quyền điều hành chi tiêu sinh hoạt thường nhật, nhưng các quyết định chi tiêu lớn vẫn có sự trao đổi, thống nhất giữa hai vợ chồng qua điện thoại.
3. Chăm sóc con cái và phụng dưỡng bố mẹ già: Người ở nhà thay thế toàn bộ việc đưa đón con đi học, kèm cặp việc học và chăm sóc khi con cái đau ốm. Đối với việc chăm sóc bố mẹ già, người ở nhà đảm nhận chăm sóc thể chất hàng ngày, trong khi người di cư đóng góp qua việc gửi tiền chu cấp thuốc men. Các gia đình sống chung 3 thế hệ nhận được sự hỗ trợ đáng kể từ ông bà trong việc trông nom con cháu.
4. Công việc dòng họ và cộng đồng: Người ở nhà đứng ra đại diện gia đình tham gia các sự kiện hiếu hỉ, giỗ chạp, họp thôn xóm và đóng góp công ích.

• Đánh giá tính chất thay đổi: Sự dịch chuyển vai trò giới mang tính chất tình thế, thích nghi tạm thời trong giai đoạn người lao động vắng nhà. Khi người di cư kết thúc mùa vụ trở về, mô hình phân công lao động truyền thống có xu hướng tái lập, tuy nhiên nhận thức về sự chia sẻ công việc gia đình giữa hai giới đã có những chuyển biến tích cực bước đầu.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

• Luận án kiểm chứng tính phù hợp của lý thuyết Hút – Đẩy, lý thuyết Chiến lược hộ gia đình và lý thuyết Thay thế vai trò giới vào bối cảnh di cư mùa vụ ngắn hạn ở đồng bằng sông Hồng.
• Làm sáng tỏ cơ chế "thay thế vai trò giới mang tính linh hoạt, tạm thời": Chứng minh rằng sự vắng mặt ngắn hạn của lao động chính không làm phá vỡ cấu trúc gia đình truyền thống mà kích hoạt cơ chế thích ứng, phân công lại công việc theo hướng thúc đẩy các thành viên đảm nhiệm công việc của giới đối lập.

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Phản ánh trung thực bức tranh di cư mùa vụ tại huyện An Lão (Hải Phòng) với đặc trưng tỷ lệ nam giới di cư chiếm ưu thế, trái ngược với xu hướng nữ hóa di cư ở cấp quốc gia.
• Cung cấp dữ liệu định lượng chi tiết về mức độ thích ứng của người ở nhà tại 4 lĩnh vực đời sống, khẳng định vai trò của mạng lưới hỗ trợ gia đình (ông bà, họ hàng) trong việc duy trì sự ổn định hộ gia đình.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất

1. Về quản lý di cư và thị trường lao động địa phương:
   • Xây dựng hệ thống đăng ký và thống kê biến động lao động mùa vụ ở cấp xã, thôn nhằm nắm bắt chính xác dòng di chuyển lao động phi chính thức.
   • Phát triển các mô hình đào tạo nghề phi nông nghiệp tại chỗ, chuyển dịch cơ cấu cây trồng có giá trị cao nhằm tận dụng tối đa thời gian nông nhàn, giảm áp lực xuất cư tự phát sau khi bị thu hồi đất.
2. Về chính sách an sinh xã hội và bình đẳng giới:
   • Hoàn thiện cơ chế bảo hiểm y tế tự nguyện linh hoạt, cho phép người di cư mùa vụ khám chữa bệnh thông tuyến tại các cơ sở y tế nơi tạm trú.
   • Lồng ghép nội dung bình đẳng giới vào sinh hoạt của các đoàn thể (Hội Phụ nữ, Hội Nông dân), khuyến khích nam giới tiếp tục duy trì sự chia sẻ công việc nội trợ và chăm sóc con cái ngay cả khi không có thành viên di cư.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế:
  • Phạm vi khảo sát thực địa giới hạn tại 2 xã (Quang Trung và Quốc Tuấn) thuộc huyện An Lão, thành phố Hải Phòng, nên các kết luận định lượng mang tính đặc thù cao cho khu vực nông thôn chịu tác động thu hồi đất ven đô, chưa thể khái quát hóa cho toàn bộ các vùng sinh thái nông nghiệp khác.
  • Mẫu khảo sát định lượng chỉ tập trung vào các hộ gia đình có đầy đủ vợ chồng và có con dưới 15 tuổi, chưa khảo sát sâu nhóm hộ khuyết thiếu (mẹ đơn thân, bố đơn thân hoặc người độc thân di cư).
  • Nghiên cứu tiếp cận theo phương pháp hồi cố "trước – trong" dựa trên trí nhớ và nhận thức chủ quan của người trả lời, chưa thực hiện được nghiên cứu theo dõi dọc (longitudinal study) qua nhiều năm.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Mở rộng khảo sát so sánh giữa các huyện ven đô có tốc độ công nghiệp hóa nhanh với các huyện thuần nông truyền thống.
  • Nghiên cứu sâu tác động dài hạn của di cư mùa vụ lặp lại nhiều năm đối với kết quả học tập và tâm lý của trẻ em vị thành niên.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với nghiên cứu sinh và học viên cao học: Luận án là tài liệu tham khảo cụ thể về phương pháp kết hợp định tính và định lượng trong Xã hội học gia đình và Xã hội học giới; đặc biệt là kỹ thuật thiết kế khung phân tích so sánh "trước – trong" đối với các hiện tượng xã hội biến động.
• Đối với giảng viên và nhà nghiên cứu: Cung cấp nguồn số liệu thực chứng và cơ sở lý luận về mối quan hệ tương hỗ giữa sinh kế nông hộ, đô thị hóa và sự thay đổi chức năng gia đình ở nông thôn Việt Nam.
• Đối với các nhà hoạch định chính sách và chính quyền địa phương: Cung cấp luận cứ thực tiễn phục vụ công tác quy hoạch sử dụng đất, xây dựng chính sách an sinh xã hội cho lao động phi chính thức và thiết kế các chương trình can thiệp thúc đẩy bình đẳng giới tại cơ sở.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án xác định tiêu chí một người là "người di cư mùa vụ" như thế nào? Tác giả xác định người di cư mùa vụ dựa trên 3 tiêu chí: (1) Di chuyển từ địa bàn nông thôn đến đô thị làm việc; (2) Mỗi lần đến và cư trú ở đô thị không quá 3 tháng; (3) Trong vòng 3 tháng đó phải quay trở lại quê cũ ít nhất 1 lần.

2. Đặc điểm nổi bật về giới tính của người di cư mùa vụ tại huyện An Lão là gì? Khác với xu hướng "nữ hóa di cư" được ghi nhận ở phạm vi toàn quốc, tại địa bàn nghiên cứu (xã Quang Trung và Quốc Tuấn, huyện An Lão), nam giới là lực lượng di cư mùa vụ chủ yếu, với số lượng cao gấp 3 đến 4 lần so với nữ giới.

3. Vì sao người dân tại địa bàn nghiên cứu lựa chọn di cư mùa vụ thay vì di cư lâu dài? Do đất nông nghiệp bị thu hồi phục vụ các dự án hạ tầng (đường cao tốc Hà Nội – Hải Phòng, Quốc lộ 10) làm tăng thời gian nông nhàn. Tuy nhiên, người dân vẫn coi ruộng đồng là sinh kế nền tảng và "thẻ bảo hiểm" cuộc sống, kết hợp với khoảng cách địa lý gần các trung tâm đô thị, nên họ chọn di cư ngắn hạn để vừa kiếm thêm thu nhập, vừa duy trì sản xuất nông nghiệp và gắn bó với gia đình.

4. Sự thay đổi vai trò giới trong gia đình có người di cư mùa vụ có tính chất bền vững không? Kết quả nghiên cứu cho thấy sự thay đổi vai trò giới mang tính chất tạm thời nhằm thích ứng với sự thiếu vắng lao động chính tại chỗ. Khi người di cư mùa vụ trở về nhà, mô hình phân công lao động truyền thống thường được tái lập, dù nhận thức về sự chia sẻ công việc gia đình giữa vợ và chồng có bước chuyển biến tích cực.

5. Cỡ mẫu khảo sát định lượng của luận án được chọn như thế nào? Từ danh sách tổng thể 677 hộ có người di cư mùa vụ trên 1.222 hộ tại 2 xã Quang Trung và Quốc Tuấn, tác giả chọn mẫu ngẫu nhiên đơn giản theo bước nhảy $k = 2$, rút ra 338 hộ và thu thập được 300 mẫu khảo sát hợp lệ đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn nghiên cứu.

---

Kết luận

Luận án đã phân tích một cách hệ thống thực trạng di cư mùa vụ nông thôn – đô thị tại huyện An Lão, thành phố Hải Phòng trong bối cảnh thu hồi đất nông nghiệp phục vụ công nghiệp hóa và đô thị hóa. Qua việc tiếp cận so sánh trạng thái phân công lao động "trước" và "trong" khi có thành viên di cư, công trình làm rõ cơ chế thích ứng và sự dịch chuyển vai trò giới tạm thời của người ở nhà trên 4 lĩnh vực: sản xuất kinh tế, nội trợ, chăm sóc thành viên gia đình và tham gia hoạt động cộng đồng. Những phát hiện của luận án đóng góp cơ sở dữ liệu thực chứng và khung phân tích xã hội học hữu ích cho việc hoạch định chính sách an sinh xã hội và thúc đẩy bình đẳng giới tại các vùng nông thôn chuyển đổi.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ DI CƯ MÙA VỤ NÔNG THÔN – ĐÔ THỊ VÀ VAI TRÒ GIỚI TRONG GIA ĐÌNH CÓ NGƯỜI DI CƯ Trong từng thời kỳ lịch sử khác nhau mà hình thức, quy mô, tính chất di cư ở nước ta diễn ra khác nhau. Trong những năm 1960 - 1980, di cư ở Việt Nam được hiểu là di dân có tổ chức, được Nhà nước sắp xếp, vận động người dân di chuyển vùng cư trú lên khai hoang, xây dựng những vùng kinh tế mới. Di cư tự do và di cư mùa vụ vì những đặc điểm kinh tế - xã hội của thời kỳ bao cấp đã chưa được chú ý nghiên cứu. Bắt đầu từ thời kỳ đổi mới (1986) cho đến nay, di cư có nhiều hình thức phong phú và có sự thay đổi mạnh mẽ về loại hình, quy mô, tính chất.

Với riêng luồng di cư từ nông thôn ra đô thị, kết quả Điều tra Dân số và Nhà ở giữa kỳ 2014 ghi nhận trong 5 năm trước thời điểm 1/4/1999, luồng di cư nông thôn – đô thị chiếm 27,1% và tăng lên 31,4% trong 5 năm trước thời điểm 1/4/2009, tuy nhiên, đến giai đoạn di cư 2009 – 2014 thì tỉ trọng luồng di cư này lại giảm xuống còn 29%. Mặc dù vậy, đồng bằng sông Hồng vẫn là khu vực đứng thứ 2 cả nước về thu hút luồng di cư nông thôn – đô thị (296,9 nghìn người, chiếm 18,1% tổng số người di cư từ nông thôn đến thành thị). Nghiên cứu cũng đồng thời đưa ra kết luận: 44,8% người di cư đi với lý do tìm kiếm việc làm hoặc bắt đầu việc làm mới [76; tr. Điều tra về di cư nội địa quốc gia Việt Nam 2015 tại 20 tỉnh thuộc 6 vùng kinh tế kết luận 13,4% dân số của khu vực nông thôn là người di cư, xét theo 4 luồng di cư (Nông thôn – đô thị; Đô thị – Nông thôn; Nông thôn – Nông thôn; Đô thị – Đô thị) thì luồng di cư nông thôn – đô thị chiếm tỉ trọng lớn nhất trong các dòng di cư trong nước.

Điều đó cho thấy di cư góp phần quan trọng trong việc đáp ứng nhu cầu lao động ngày càng tăng của lực lượng lao động thành thị, đồng thời làm giảm lực lượng lao động ở nông thôn [79; tr. Tuy nhiên các tác động của loại hình di cư mùa vụ đến sự thay đổi vai trò giới trong gia đình có người di cư mùa vụ còn chưa có nhiều nghiên cứu, chỉ có một số ít công trình và tài liệu có nội dung ít nhiều liên hệ với đề tài của tác giả. Các tài 14 liệu này bao gồm các nghiên cứu trong và ngoài nước, tập trung vào một số nội dung chính như sau: Một là: Nghiên cứu về tác động tiền gửi của người di cư đến đời sống kinh tế gia đình. Hai là: Nghiên cứu về những thách thức của các gia đình có người di cư.

Ba là: Di cư và các chính sách di cư. Qua rất nhiều các nghiên cứu trước đó đều cho thấy di cư chính là cách thức hỗ trợ gia đình, là con đường lao động giúp người di cư có thể cung cấp tài chính và góp phần nâng cao chất lượng sống cho gia đình. Tuy nhiên, di cư (đặc biệt là di cư lâu dài) có tác động không nhỏ đến việc tổ chức cuộc sống và phân công công việc giữa các thành viên trong gia đình. Sự thiếu vắng một hay nhiều lao động chính sẽ khiến gia đình họ phải đối mặt với những thách thức về tổ chức cuộc sống, thực hiện các chức năng gia đình.

Để giải quyết những tồn tại đó, các công trình nghiên cứu trước đây đều ít nhiều đề cập và phân tích những điểm còn hạn chế về mặt chính sách có liên quan đến di cư lao động và đưa ra các khuyến nghị từ góc độ nghiên cứu của riêng mình. NGHIÊN CỨU VỀ TÁC ĐỘNG ĐÓNG GÓP KINH TẾ TỪ TIỀN GỬI CỦA NGƯỜI DI CƯ CHO ĐẾN ĐỜI SỐNG KINH TẾ GIA ĐÌNH NƠI XUẤT CƯ Các nghiên cứu trong và ngoài nước đều nhìn nhận nhóm di cư như một nhóm xã hội đặc thù, một bộ phận dân cư quan trọng có xu hướng ngày càng gia tăng. Các phân tích cũng chỉ ra rằng về mặt khách quan, công nghiệp hóa, đô thị hóa là tác nhân cơ bản làm xuất hiện dòng di cư ngày càng cao từ nông thôn ra đô thị. Bên cạnh đó, mặt chủ quan là do sự thiếu thốn về đời sống vật chất, do trình độ học vấn, áp lực dân số.

trong đó, yếu tố kinh tế (nhu cầu tăng thêm thu nhập) được nhấn mạnh và được coi nguyên nhân chủ đạo khiến người dân nông thôn quyết định di cư. Cho đến thời điểm hiện tại, số lượng các nghiên cứu về khoản đóng góp kinh tế (thông qua tiền gửi về) của người di cư đối với đời sống kinh tế của gia đình tương đối nhiều. Trong báo cáo của Ngân hàng Thế giới (2003) tại khu vực châu Phi đã chỉ ra tác động của di cư thông qua tiền gửi của cả nam và nữ về cho gia 15 đình. Theo đó, lượng tiền gửi về là một trong những đóng góp dễ dàng nhận thấy nhất, khẳng định tính tích cực trong vai trò người di cư giúp gia đình cải thiện đời sống kinh tế, chăm sóc sức khỏe và nâng cao chất lượng giáo dục cho các thành viên.

Báo cáo cũng đồng thời chỉ ra ba tác động quan trọng của tiền gửi như sau: 1/ Cải thiện mức sống cho các thành viên; 2/ Cải thiện vấn đề sức khỏe và giáo dục; 3/ Tạo nên nguồn lực vật chất tài chính cho hộ gia đình. Số tiền đóng góp của người di cư không chỉ để gửi tiết kiệm mà còn được sử dụng để đầu tư vào nhiều việc khác như: mua sắm vật dụng đắt tiền, đầu tư mua đất đai, nhà cửa.Từ thực tế đó có thể thấy di cư không chỉ là hoạt động sống mà còn là một phần chiến lược sống của hộ gia đình. Hơn thế nữa, di cư cũng có thể coi là một hình thức góp phần đảm bảo an toàn cho đời sống gia đình, là “thẻ bảo hiểm” giúp họ giảm bớt những khó khăn về kinh tế [144]. Cùng thời điểm năm 2003, Ngân hàng phát triển châu Á (ADB) cũng tiến hành một nghiên cứu về "Đánh giá nghèo đói ở đồng bằng sông Mê - Kông" [3] đã chỉ ra rằng người di cư thường xuyên gửi một phần đáng kể thu nhập họ kiếm được tại các thành phố về cho gia đình ở quê nhà.

Số tiền này giúp các thành viên gia đình cải thiện cuộc sống và đó là một trong những đóng góp tích cực nhất của di cư mà nhiều nghiên cứu ở khu vực đồng bằng sông Mê – Kông trước đó đã chỉ ra. Trong một nghiên cứu tại Ấn Độ của hai nhà nghiên cứu Priya Deshingkar và Edward Anderson về “People on the move: new policy challenges for increasingly mobile populations,” cùng chung quan điểm với nhiều nhà nghiên cứu khác khi cho rằng di cư mùa vụ góp phần nâng cao thu nhập gia đình, tạo cơ hội thu hẹp khoảng cách về mức sống, điều kiện sống giữa nông thôn và đô thị [139] [140]. Qua khảo sát các quốc gia Đông Nam Á ở tiểu vùng sông Mê – Kông, nhóm nghiên cứu Rosalia Sciortino, Therese Caouette và Philip Guest trong báo cáo “Regional Integration and Migration in the Greater Mekong Sub-region: A Review” đã kết luận rằng quá trình hợp tác kinh tế góp phần tạo thêm cơ hội việc làm, tạo ra dòng di chuyển lao động từ quốc gia này sang quốc gia khác. Di cư mùa vụ xuất hiện dòng di chuyển lao động ngắn hạn từ nông thôn ra đô thị và việc di cư này giúp người dân tăng thêm nguồn thu nhập [143].

16 Nghiên cứu tiến hành năm 2001 tại Việt Nam của nhóm Heather Xiaoquan Zhang, P. Mick Kelly, Catherine Locke, Alexandra Winkels và W.Neil Adger về “Structure and implications of migration in a transitional economy: Beyond the planned and spontaneous dichotomy in Vietnam” đã thấy được tính chất tích cực trong động cơ di cư ở người nông dân. Nghiên cứu chỉ ra rằng qua di cư mà họ góp phần tạo lập nguồn vốn cho địa phương, gắn kết xã hội qua việc phát triển vốn văn hóa và phát triển con người - bởi nguồn thu nhập mà họ gửi về cộng đồng sẽ giúp những trẻ em được học hành đàng hoàng, giúp những người trong gia đình có điều kiện lấy chồng lấy vợ. Ngoài ra, nguồn thu nhập của họ cũng giúp gia đình có thể cải tạo điều kiện vật chất như: xây nhà, mua sắm xe máy, mua sắm đồ dùng.

Nói một cách khác, việc di cư của họ góp phần nâng cao mức sống, nâng cao đời sống văn hóa và kinh tế của địa phương [132]. Alan de Brauw and Tomoko Harigaya trong nghiên cứu “Seasonal migration and improving living standards in Vietnam” (2004) đã khái quát tình hình di cư mùa vụ ở Việt Nam từ những năm bắt đầu đổi mới cho đến thời điểm tiến hành điều tra [119]. Nghiên cứu cho rằng kể từ năm 1992 - 1997, tỷ lệ người dân nông thôn di cư mùa vụ ra đô thị tăng gấp 6 lần, tập trung ở hai thành phố lớn nhất là Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh. Di cư mùa vụ ngoài việc có thể mang lại một khoản thu nhập thêm vào gia đình, giảm tỷ lệ đói nghèo thì mặt khác còn giúp gia đình giảm đi một phần gánh nặng về chi tiêu trong thời gian nông nhàn, ít việc hoặc không có việc làm.

Cũng theo nghiên cứu, việc di cư mùa vụ này không thể hiện được vai trò của thông tin thị trường lao động về việc làm mà thông tin chính lại xuất phát từ chính mạng lưới người di cư theo phương thức lan truyền giữa người này và người kia. Nhận định đó có ý nghĩa nhất định đối với tác giả về mặt phương pháp nghiên cứu, đặc biệt trong quá trình chọn mẫu tại địa bàn nghiên cứu. Trong một nghiên cứu tiến hành năm 2008 có tên gọi “Di dân và bảo trợ xã hội ở Việt Nam trong thời kỳ quá độ sang kinh tế thị trường” đã chỉ rõ di cư là nguồn cung cấp bảo trợ xã hội cho người ở quê nhà. Những người di cư ra đô thị làm việc phần lớn vì mục đích mưu sinh nhằm giúp đỡ người thân ở nhà.

Sự kết nối 17 giữa nông thôn và đô thị được thể hiện qua việc chuyển giao lao động, kết nối thông tin giữa người di cư và người ở nhà cũng như số tiền gửi và hàng hoá mà người di cư gửi về cho gia đình họ.