Luận văn thạc sĩ nghiên cứu đề xuất nguyên tắc và giải pháp đồng quản lý rừng khu bảo tồn thiên nhiên copia tỉnh sơn la

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu nghiên cứu đề xuất nguyên tắc và giải pháp đồng quản lý rừng khu bảo tồn thiên nhiên copia tỉnh sơn, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề

• Tác giả: Vũ Đức Thuận
• Người hướng dẫn: PGS - TS. Vũ Nhâm
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Lâm học
• Đề tài: Đề Xuất Nguyên Tắc Đồng Quản Lý Rừng Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Copia Tỉnh Sơn La
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2006
• Địa điểm: Hà Tây

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu và thực hiện trên thế giới
• 1.2. Tình hình nghiên cứu và thực hiện ở Việt Nam và đánh giá sơ bộ
• 2. CHƯƠNG 2: MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.1.1. Mục tiêu tổng quát
• 2.1.2. Mục tiêu cụ thể
• 2.2. Đối tượng nghiên cứu
• 2.3. Phạm vi, giới hạn nghiên cứu
• 2.4. Nội dung nghiên cứu

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Đồng Quản Lý Rừng Copia Khái Niệm Lợi Ích

Bài viết này tập trung vào việc đề xuất các nguyên tắc và giải pháp cho đồng quản lý rừng tại Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Copia, tỉnh Sơn La. Đồng quản lý rừng không chỉ là một xu hướng mà còn là một nhu cầu cấp thiết trong bối cảnh hiện tại, khi mà áp lực lên tài nguyên rừng ngày càng gia tăng. Việc huy động sự tham gia của cộng đồng địa phương, kết hợp với kiến thức bản địa và kinh nghiệm quản lý lâu đời, là yếu tố then chốt để bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển bền vững. Nghiên cứu này sẽ đi sâu vào phân tích thực trạng, đánh giá tiềm năng và đề xuất các giải pháp cụ thể, nhằm giải quyết những mâu thuẫn giữa bảo tồn và phát triển kinh tế - xã hội tại khu vực Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Copia. Việc áp dụng thành công mô hình đồng quản lý rừng sẽ tạo động lực cho chính quyền địa phương và cộng đồng trong công tác bảo vệ và phát triển rừng, đồng thời đảm bảo sinh kế cho người dân địa phương. Theo tài liệu gốc, Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Copia đóng vai trò quan trọng trong điều hòa khí hậu và cung cấp nguồn nước cho khu vực.

1.1. Định Nghĩa và Bản Chất của Đồng Quản Lý Rừng

Đồng quản lý rừng là sự hợp tác giữa các bên liên quan, bao gồm chính quyền địa phương, các tổ chức bảo tồn, và đặc biệt là cộng đồng địa phương, trong việc quản lý và sử dụng tài nguyên rừng. Mô hình này không chỉ dừng lại ở việc tham gia thụ động mà còn trao quyền cho người dân chủ động tham gia vào quá trình ra quyết định, quản lý, sử dụng và chia sẻ lợi ích từ rừng. Bản chất của đồng quản lý rừng là sự chia sẻ trách nhiệm và quyền lợi, đảm bảo tính công bằng và bền vững trong quản lý tài nguyên. Điều này đòi hỏi sự thay đổi trong tư duy và cách tiếp cận từ phía các cơ quan quản lý nhà nước, từ việc quản lý đơn phương sang hợp tác và chia sẻ quyền lực với cộng đồng địa phương.

1.2. Lợi Ích của Đồng Quản Lý Rừng cho Khu Bảo Tồn Copia

Đồng quản lý rừng mang lại nhiều lợi ích thiết thực cho Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Copia. Thứ nhất, nó giúp tăng cường hiệu quả bảo tồn đa dạng sinh học nhờ sự tham gia tích cực của cộng đồng địa phương, những người có kiến thức sâu sắc về hệ sinh thái và tài nguyên rừng. Thứ hai, nó góp phần cải thiện sinh kế cho người dân địa phương thông qua việc tạo ra các cơ hội kinh tế từ rừng, như du lịch sinh thái, khai thác lâm sản phụ, và phát triển nông lâm kết hợp. Thứ ba, nó tăng cường sự gắn kết giữa cộng đồng địa phương và rừng, tạo động lực cho họ bảo vệ và phát triển rừng một cách bền vững. Cuối cùng, nó giúp giảm thiểu xung đột giữa các bên liên quan trong việc sử dụng tài nguyên rừng.

II. Thực Trạng Quản Lý Rừng Tại Sơn La Vấn Đề Thách Thức

Tỉnh Sơn La, với diện tích rừng lớn và đa dạng sinh học phong phú, đang đối mặt với nhiều thách thức trong công tác quản lý rừng. Tình trạng phá rừng, khai thác trái phép, và suy thoái tài nguyên rừng vẫn diễn ra, gây ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường và sinh kế của người dân. Nguyên nhân chính của tình trạng này là do lực lượng quản lý mỏng, trình độ chuyên môn còn hạn chế, kinh phí đầu tư cho công tác bảo tồn còn thấp, và đặc biệt là sự thiếu sự tham gia tích cực của cộng đồng địa phương. Việc xây dựng các khu rừng đặc dụng và kế hoạch quản lý vẫn thường được tiếp cận từ trên xuống, chưa quan tâm đến người dân sống trong và gần các khu rừng đặc dụng. Điều này vô hình dung đã đặt người dân với vai trò là người ngoài cuộc trong công tác bảo tồn thiên nhiên. Tiềm năng to lớn của người dân về lực lượng về những hiểu biết và kinh nghiệm lâu đời trong quản lý và sử dụng tài nguyên chưa được khai thác ứng dụng.

2.1. Áp Lực Lên Tài Nguyên Rừng và Đa Dạng Sinh Học Sơn La

Áp lực lên tài nguyên rừng và đa dạng sinh học tại Sơn La ngày càng gia tăng do nhiều yếu tố. Sự gia tăng dân số, nhu cầu sử dụng đất cho sản xuất nông nghiệp, và khai thác gỗ trái phép là những nguyên nhân trực tiếp dẫn đến suy giảm diện tích rừng và mất mát đa dạng sinh học. Ngoài ra, các hoạt động kinh tế - xã hội khác như xây dựng cơ sở hạ tầng, khai thác khoáng sản, và phát triển du lịch cũng gây ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường rừng. Tình trạng này đòi hỏi các giải pháp quản lý rừng hiệu quả và bền vững, trong đó đồng quản lý rừng đóng vai trò quan trọng.

2.2. Hạn Chế Trong Chính Sách Quản Lý Rừng Sơn La Hiện Hành

Các chính sách quản lý rừng hiện hành tại Sơn La còn tồn tại một số hạn chế. Thứ nhất, sự phối hợp giữa các cơ quan quản lý nhà nước còn chưa chặt chẽ, dẫn đến tình trạng chồng chéo và thiếu hiệu quả trong công tác quản lý. Thứ hai, các quy định pháp luật về bảo vệ rừng còn chưa đủ mạnh để răn đe các hành vi vi phạm. Thứ ba, sự tham gia của cộng đồng địa phương vào quá trình xây dựng và thực thi chính sách còn hạn chế. Thứ tư, các cơ chế tài chính cho công tác bảo tồn rừng còn chưa đủ mạnh để đảm bảo nguồn lực cho các hoạt động bảo vệ và phát triển rừng.

III. Đề Xuất Nguyên Tắc Đồng Quản Lý Rừng Giải Pháp Cho Copia

Để giải quyết những thách thức trong quản lý rừng tại Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Copia, việc áp dụng mô hình đồng quản lý rừng là một giải pháp khả thi. Tuy nhiên, để đảm bảo thành công, cần xây dựng các nguyên tắc rõ ràng và phù hợp với điều kiện thực tế của địa phương. Các nguyên tắc này phải dựa trên sự tôn trọng quyền lợi của cộng đồng địa phương, đảm bảo tính công bằng và minh bạch trong quản lý tài nguyên, và khuyến khích sự tham gia tích cực của tất cả các bên liên quan. Việc xây dựng các nguyên tắc này cần có sự tham gia của cộng đồng địa phương, các nhà khoa học, và các chuyên gia về quản lý rừng.

3.1. Nguyên Tắc Về Quyền và Trách Nhiệm của Cộng Đồng Địa Phương

Một trong những nguyên tắc quan trọng nhất của đồng quản lý rừng là đảm bảo quyền và trách nhiệm của cộng đồng địa phương. Người dân địa phương phải được công nhận là chủ thể quản lý rừng, có quyền tham gia vào quá trình ra quyết định, sử dụng tài nguyên, và chia sẻ lợi ích từ rừng. Đồng thời, họ cũng phải có trách nhiệm bảo vệ rừng, ngăn chặn các hành vi vi phạm, và tham gia vào các hoạt động phục hồi rừng. Việc xác định rõ quyền và trách nhiệm của cộng đồng địa phương sẽ tạo động lực cho họ tham gia tích cực vào công tác bảo tồn rừng.

3.2. Nguyên Tắc Về Tính Minh Bạch và Công Bằng Trong Quản Lý

Tính minh bạch và công bằng là những nguyên tắc then chốt để đảm bảo sự tin tưởng và hợp tác giữa các bên liên quan trong đồng quản lý rừng. Thông tin về tình trạng rừng, kế hoạch quản lý, và phân chia lợi ích phải được công khai và dễ dàng tiếp cận cho tất cả các bên. Quy trình ra quyết định phải minh bạch và có sự tham gia của tất cả các bên liên quan. Việc phân chia lợi ích phải công bằng và dựa trên sự đóng góp của mỗi bên vào công tác bảo tồn rừng. Việc đảm bảo tính minh bạch và công bằng sẽ giúp giảm thiểu xung đột và tăng cường sự hợp tác giữa các bên.

IV. Giải Pháp Thực Hiện Đồng Quản Lý Rừng Copia Chi Tiết Khả Thi

Để triển khai thành công mô hình đồng quản lý rừng tại Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Copia, cần có các giải pháp cụ thể và khả thi. Các giải pháp này phải bao gồm việc xây dựng cơ chế phối hợp giữa các bên liên quan, tăng cường năng lực cho cộng đồng địa phương, phát triển các mô hình sinh kế bền vững, và giám sát đánh giá hiệu quả của đồng quản lý rừng. Việc thực hiện các giải pháp này cần có sự hỗ trợ từ chính quyền địa phương, các tổ chức bảo tồn, và các nhà tài trợ.

4.1. Xây Dựng Cơ Chế Phối Hợp Giữa Các Bên Liên Quan

Cần xây dựng một cơ chế phối hợp rõ ràng và hiệu quả giữa các bên liên quan trong đồng quản lý rừng. Cơ chế này phải xác định rõ vai trò, trách nhiệm, và quyền hạn của mỗi bên, cũng như quy trình ra quyết định và giải quyết tranh chấp. Cần thành lập một ban điều hành đồng quản lý rừng với sự tham gia của đại diện từ chính quyền địa phương, cộng đồng địa phương, các tổ chức bảo tồn, và các chuyên gia về quản lý rừng. Ban điều hành này sẽ chịu trách nhiệm xây dựng kế hoạch đồng quản lý rừng, giám sát việc thực hiện, và đánh giá hiệu quả.

4.2. Tăng Cường Năng Lực Cho Cộng Đồng Địa Phương

Để cộng đồng địa phương có thể tham gia hiệu quả vào đồng quản lý rừng, cần tăng cường năng lực cho họ về kiến thức, kỹ năng, và nguồn lực. Cần tổ chức các khóa đào tạo về quản lý rừng bền vững, bảo tồn đa dạng sinh học, phát triển du lịch sinh thái, và các kỹ năng kinh doanh. Cần hỗ trợ cộng đồng địa phương tiếp cận các nguồn vốn vay ưu đãi để phát triển các mô hình sinh kế bền vững. Cần tạo điều kiện cho cộng đồng địa phương tham gia vào các hoạt động nghiên cứu khoa học và giám sát môi trường.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn Mô Hình Đồng Quản Lý Rừng Tại Chiềng Bôm

Nghiên cứu này tập trung vào xã Chiềng Bôm như một trường hợp điển hình để đề xuất mô hình đồng quản lý rừng cho Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Copia. Việc phân tích thực trạng quản lý rừng, đánh giá tiềm năng, và đề xuất các giải pháp cụ thể tại Chiềng Bôm sẽ cung cấp những bài học kinh nghiệm quý báu cho việc triển khai đồng quản lý rừng trên toàn khu vực. Mô hình này cần được điều chỉnh và áp dụng phù hợp với điều kiện cụ thể của từng địa phương.

5.1. Phân Tích Bối Cảnh Kinh Tế Xã Hội và Tài Nguyên Rừng Chiềng Bôm

Chiềng Bôm có đặc điểm kinh tế - xã hội và tài nguyên rừng đặc trưng, ảnh hưởng đến khả năng áp dụng đồng quản lý rừng. Cần phân tích kỹ lưỡng các yếu tố như dân số, thu nhập, trình độ học vấn, cơ cấu kinh tế, và tình trạng sử dụng đất. Đồng thời, cần đánh giá trữ lượng, chất lượng, và đa dạng sinh học của rừng, cũng như các hoạt động khai thác và sử dụng rừng hiện tại. Phân tích này sẽ giúp xác định các cơ hội và thách thức trong việc triển khai đồng quản lý rừng tại Chiềng Bôm.

5.2. Đề Xuất Mô Hình Đồng Quản Lý Rừng Phù Hợp Với Chiềng Bôm

Dựa trên phân tích bối cảnh kinh tế - xã hội và tài nguyên rừng, cần đề xuất một mô hình đồng quản lý rừng phù hợp với Chiềng Bôm. Mô hình này cần xác định rõ vai trò, trách nhiệm, và quyền hạn của các bên liên quan, cũng như quy trình ra quyết định, phân chia lợi ích, và giải quyết tranh chấp. Mô hình này cũng cần bao gồm các giải pháp cụ thể để tăng cường năng lực cho cộng đồng địa phương, phát triển các mô hình sinh kế bền vững, và giám sát đánh giá hiệu quả của đồng quản lý rừng.

VI. Kết Luận Tương Lai Của Đồng Quản Lý Rừng Bền Vững Sơn La

Đồng quản lý rừng là một giải pháp tiềm năng để giải quyết những thách thức trong quản lý rừng tại Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Copia và tỉnh Sơn La nói chung. Tuy nhiên, để thành công, cần có sự cam kết và hợp tác của tất cả các bên liên quan, cũng như sự hỗ trợ từ chính quyền địa phương, các tổ chức bảo tồn, và các nhà tài trợ. Việc tiếp tục nghiên cứu và đánh giá hiệu quả của các mô hình đồng quản lý rừng là cần thiết để hoàn thiện và nhân rộng mô hình này trong tương lai.

6.1. Bài Học Kinh Nghiệm Từ Các Mô Hình Đồng Quản Lý Rừng Thành Công

Nghiên cứu các mô hình đồng quản lý rừng thành công trên thế giới và tại Việt Nam sẽ cung cấp những bài học kinh nghiệm quý báu cho việc triển khai đồng quản lý rừng tại Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Copia. Cần phân tích các yếu tố thành công và thất bại của các mô hình này, cũng như các điều kiện cần thiết để đảm bảo tính bền vững của đồng quản lý rừng.

6.2. Đề Xuất Chính Sách Lâm Nghiệp Hỗ Trợ Đồng Quản Lý Rừng

Để thúc đẩy đồng quản lý rừng, cần có các chính sách lâm nghiệp hỗ trợ từ chính phủ và chính quyền địa phương. Các chính sách này cần tạo điều kiện thuận lợi cho cộng đồng địa phương tham gia vào quản lý rừng, cung cấp các nguồn lực cần thiết, và đảm bảo quyền lợi của họ. Cần xây dựng các cơ chế tài chính để hỗ trợ đồng quản lý rừng, cũng như các quy định pháp luật để bảo vệ quyền lợi của cộng đồng địa phương.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thống kê diễn biến tài nguyên rừng Việt Nam cho thấy diện tích rừng tự nhiên từng sụt giảm nghiêm trọng từ 14,3 triệu ha với độ che phủ 43% vào năm 1943 xuống chỉ còn 9,3 triệu ha và độ che phủ 28% vào năm 1993. Mặc dù các nỗ lực phục hồi đã nâng độ che phủ lên 37% vào cuối năm 2005 với hệ thống 133 khu rừng đặc dụng có tổng diện tích trên 3,3 triệu ha theo Quyết định số 192/2003/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, nhưng công tác quản lý bảo tồn vẫn đứng trước vô vàn thách thức. Khu bảo tồn thiên nhiên Copia thuộc tỉnh Sơn La với diện tích trên 19.000 ha, trải rộng trên địa bàn 4 xã Chiềng Bôm, Co Mạ, Long Hẹ và Nậm Lầu, là một trong 4 khu rừng tự nhiên nguyên sinh có giá trị đa dạng sinh học đặc biệt cao của vùng Tây Bắc. Tuy nhiên, phương thức quản lý hành chính từ trên xuống trước đây đã bộc lộ sự bất cập lớn khi tách rời cộng đồng 20.813 nhân khẩu thuộc các dân tộc Thái, Kháng, H'Mông và Khơ Mú ra khỏi tiến trình bảo tồn. Với tỷ lệ hộ nghèo đói lên tới 40% và nguồn thu nhập của người dân phụ thuộc từ 60% đến 80% vào tài nguyên tự nhiên, xung đột giữa bảo vệ rừng và mưu sinh nương rẫy ngày càng gay gắt, đe dọa trực tiếp 54 loài động vật nguy cấp có tên trong Sách đỏ Việt Nam. Luận văn thạc sĩ lâm học của tác giả Vũ Đức Thuận được thực hiện nhằm xây dựng cơ sở khoa học, đánh giá tiềm năng và đề xuất hệ thống nguyên tắc, giải pháp đồng quản lý rừng tại Khu bảo tồn thiên nhiên Copia (với địa bàn nghiên cứu trọng điểm là xã Chiềng Bôm). Nghiên cứu mang ý nghĩa chiến lược khi tạo ra bước chuyển đổi từ cơ chế quản lý bảo vệ rừng thụ động, đơn phương sang mô hình hợp tác đa bên bình đẳng, hài hòa mục tiêu an ninh môi trường quốc gia với phát triển kinh tế - xã hội bền vững cho đồng bào dân tộc thiểu số.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết đồng quản lý tài nguyên thiên nhiên (Co-management / Joint Forest Management) được phát triển bởi các học giả quốc tế như Borrini-Feyerabend, Wild, Mutebi, Rao, Geisler và nghiên cứu tiếp biến của Nguyễn Quốc Dựng tại Việt Nam. Đồng quản lý được xác lập là một tiến trình thể chế hóa, trong đó cơ quan quản lý nhà nước cùng các cộng đồng dân cư bản địa và các bên liên quan tiến hành hiệp thương để xác định, phân chia rõ ràng quyền hạn, trách nhiệm và lợi ích trên một không gian tài nguyên xác định.

Song song với đó, nghiên cứu tích hợp khung lý thuyết Lâm nghiệp xã hội (Social Forestry) và Quản lý tài nguyên dựa vào cộng đồng (CBNRM), đặt trọng tâm vào việc phát huy sức mạnh của 4 nhóm chủ thể chính theo quy định của Luật Bảo vệ và Phát triển rừng năm 2004 và Luật Đất đai năm 2003: Ban quản lý rừng đặc dụng, các doanh nghiệp lâm nghiệp, cộng đồng thôn bản và các hộ gia đình. Luận văn làm sâu sắc 4 khái niệm cốt lõi: Rừng đặc dụng, Tri thức bản địa (Indigenous Knowledge), Thể chế phi chính thức (Hương ước, quy ước bảo vệ rừng) và Cơ chế chia sẻ lợi ích công bằng (Access and Benefit-Sharing) theo tinh thần Điều 8j của Công ước Đa dạng sinh học năm 1994 mà Việt Nam là thành viên.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp nguồn dữ liệu thứ cấp toàn diện từ quy hoạch giao đất lâm nghiệp của UBND tỉnh Sơn La theo Quyết định số 2396/QĐ-UB, hồ sơ thành lập Khu bảo tồn thiên nhiên Copia theo Quyết định số 729/QĐ-UB và Quyết định số 2509/QĐ-UB, cùng báo cáo kết quả thực hiện Dự án trồng rừng 661 tại huyện Thuận Châu.

Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua điều tra thực địa tại xã Chiềng Bôm – địa bàn đại diện có 4.400 ha rừng đặc dụng thuộc 5 tiểu khu xung yếu. Cỡ mẫu điều tra bao quát toàn bộ 30 bản của xã. Tại mỗi bản, đề tài thành lập nhóm thảo luận tập trung từ 8 đến 10 cộng tác viên bao gồm người cao tuổi, phụ nữ, thanh niên và đại diện các đoàn thể quần chúng. Đồng thời, nghiên cứu thực hiện phỏng vấn sâu 90 hộ gia đình (3 hộ trên mỗi bản) theo phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên, đại diện đồng đều cho 3 nhóm mức sống: hộ khá, hộ trung bình và hộ nghèo.

Phương pháp phân tích chủ đạo là Đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia PRRA (kết hợp PRA và RRA) thông qua các công cụ trực quan: Sơ đồ thực thể VENN, ma trận đánh giá mâu thuẫn sử dụng tài nguyên, ma trận xếp hạng ưu tiên và sơ đồ lịch sử đất đai. Việc lựa chọn công cụ PRRA bảo đảm phản ánh trung thực tiếng nói của người dân vùng cao có trình độ học vấn còn hạn chế, tạo cơ sở thực tiễn vững chắc cho các đề xuất chính sách.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Kết quả điều tra tổng hợp khẳng định Khu bảo tồn thiên nhiên Copia sở hữu hệ sinh thái rừng nhiệt đới và á nhiệt đới núi cao vô cùng phong phú với 639 loài thực vật bậc cao có mạch thuộc 156 họ, 424 chi của 5 ngành thực vật. Hệ động vật ghi nhận 252 loài có xương sống thuộc 83 họ, 25 bộ; trong đó có 54 loài quý hiếm ghi danh trong Sách đỏ Việt Nam gồm 21 loài thú (như Gấu ngựa, Báo hoa mai, Sơn dương, Cu li), 22 loài chim, 10 loài bò sát và 1 loài lưỡng cư.

Tuy nhiên, khảo sát kinh tế - xã hội tại xã Chiềng Bôm với 663 hộ và 4.590 nhân khẩu bộc lộ những mâu thuẫn gay gắt. Quỹ đất nông nghiệp chỉ chiếm xấp xỉ 7% tổng diện tích tự nhiên, riêng đất lúa nước chỉ đạt 0,1% (khoảng 94,48 ha canh tác được). Thu nhập lương thực bình quân đầu người chỉ đạt 180 đến 240 kg/năm (50% từ lúa và 50% từ hoa màu trên nương), tổng thu nhập từ trồng trọt và chăn nuôi bình quân chỉ đạt 850.000 đến 960.000 đồng/người/năm. Tỷ lệ hộ đói nghèo chiếm tới 40%, với thời gian thiếu ăn kéo dài từ 3 đến 4 tháng mỗi năm.

Về mặt quản trị, lực lượng thường trực của Ban quản lý và Hạt Kiểm lâm Copia chỉ có 17 biên chế (9 cán bộ trình độ đại học, 11 trung cấp) phụ trách địa bàn hiểm trở hơn 19.000 ha. Cơ sở vật chất vô cùng thiếu thốn với 5 gian nhà lắp ghép tạm bợ, không có xe chuyên dụng tuần tra. Hậu quả là áp lực khai hoang đốt nương đã từng gây ra vụ cháy rừng thiêu rụi 137 ha rừng tái sinh khu gieo bay, cùng với đó là tình trạng khai thác trộm các loài gỗ quý như Pơmu, Giổi găng và đào bới dược liệu Hoàng đằng với giá bán 2.000 đồng/kg.

Thảo luận kết quả

Phân tích sâu cơ cấu kinh tế hộ gia đình cho thấy một phát hiện then chốt: các hộ khá giả tạo dựng nguồn thu chủ yếu từ dịch vụ và phi nông nghiệp, trong khi nhóm hộ nghèo phụ thuộc hoàn toàn vào tài nguyên rừng với tỷ trọng đáp ứng từ 60% đến 80% nhu cầu sống hàng ngày. Cấu trúc sinh kế tại địa phương có thể được mô hình hóa qua bảng tỷ trọng đóng góp thu nhập gồm: lúa nước 10%, chăn nuôi 20%, cây trồng trên nương 20%, cây trang trại 20%, củi đun và lâm sản phụ 15%, khai thác gỗ 10%, săn bắt động vật 5%.

Mâu thuẫn căn bản phát sinh từ việc các quy định bảo tồn đóng kín đã vô tình tước bỏ quyền tiếp cận truyền thống của người dân bản địa, biến họ từ người làm chủ rừng trở thành đối tượng vi phạm. Sơ đồ VENN phân tích các bên liên quan chứng minh rằng cộng đồng 30 bản làng sở hữu hệ thống tri thức bản địa phong phú và thể chế hương ước rất chặt chẽ (như quy định phạt 30.000 đồng nếu chặt củi tươi, định mức khai thác gỗ làm nhà 15 m3/hộ khi tách hộ, hay quy định thu hái măng 1 lần/tháng).

So sánh với các bài học thành công tại Vườn quốc gia Dong Yai (Thái Lan) và Khu bảo tồn thiên nhiên Sông Thanh (Quảng Nam), tác giả khẳng định việc chính quyền và Ban quản lý chia sẻ quyền hạn, công nhận hương ước bản địa và hỗ trợ kỹ thuật thâm canh chính là chìa khóa tháo gỡ điểm nghẽn bảo tồn tại vùng Tây Bắc.

Đề xuất và khuyến nghị

• Hoàn thiện thể chế và ký kết thỏa ước đồng quản lý rừng: UBND huyện Thuận Châu chỉ đạo Ban quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Copia phối hợp cùng UBND xã Chiềng Bôm tổ chức rà soát ranh giới, tiến hành giao khoán bảo vệ 100% diện tích rừng vùng đệm và phân khu phục hồi sinh thái cho 30 ban quản lý bản; chính thức hóa các bản quy ước bảo vệ rừng cấp thôn bản theo Thông tư số 56/1999/TT-BNN-KL trong giai đoạn 2007 - 2008.
• Xây dựng quy chế chia sẻ lợi ích và khai thác lâm sản có kiểm soát: Ban hành hướng dẫn cho phép người dân sở tại khai thác hợp lý các loại lâm sản ngoài gỗ thông thường (măng le, nấm ăn, cây thuốc, hạn mức 20 cây tre nứa/hộ/năm và 15 m3 gỗ làm nhà cho hộ mới lập gia đình) gắn với cam kết bảo vệ tuyệt đối 54 loài động vật Sách đỏ và các loài gỗ quý như Pơmu, Hoàng đằng; đặt mục tiêu kéo giảm 80% số vụ vi phạm lâm luật đến năm 2010.
• Nâng cao năng lực và trang thiết bị cho lực lượng kiểm lâm: Sở Nông nghiệp & PTNT và Chi cục Kiểm lâm tỉnh Sơn La cần kiện toàn tổ chức, tăng cường biên chế kiểm lâm cơ sở từ 17 lên ít nhất 30 cán bộ chuyên trách; tổ chức các lớp tập huấn kỹ năng điều tra có sự tham gia (PRA) và xây dựng 4 trạm kiểm lâm kiên cố tại các tiểu khu 234, 247a, 263 trước năm 2009.
• Đẩy mạnh chương trình sinh kế nông - lâm kết hợp bền vững: Lồng ghép nguồn vốn Chương trình 135 của Chính phủ với Dự án trồng rừng 661 để hỗ trợ 100% giống cây ăn quả, mở rộng vùng nguyên liệu chè đặc sản, kiên cố hóa hệ thống mương tưới tiêu cho 94,48 ha lúa nước; nâng mức lương thực bình quân từ 180 kg lên trên 300 kg/người/năm, phấn đấu giảm tỷ lệ hộ đói nghèo xuống dưới 20% trong vòng 3 đến 5 năm tới.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Ban quản lý các khu rừng đặc dụng và lực lượng kiểm lâm: Cán bộ lãnh đạo và kiểm lâm viên tại các Vườn quốc gia, Khu bảo tồn thiên nhiên tìm thấy bản hướng dẫn thực hành chi tiết về phương pháp hòa giải xung đột tài nguyên, cách thức xây dựng hương ước bản làng và quy trình phối hợp tuần tra với đồng bào bản địa.
• Các nhà nghiên cứu, giảng viên và sinh viên ngành lâm nghiệp: Cung cấp nguồn tư liệu học thuật và minh chứng thực địa giá trị cho công tác giảng dạy, nghiên cứu chuyên sâu về các học phần Lâm nghiệp xã hội, Quản lý đa dạng sinh học và Quản trị tài nguyên rừng tại các trường đại học.
• Các tổ chức phi chính phủ và điều phối viên dự án quốc tế: Các chuyên gia phát triển cộng đồng (NGOs) có thể kế thừa bộ công cụ PRRA, ma trận đánh giá các bên liên quan và mô hình can thiệp sinh kế gắn với bảo tồn (ICDP) để áp dụng vào các dự án viện trợ tại khu vực miền núi.
• Chính quyền địa phương cấp huyện, xã vùng cao: Lãnh đạo Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân các xã vùng đệm có cơ sở khoa học và thực tiễn để lồng ghép các chỉ tiêu phát triển kinh tế của Chương trình 135 với kế hoạch giao đất, giao rừng và bảo vệ môi trường sinh thái lưu vực sông Mã, sông Đà.

Câu hỏi thường gặp

• Mô hình đồng quản lý rừng tại Copia có điểm gì khác biệt so với cơ chế quản lý truyền thống trước đây? Cơ chế quản lý truyền thống áp dụng mệnh lệnh hành chính đơn phương từ trên xuống, xem người dân là đối tượng bị giám sát và đứng ngoài cuộc. Ngược lại, đồng quản lý tại Copia thiết lập quan hệ đối tác bình đẳng giữa 17 cán bộ quản lý với cộng đồng 30 bản làng, cùng chia sẻ quyền hạn, trách nhiệm tuần tra và quyền hưởng dụng lâm sản ngoài gỗ hợp pháp dưới sự hỗ trợ kỹ thuật của nhà nước.

• Vì sao xã Chiềng Bôm lại được lựa chọn làm địa bàn nghiên cứu đại diện cho toàn bộ Khu bảo tồn Copia? Xã Chiềng Bôm quản lý 4.400 ha rừng đặc dụng thuộc 5 tiểu khu xung yếu, là nơi định cư của cả 4 dân tộc thiểu số bản địa với người Thái chiếm 55% và người Kháng chiếm 34%. Đặc biệt, 663 hộ dân tại đây chịu áp lực thiếu đất canh tác gay gắt khi đất nông nghiệp chỉ chiếm 7%, phản ánh đầy đủ mọi đặc trưng sinh thái và thách thức sinh kế điển hình của toàn khu bảo tồn.

• Làm cách nào để giải quyết mâu thuẫn giữa nhu cầu sinh kế của 40% hộ nghèo với mục tiêu bảo tồn nghiêm ngặt? Luận văn đề xuất giải pháp đồng bộ: hợp pháp hóa quyền thu hái bền vững các lâm sản phụ thông thường theo hạn mức hương ước bản, kết hợp lồng ghép nguồn lực Dự án 661 và Chương trình 135 để chuyển giao kỹ thuật thâm canh 94,48 ha lúa nước, mở rộng cây chè hàng hóa, từng bước thay thế hoàn toàn tập quán phát nương làm rẫy gây cháy 137 ha rừng.

• Thể chế truyền thống và hương ước của đồng bào dân tộc thiểu số đóng vai trò gì trong quản lý bảo tồn? Theo Thông tư số 56/1999/TT-BNN-KL và Nghị định số 29/1998/NĐ-CP về quy chế dân chủ cơ sở, hương ước bản sau khi được phê chuẩn có giá trị pháp lý bắt buộc. Các quy định bản địa như phạt 30.000 đồng khi chặt cây tươi hay cấm săn bắt thú rừng giúp phát huy tối đa sức mạnh tự quản của 810 hộ dân, bù đắp hiệu quả cho sự thiếu hụt nhân sự kiểm lâm.

• Khung giải pháp đồng quản lý tại Copia có khả năng nhân rộng sang các khu bảo tồn thiên nhiên khác không? Khung quy trình 5 bước và các nguyên tắc đồng quản lý xây dựng từ bộ công cụ PRRA tại Copia tương thích hoàn toàn với các nguyên tắc bảo tồn quốc tế (như tại Vườn quốc gia Dong Yai của Thái Lan hay Kruger của Nam Phi), hoàn toàn có thể chuẩn hóa để chuyển giao và nhân rộng cho hơn 130 khu rừng đặc dụng trên toàn lãnh thổ Việt Nam.

Kết luận

• Đóng góp học thuật và thực tiễn của luận văn: Hệ thống hóa cơ sở lý luận về đồng quản lý rừng đặc dụng tại Việt Nam; thống kê toàn diện tính đa dạng sinh học với 639 loài thực vật và 252 loài động vật tại Copia; phân tích thực trạng sinh kế của 40% hộ đói nghèo phụ thuộc vào rừng; làm rõ vai trò của 4 nhóm chủ thể quản lý; đề xuất khung nguyên tắc và 4 nhóm giải pháp quản trị hợp tác khả thi.
• Kế hoạch hành động và lộ trình tiếp theo: Triển khai hoàn thiện quy chế đồng quản lý thí điểm tại xã Chiềng Bôm trong 12 tháng đầu tiên, sau đó mở rộng áp dụng cho 3 xã Co Mạ, Long Hẹ và Nậm Lầu trong giai đoạn 24 đến 36 tháng tiếp theo, hướng tới mục tiêu ổn định độ che phủ rừng và chấm dứt tình trạng đốt nương làm cháy rừng.
• Thông điệp kêu gọi hành động: Các nhà hoạch định chính sách, cơ quan quản lý lâm nghiệp và các nhà khoa học hãy chung tay hiện thực hóa các giải pháp đồng quản lý của luận văn, biến tài nguyên rừng Copia thành điểm tựa sinh kế vững chắc cho cộng đồng dân tộc bản địa!

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu và thực hiện trên thế giới Đồng quản lý rừng (Joint Forest Management) hay hợp tác quản lý khu rừng bảo vệ (Co-management of Protected Areas) lần đầu tiên được biết đến ở Ân Độ và sau đó nhanh chóng lan rộng tới các quốc gia thuộc các nước Châu Phi, Châu Mỹ La Tinh và Châu Á. Năm 1996, tại Vườn quốc gia Bwindi Impenetrable và MgaHinga Gorilla thuộc Uganda, Wild và Mutebi đã nghiên cứu hợp tác quản lý, được thực hiện giữa ban quản lý Vườn quốc gia và cộng đồng dân cư. Trên cơ sở thoả thuận ký kết quy ước giữa hai bên cho phép người dân khai thác bền vững một số lâm sản, đồng thời có nghĩa vụ tham gia quản lý bảo vệ tài nguyên thiên nhiên trên địa bàn của cộng đồng dân cư.

Trong báo cáo “Hợp tác quản lý với người dân ở Nam Phi Phạm vi vận động” của Moenieba Isaacs và Najma Mohamed (2000) đã nghiên cứu các hoạt động hợp tác quản lý tại Vườn quốc gia Richtersveld là khu vực giàu có về tài nguyên thiên nhiên và mỏ kim cương. Các cộng đồng dân cư ở đây là những người di cư từ tỉnh Cape, tới chủ yếu làm nghề khai thác kim cương. Tuy nhiên, đời sống của người dân vẫn rất khó khăn, cơ sở hạ tầng thấp kém, điều kiện làm việc trong các hầm mỏ nguy hiểm. Người dân nhận thức chưa cao về bảo tồn thiên nhiên, trong khi đó công việc của họ làm ảnh hưởng tới đa dạng sinh học của Vườn quốc gia.

Ban quản lý Vườn quốc gia đã phải nghiên cứu phương thức bảo tồn trong nhiều năm và cho đến năm 1991 mới chính thức tìm ra được phương thức hợp tác quản lý với cộng đồng dân cư. Phương thức này chủ yếu dựa trên hương ước quản lý bảo vệ tài nguyên (Contractual Agreement). Trong đó, người dân cam kết bảo vệ đa dạng sinh c 7 học trên địa phận của mình, còn chính quyền và Ban quản lý hỗ trợ người dân xây dựng cơ sở hạ tầng và cải thiện các điều kiện kinh tế - xã hội khác. Cũng tương tự, tại Vườn quốc gia Kruger (2000) người dân trước đây đã chuyển đi từ Makuleke, khi Chính phủ mới thành lập đã cho phép người dân trở lại vùng đất truyền thống để sinh sống.

Để đạt được quyền sử dụng đất đai cũ, người dân phải xây dựng quy ước bảo vệ môi trường trong khu vực Vườn quốc gia, đồng thời họ cũng được chia xẻ lợi ích thu được từ du lịch. Những kết quả đạt được về đồng quản lý tài nguyên ở Nam Phi đã trở thành bài học kinh nghiệm cho các nước đang phát triển khác. Ở Canada, trong bài viết của Sherry, E. E, (1999) về đồng quản lý, Vườn quốc gia Vutut vừa là một Khu bảo tồn thiên nhiên vừa là khu di sản văn hoá của người thổ dân ở vùng Bắc Cực.

Liên minh giữa chính quyền và thổ dân đã huy động được lực lượng người dân kết hợp với Ban quản lý làm thay đổi chiều hướng bảo tồn tự nhiên hoang dã và tăng các giá trị của Vườn quốc gia. Đồng quản lý ở đây đã kết hợp được giữa các mối quan tâm và kiến thức bản địa với mục tiêu bảo tồn. Ban quản lý Vườn quốc gia giúp về kỹ thuật xây dựng các mô hình bảo tồn thiên nhiên và phát triển kinh tế - xã hội, còn dân bản địa có thể thực hiện các mô hình đó. Hợp tác quản lý ở đây đã giải quyết hài hoà mâu thuẫn giữa chính sách của chính quyền và bản sắc truyền thống của người dân, đảm bảo cho sự thành công của công tác bảo tồn hoang dã và bảo tồn các di sản văn hoá.

Đồng quản lý ở Vườn quốc gia Vutut được đánh giá là rất thành công, theo tác giả thì nó được thiết kế để “kết hợp giữa sự tốt đẹp nhất của hai thế giới” nhà nước văn minh và thổ dân. Shuchenmann (1999) đã đưa ra một ví dụ ở Vườn quốc gia Andringitra, là Vườn quốc gia thứ 14 của nước cộng hoà Madagascar. Vườn quốc gia là một vùng núi có mối liên hệ giữa các hệ sinh thái, sinh cảnh, đa dạng sinh học và cảnh quan cũng như di tích văn hoá. Chính phủ có nghị định đảm bảo các c 8 quyền của người dân như quyền chăn thả gia súc, khai thác tài nguyên từ rừng phục hồi để sử dụng tại chỗ, cho phép giữ gìn những tập quán truyền thống khác như có thể giữ gìn các điểm thờ cúng thần rừng.

Để đạt được những thoả thuận trên, người dân phải đảm bảo tham gia bảo vệ sự ổn định của các hệ sinh thái trong khu vực. Ngoài ra, có nhiều bên liên quan tham gia trong Ban đồng quản lý như cơ quan du lịch, chính quyền địa phương. Theo báo cáo của Oli Krishna Prasad (1999), tại Khu bảo tồn Hoàng gia Chitwan ở Nepal, cộng đồng dân cư vùng đệm được tham gia hợp tác với một số các bên liên quan quản lý tài nguyên vùng đệm phục vụ cho du lịch. Lợi ích của cộng đồng khi tham gia quản lý tài nguyên là khoảng 30% - 50% thu được từ du lịch hàng năm sẽ đầu tư trở lại cho các hoạt động phát triển kinh tế - xã hội của cộng đồng.

Nghiên cứu này mới chỉ dừng lại ở đồng quản lý tài nguyên rừng phục vụ du lịch ở vùng đệm [25]. Thái Lan là một nước Châu á được đánh giá đạt được nhiều thành tựu trong công tác xây dựng các chương trình đồng quản lý các khu rừng bảo vệ. Các cộng đồng dân cư có đời sống phụ thuộc vào tài nguyên rừng thường rất thành thạo khi đóng vai trò là người bảo vệ hoặc người tham gia quản lý Khu bảo tồn Poffenberger, M. (1993) trong báo cáo “Liên minh cộng đồng đồng quản lý rừng ở Thái Lan” đã có nghiên cứu điểm tại Vườn quốc gia Dong Yai nằm ở Đông Bắc và khu rừng phòng hộ Nam Sa ở phía bắc Thái Lan.

Đó là những vùng quan trọng đối với công tác bảo tồn đa dạng sinh học, đồng thời cũng là những vùng có nhiều đặc điểm độc đáo về kinh tế - xã hội, về thể chế truyền thống của cộng đồng người dân địa phương trong quản lý và sử dụng tài nguyên. Tại Dong Yai, người dân đã chứng minh được khả năng của họ trong việc tự tổ chức các hoạt động bảo tồn, đồng thời phối hợp với Cục Lâm nghiệp Hoàng gia xây dựng hệ thống quản lý rừng đảm bảo ổn định về môi trường sinh thái, cũng như phục vụ lợi ích của người dân c 9 trong khu vực. Tại Nam Sa, cộng đồng dân cư cũng rất thành công trong công tác quản lý rừng phòng hộ. Họ khẳng định rằng nếu Chính phủ có chính sách khuyến khích và chuyển giao quyền lực thì họ chắc chắn sẽ thành công trong việc kiểm soát các hoạt động khai thác quá mức nguồn tài nguyên rừng, các hoạt động phá rừng và tác động tới môi trường.

Đồng quản lý ở Thái Lan có thể trở thành bài học kinh nghiệm quý báu cho Việt Nam, bởi Thái Lan cũng là một nước trong vùng Đông Nam á, có một số đặc điểm tương đồng với Việt Nam về điều kiện tự nhiên và văn hoá, xã hội. Tình hình nghiên cứu và thực hiện ở Việt Nam và đánh giá sơ bộ Hợp tác quản lý đã được biết đến từ sau Cách mạng tháng 8 dưới hình thức hợp tác xã (Co-operative). Đối với tài nguyên rừng, công tác quản lý của hợp tác xã dừng lại ở mức độ đơn giản, coi tài nguyên rừng là của chung, các hoạt động khai thác và sử dụng đều mang tính tập thể. Khái niệm đồng quản lý tài nguyên lần đầu tiên được đưa vào Việt Nam năm 1997 tại khoá tập huấn về “Kết hợp bảo tồn và phát triển” (Integrated Conservation and Developmnet - ICD) tổ chức tại Vườn quốc gia Cát Tiên, do Quỹ quốc tế về bảo tồn thiên nhiên tài trợ.

Sau đó, khái niệm này lại được giới thiệu trong một số các khoá tập huấn về bảo tồn thiên nhiên của các dự án được các tổ chức quốc tế tài trợ như dự án LINC (Bảo tồn liên kết Hinnamno và Phong Nha - Kẻ Bàng), dự án PARC (Bảo tồn thiên nhiên trên quan điểm sinh thái nhân văn). Tại các khoá tập huấn này, đồng quản lý tài nguyên mới dừng lại ở khái niệm và lý thuyết cơ bản. Ulrich Apel, Oliver C. Maxwell và các tác giả (2002) đã có nghiên cứu về phối hợp quản lý và bảo tồn ở Khu BTTN Pù Luông.

Các tác giả đánh giá nghịch lý về sử dụng đất đai và nhà ở, tình hình quản lý tài nguyên thiên nhiên ở một số bản vùng đệm khu BTTN Pù Luông. Nghiên cứu này mới đưa ra được một số phân tích về sự phụ thuộc của người dân đối với tài nguyên c 10 rừng và đánh giá một số thể chế, chính sách hiện nay đối với công tác quản lý rừng đặc dụng. Tuy nhiên, chưa đánh giá được đầy đủ tiềm năng về đồng quản lý, cũng như chưa đưa ra được nguyên tắc và giải pháp thực hiện [21]. Tuy chưa có những nghiên cứu đầy đủ, nhưng trong thực tế cho thấy đồng quản lý các khu rừng đặc dụng là một trong những xu hướng phù hợp với điều kiện bảo tồn thiên nhiên ở nước ta.

Một số dự án đang hoạt động với nội dung đồng quản lý rừng, điển hình như dự án quản lý vùng chiến lược kết hợp với bảo tồn thiên nhiên (MOSAIC) do USAID/WWF tài trợ triển khai ở phía Tây tỉnh Quảng Nam. Trong đó, nội dung thử nghiệm đồng quản lý rừng Khu bảo tồn thiên nhiên Sông Thanh mới tiến hành từ năm 2001 và đang trong thời gian thử nghiệm cho giai đoạn tiếp theo. Dự án về đồng quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Phong Điền, tỉnh Thừa Thiên Huế đang trong giai đoạn khởi động do tổ chức Catherine T.Macarthur Foundation tài trợ. Mục tiêu của dự án nhằm xây dựng mô hình đồng quản lý rừng giữa Ban quản lý Khu bảo tồn và cộng đồng dân cư, có sự tham gia của các tổ chức, cơ quan liên quan.

Tuy nhiên, các dự án trên đều đang lúng túng vì chưa đưa ra được tiến trình, nguyên tắc và các giải pháp thích hợp để xây dựng kế hoạch đồng quản lý tài nguyên rừng. Ngày 4/8/2003, Hội thảo về “Ý tưởng thành lập Khu BTTN Phu Xai Lai Leng do cộng đồng quản lý” được tổ chức tại thành phố Vinh, Nghệ An. Hội thảo đề xuất một số vấn đề đồng quản lý rừng, tuy nhiên chưa thống nhất được nguyên tắc và giải pháp thực hiện [11].