CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LÝ CỦA ĐỀ ÁN QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ BẢO TRỢ XÃ HỘI 1. Các khái niệm cơ bản liên quan đến quản lý nhà nước về bảo trợ xã hội 1. Bảo trợ xã hội Bảo trợ xã hội (BTXH) là hệ thống các biện pháp, hoạt động trợ giúp bảo đảm của Nhà nước và xã hội đối với các đối tượng BTXH, những người bị thiệt thòi, yếu thế hoặc gặp bất hạnh trong cuộc sống nhằm giúp họ giảm bớt phần nào những khó khăn trước mắt và lâu dài trong cuộc sống [4]. Theo Nghị định 20/2021/NĐ-CP về chính sách trợ giúp xã hội đối với đối tượng bảo trợ xã hội, Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội, hiện có 8 nhóm đối tượng bảo trợ xã hội đang được hưởng trợ cấp xã hội hàng tháng như: Trẻ em dưới 16 tuổi bị bỏ rơi chưa có người nhận làm con nuôi, mồ côi cả cha và mẹ; trẻ em nhiễm HIV/AIDS thuộc hộ nghèo; người cao tuổi thuộc thuộc diện hộ nghèo, người cao tuổi từ đủ 75 tuổi đến 80 tuổi thuộc diện hộ nghèo, hộ cận nghèo đang sống tại địa bàn các xã, thôn vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi đặc biệt khó khăn; người từ đủ 80 tuổi trở lên không không có lương hưu, trợ cấp bảo hiểm xã hội hàng tháng, trợ cấp xã hội hàng tháng; người khuyết tật nặng, người khuyết tật đặc biệt nặng.
BTXH có các đặc điểm sau: - BTXH mang tính nhân văn: BTXH thể hiện sự quan tâm, chăm sóc của Nhà nước đối với những người có hoàn cảnh khó khăn, yếu thế trong xã hội; giúp họ có được cuộc sống tối thiểu, ổn định, hòa nhập cộng đồng và phát huy tiềm năng của bản thân; từ đó góp phần thực hiện công bằng xã hội, giảm nghèo bền vững. Đó là hoạt động trợ giúp của nhà nước và cộng đồng đối với những người yếu thế trong xã hội nhằm hỗ trợ nhau vượt qua khó khăn, ổn định cuộc sống. - BTXH là hoạt động của cả chính quyền và cộng đồng xã hội. Bảo trợ xã hội vừa là chủ trương, chính sách của Nhà nước vừa là hoạt động của cộng đồng xã hội để góp phần chia sẻ những khó khăn đối với những người yếu thế trong xã hội; mọi người trong xã hội đều có quyền thực hiện các hoạt động hỗ trợ cho những người 8 yếu thế trong xã hội hay nói cách khác mọi người đều có quyền chung tay thực hiện các hoạt động bảo trợ xã hội.
- BTXH là một hoạt động phi lợi nhuận, mang tính cộng đồng lớn. Hoạt động bảo trợ xã hội của chính quyền lẫn cộng đồng xã hội đều không vì mục tiêu lợi nhuận mà là hình thức hỗ trợ, trợ giúp cho các đối tượng yếu thế trong xã hội. Quản lý nhà nước về bảo trợ xã hội Quản lý nhà nước (QLNN) là sự tác động của quyền lực Nhà nước đến các chủ thể trong xã hội: Công dân và tổ chức, thể nhân hay pháp nhân, công pháp hay tư pháp (công quyền), mang đặc trưng cưỡng bức kết hợp với thuyết phục, giáo dục [12]. QLNN về BTXH là việc sử dụng các chủ trương, chính sách, quy định pháp luật của các cơ quan có thẩm quyền để điều chỉnh hành vi của các chủ thể (tổ chức, cá nhân) tham gia vào hoạt động BTXH của Nhà nước nhằm đảm bảo sự ổn định, phát triển xã hội [5].
QLNN về BTXH đóng vai trò quan trọng trong việc thực hiện chính sách BTXH của Nhà nước, đảm bảo quyền lợi của những người có hoàn cảnh khó khăn, góp phần thực hiện công bằng xã hội và giảm nghèo bền vững. Cụ thể như sau: Thứ nhất, đảm bảo hoạt động BTXH được thực hiện nghiêm túc. Công tác QLNN về BTXH mang tính quyền lực của nhà nước. Do đó, thông qua hoạt động QLNN với việc sử dụng các quy định có tính quyền lực để hoạt động BTXH được thực hiện một cách nghiêm túc.
Thứ hai, thể hiện hoạt động BTXH là một chủ trương, chính sách lớn của Đảng, Nhà nước. Hoạt động QLNN thể hiện tính quyền lực, được thực hiện bởi các cơ quan Nhà nước có thẩm quyền thực hiện. Do đó, khi hoạt động BTXH được thực hiện việc quản lý bởi các cơ quan Nhà nước chứng tỏ hoạt động BTXH là một chủ trương, chính sách lớn của Đảng, Nhà nước. Các nội dung quản lý nhà nước về bảo trợ xã hội 1.
Tổ chức bộ máy quản lý nhà nước về bảo trợ xã hội Hoạt động BTXH là một bộ phận cấu thành của hệ thống ASXH do Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội (LĐTB&XH) trực tiếp quản lý và tại địa phương do Ủy ban nhân dân (UBND) các cấp quản lý. Theo đó, Bộ LĐTB&XH và UBND các cấp phối hợp tổ chức bộ máy nhà nước đảm nhiệm việc quản lý nhà nước về hoạt động BTXH theo phân cấp như sau [1]: - Ở Trung ương, Bộ LĐTB&XH chịu trách nhiệm thực hiện công tác QLNN về hoạt động BTXH; - Ở cấp tỉnh/thành phố trực thuộc Trung ương, Sở LĐTB&XH chịu trách nhiệm thực hiện công tác QLNN về hoạt động BTXH; - Ở cấp quận/huyện/thị xã, Phòng LĐTB&XH chịu trách nhiệm thực hiện công tác QLNN về hoạt động BTXH; - Ở cấp xã/phường/thị trấn, cán bộ phụ trách LĐTB&XH chịu trách nhiệm thực hiện công tác QLNN về hoạt động BTXH. Tại cấp quận/huyện, việc tổ chức bộ máy thực hiện QLNN về hoạt động BTXH được xem xét, đánh giá qua các tiêu chí như: từ cấp huyện đến cấp xã, sử dụng tỷ lệ nhân lực cho phép; tỷ lệ nhân lực đã qua đào tạo (cán bộ, công chức quận/huyện là phải tốt nghiệp đại học trở lên; công chức xã, phải tốt nghiệp trung cấp chuyên nghiệp trở lên); kỹ năng thực hiện công việc, kiến thức nghiệp vụ về công việc được giao có đáp ứng yêu cầu hay không; việc tổ chức bộ máy, bố trí công việc cho cán bộ, công chức từ cấp huyện đến xã trong QLNN về hoạt động BTXH. * Tiêu chí đánh giá - Bộ máy tổ chức QLNN về BTXH được tổ chức tinh gọn; - Số lượng cán bộ được phân công quản lý BTXH; - Chất lượng đội ngũ cán bộ được phân công quản lý BTXH; - Sự phối hợp của các cán bộ, công chức trong quản lý BTXH.
Ban hành và tuyên truyền các chế độ, chính sách, pháp luật về bảo trợ xã hội a. Ban hành văn bản hướng dẫn thực hiện bảo trợ xã hội Các cơ quan nhà nước được giao thẩm quyền thực hiện việc QLNN về hoạt động BTXH bằng công cụ là các quy định pháp luật, chính sách liên quan đến hoạt động BTXH. Tại các địa phương, việc QLNN hoạt động BTXH được thực hiện bằng cách áp dụng các quy định của pháp luật, cơ chế, chính sách của cấp trên và tự xây dựng các chính sách trong phạm vi thẩm quyền để thực hiện [8]. Đây là hành lang pháp lý cho việc cụ thể hóa các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước để thực hiện.
Việc cụ thể hóa này phải đảm bảo phù hợp với đặc thù, đặc điểm riêng có của từng địa phương. Tuyên truyền các chế độ, chính sách, pháp luật về bảo trợ xã hội Tuyên truyền, phổ biến chế độ, chính sách, pháp luật về BTXH là hoạt động làm cho toàn thể nhân dân, người lao động hiểu rõ về chính sách BTXH - một trong ba chính sách của hệ thống an sinh xã hội (ASXH). Tuyên truyền, phổ biến pháp luật cũng góp phần giúp người dân nắm được các thông tin, hiểu biết để giám sát hoạt động của các cơ quan QLNN trong việc thực thi chính sách, quy định của pháp luật về hoạt động BTXH [5]. Một số kênh thường được sử dụng để tuyên truyền, phổ biến chính sách, pháp luật về hoạt động BTXH đó là kênh truyền thông của Bộ LĐTB&XH, Tạp chí LĐTB&XH, đài phát thanh địa phương, đài truyền hình tỉnh/thành phố, phóng sự, pano, áp phích, tờ rơi, cuộc thi, họp dân tại các tổ đoàn kết, tổ dân phố.
Nội dung của tuyên truyền, phố biến chính sách, pháp luật về hoạt động BTXH đó là chủ trương, định hướng, chính sách của Đảng, các quy định mới của pháp luật về BTXH, đối tượng BTXH,… * Tiêu chí đánh giá - Các văn bản được ban hành kịp thời; - Các văn bản được ban hành có tính khả thi cao; - Hoạt động tuyên truyền, phổ biến chính sách, pháp luật về BTXH được thực hiện thường xuyên; 11 - Hình thức tuyên truyền đạng, hấp dẫn; - Nội dung tuyên truyền phong phú, hấp dẫn; - Hiệu quả trong nâng cao nhận thức của người dân sau tuyên truyền, phổ biến. Tổ chức các hoạt động về bảo trợ xã hội a. Lập dự toán thu, chi Lập dự toán thu, chi BTXH là công việc đầu tiên, quyết định đến toàn bộ các khâu của quá trình thu, chi BTXH. Về bản chất, lập dự toán thu, chi là lập kế hoạch thu, chi trong một năm tài chính.
Bảng dự toán thu, chi cho hoạt động BTXH phải phản ánh được đầy đủ các nội dung thu, chi dự kiến sẽ phát sinh trong năm và dự phòng những khoản phát sinh đột xuất. Dự toán thu gồm các nguồn thu đó là: - Thu từ ngân sách nhà nước (NSNN); - Thu từ huy động vốn trong cộng đồng, dân cư; - Thu từ nguồn tài trợ quốc tế và ủng hộ của các tổ chức phi chính phủ khác. Dự toán chi gồm: - Trợ cấp hàng tháng cho các đối tượng BTXH với 06 nhóm được quy định tại Nghị định 136/2013/NĐ-CP ngày 21/10/2013 của Chính phủ đó là: + Nhóm thứ nhất: Nhóm trẻ em dưới 16 tuổi không có nguồn nuôi dưỡng; + Nhóm thứ hai, người từ 16 tuổi đến 22 tuổi thuộc một trong số những trường hợp liệt kê tại nhóm thứ nhất mà đang học phổ thông, học nghề, trung học chuyên nghiệp, cao đẳng, đại học văn bằng thứ nhất; + Nhóm thứ ba, trẻ em bị nhiễm HIV thuộc hộ nghèo; người bị nhiễm HIV thuộc hộ nghèo không còn khả năng lao động mà không có lương hưu, trợ cấp bảo hiểm xã hội hàng tháng, trợ cấp ưu đãi người có công hàng tháng, trợ cấp hàng tháng khác; + Nhóm thứ tư, người thuộc hộ nghèo không có chồng hoặc không có vợ, có chồng hoặc vợ đã chết, có chồng hoặc vợ mất tích theo quy định của pháp luật và đang nuôi con dưới 16 tuổi hoặc đang nuôi con từ 16 tuổi đến 22 tuổi nhưng người 12 con đó đang học phổ thông, học nghề, trung học chuyên nghiệp, cao đẳng, đại học văn bằng thứ nhất; + Nhóm thứ năm, người cao tuổi; + Nhóm thứ sáu, người khuyết tật.