Dạy Học Tác Phẩm 'Vợ Nhặt' Của Kim Lân Theo Đặc Trưng Thể Loại

Luận văn thạc sĩ giáo dục phân tích vnu ued dạy học tác phẩm vợ nhặt của kim lân ở trường trung học phổ thông theo đặc trưng thể loại, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất

• Tác giả: Kiều Thị Hà
• Người hướng dẫn: Pgs. Hà Văn Đức
• Trường học: Trường Đại học Giáo dục, Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lý luận và Phương pháp dạy học (Bộ môn Ngữ văn)
• Đề tài: Dạy Học Tác Phẩm “Vợ Nhặt” Của Kim Lân Ở Trường Trung Học Phổ Thông Theo Đặc Trưng Thể Loại
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1. Thể loại văn học và đặc trưng của tác phẩm tự sự
• 1.2. Quan niệm chung về thể loại văn học
• 1.3. Đặc trưng của loại hình tác phẩm tự sự
• 1.4. Đặc trưng thể loại truyện ngắn
• 1.5. Dạy học tác phẩm văn chương theo đặc trưng thể loại
• 1.6. Dạy học loại tự sự tác giả
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG VÀ ĐỊNH HƯỚNG DẠY HỌC TÁC PHẨM VỢ NHẶT CỦA KIM LÂN THEO ĐẶC TRƯNG THỂ LOẠI
• 2.1. Vị trí, vai trò của nhà văn Kim Lân và truyện ngắn “Vợ nhặt” trong nền văn học dân tộc
• 2.2. Kim Lân là một nhà văn một lòng đi về với “đất” với “người”, với “thuần hậu nguyên thủy” của cuộc sống nông thôn
• 2.3. Truyện ngắn “Vợ nhặt” và sự kết tinh nhiều giá trị
• 2.4. Thực trạng dạy tác phẩm “Vợ nhặt” của Kim Lân ở trường trung học phổ thông hiện nay
• 2.5. Khảo sát thực tế
• 2.6. Khảo sát giáo viên và học sinh
• 2.7. Nhận xét và kết luận về thực trạng
• 2.8. Định hướng dạy học tác phẩm “Vợ nhặt” của Kim Lân theo đặc trưng thể loại
• 2.8.1. Định hướng chung
• 2.8.2. Định hướng dạy học tác phẩm “Vợ nhặt” theo đặc trưng thể loại
• 3. CHƯƠNG 3: GIÁO ÁN VÀ THỰC NGHIỆM
• 3.1. Thiết kế giáo án thực nghiệm
• 3.2. Những vấn đề chung của thực nghiệm
• 3.3. Mục đích thực nghiệm
• 3.4. Đối tượng, địa bàn và thời gian thực nghiệm
• 3.5. Nội dung và tiến trình thực nghiệm
• 3.5.1. Nội dung thực nghiệm
• 3.5.2. Tiến trình thực nghiệm
• 3.6. Kết quả thực nghiệm
• 3.6.1. Tiến hành kiểm tra
• 3.6.2. Kết quả kiểm tra
• 3.6.3. Đánh giá kết quả thực nghiệm
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về dạy học tác phẩm Vợ Nhặt của Kim Lân

Tác phẩm 'Vợ Nhặt' của Kim Lân là một trong những tác phẩm tiêu biểu của văn học Việt Nam hiện đại. Được viết trong bối cảnh nạn đói năm 1945, tác phẩm không chỉ phản ánh hiện thực xã hội mà còn thể hiện giá trị nhân văn sâu sắc. Việc dạy học tác phẩm này ở trường trung học phổ thông cần được chú trọng để học sinh hiểu rõ hơn về bối cảnh lịch sử, giá trị nghệ thuật và ý nghĩa nhân văn của tác phẩm.

1.1. Đặc điểm nổi bật của tác phẩm Vợ Nhặt

Tác phẩm 'Vợ Nhặt' nổi bật với tình huống truyện độc đáo và hình tượng nhân vật sâu sắc. Kim Lân đã khéo léo xây dựng nhân vật Tràng, một người nông dân nghèo khổ nhưng giàu tình cảm. Tình huống nhặt vợ trong hoàn cảnh đói kém đã tạo nên những xung đột và cảm xúc mạnh mẽ, phản ánh chân thực nỗi khổ của con người trong xã hội lúc bấy giờ.

1.2. Giá trị nhân văn trong Vợ Nhặt

Giá trị nhân văn trong 'Vợ Nhặt' thể hiện qua tình yêu thương, sự sẻ chia giữa con người với con người. Tác phẩm không chỉ là một câu chuyện về tình yêu mà còn là một bức tranh sinh động về cuộc sống của người dân trong thời kỳ khó khăn. Kim Lân đã khắc họa rõ nét tâm tư, tình cảm của nhân vật, từ đó gửi gắm thông điệp về lòng nhân ái và sự sống.

II. Thách thức trong việc dạy học tác phẩm Vợ Nhặt

Dạy học tác phẩm 'Vợ Nhặt' gặp nhiều thách thức do sự phức tạp trong nội dung và bối cảnh lịch sử. Giáo viên cần có phương pháp giảng dạy phù hợp để giúp học sinh tiếp cận và hiểu sâu sắc tác phẩm. Việc thiếu tài liệu hướng dẫn cụ thể cũng là một trong những khó khăn lớn.

2.1. Khó khăn trong việc truyền đạt nội dung tác phẩm

Nội dung tác phẩm 'Vợ Nhặt' chứa đựng nhiều tầng nghĩa, từ hiện thực xã hội đến giá trị nhân văn. Giáo viên cần phải tìm ra cách thức truyền đạt hiệu quả để học sinh không chỉ hiểu mà còn cảm nhận được những giá trị sâu sắc mà tác phẩm mang lại.

2.2. Thiếu tài liệu hỗ trợ giảng dạy

Hiện nay, tài liệu hướng dẫn dạy học tác phẩm 'Vợ Nhặt' còn hạn chế. Điều này khiến giáo viên gặp khó khăn trong việc xây dựng giáo án và lựa chọn phương pháp giảng dạy phù hợp. Cần có nhiều tài liệu nghiên cứu và hướng dẫn cụ thể hơn để hỗ trợ giáo viên trong quá trình giảng dạy.

III. Phương pháp dạy học hiệu quả tác phẩm Vợ Nhặt

Để dạy học tác phẩm 'Vợ Nhặt' hiệu quả, giáo viên cần áp dụng các phương pháp giảng dạy tích cực, khuyến khích học sinh tham gia thảo luận và phân tích tác phẩm. Việc sử dụng các phương pháp dạy học hiện đại sẽ giúp học sinh tiếp cận tác phẩm một cách sâu sắc hơn.

3.1. Phương pháp thảo luận nhóm

Thảo luận nhóm là một phương pháp hiệu quả giúp học sinh trao đổi ý kiến và cảm nhận về tác phẩm. Qua đó, học sinh có thể hiểu rõ hơn về bối cảnh lịch sử, nhân vật và các giá trị nghệ thuật trong 'Vợ Nhặt'.

3.2. Phân tích tình huống truyện

Phân tích tình huống truyện là một cách tiếp cận giúp học sinh nhận diện và hiểu rõ hơn về các xung đột trong tác phẩm. Giáo viên có thể hướng dẫn học sinh phân tích các tình huống cụ thể để từ đó rút ra những bài học về cuộc sống và con người.

IV. Ứng dụng thực tiễn trong dạy học Vợ Nhặt

Việc dạy học tác phẩm 'Vợ Nhặt' không chỉ giúp học sinh hiểu về văn học mà còn rèn luyện kỹ năng sống và tư duy phản biện. Các bài học từ tác phẩm có thể áp dụng vào thực tiễn cuộc sống, giúp học sinh phát triển toàn diện.

4.1. Rèn luyện kỹ năng sống qua tác phẩm

Tác phẩm 'Vợ Nhặt' mang đến nhiều bài học quý giá về tình yêu thương, sự sẻ chia và lòng nhân ái. Giáo viên có thể tổ chức các hoạt động ngoại khóa để học sinh áp dụng những giá trị này vào cuộc sống hàng ngày.

4.2. Phát triển tư duy phản biện

Dạy học 'Vợ Nhặt' cũng là cơ hội để học sinh phát triển tư duy phản biện. Qua việc phân tích và thảo luận về các nhân vật, tình huống trong tác phẩm, học sinh sẽ học được cách nhìn nhận vấn đề từ nhiều góc độ khác nhau.

V. Kết luận và định hướng tương lai cho dạy học Vợ Nhặt

Dạy học tác phẩm 'Vợ Nhặt' của Kim Lân là một nhiệm vụ quan trọng trong chương trình giáo dục hiện nay. Cần có những định hướng rõ ràng và cụ thể để nâng cao chất lượng dạy học, giúp học sinh không chỉ hiểu mà còn yêu thích văn học Việt Nam.

5.1. Định hướng phát triển chương trình giảng dạy

Cần xây dựng chương trình giảng dạy linh hoạt, phù hợp với nhu cầu và khả năng của học sinh. Việc tích hợp các phương pháp dạy học hiện đại sẽ giúp nâng cao hiệu quả giảng dạy tác phẩm 'Vợ Nhặt'.

5.2. Khuyến khích nghiên cứu và sáng tạo trong giảng dạy

Khuyến khích giáo viên nghiên cứu và sáng tạo trong việc giảng dạy tác phẩm 'Vợ Nhặt'. Việc áp dụng các phương pháp mới sẽ giúp học sinh tiếp cận tác phẩm một cách sinh động và thú vị hơn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Dạy học tác phẩm văn chương theo đặc trưng loại thể là một định hướng then chốt trong công cuộc đổi mới phương pháp giáo dục phổ thông. Trong chương trình Ngữ văn lớp 12, các tác phẩm truyện ngắn chiếm tới 75% thời lượng các văn bản tự sự, đóng vai trò nền tảng trong việc phát triển năng lực thẩm mỹ và cảm thụ văn học của học sinh. Tuy nhiên, thực tiễn giảng dạy nhiều năm qua cho thấy giáo viên thường có xu hướng biến tiết đọc hiểu thành giờ phân tích xã hội học hoặc tóm tắt nhân vật đơn thuần, làm mờ nhạt đặc trưng thi pháp của thể loại truyện ngắn.

Nghiên cứu của tác giả Kiều Thị Hà được triển khai tại Đại học Giáo dục thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội vào năm 2014 nhằm giải quyết triệt để điểm nghẽn phương pháp này. Đề tài tập trung vào việc thiết kế tiến trình dạy học tác phẩm Vợ nhặt của nhà văn Kim Lân dựa trên các yếu tố thi pháp cốt lõi: tình huống truyện độc đáo, nghệ thuật trần thuật, chi tiết điển hình và ngôn ngữ mang đậm phong vị nông thôn Bắc Bộ.

Khảo sát thực tiễn được tiến hành trên địa bàn huyện Kim Bảng, tỉnh Hà Nam trong năm học 2013 - 2014. Nghiên cứu xác lập mục tiêu nâng cao chất lượng tiếp nhận văn bản, giúp học sinh vượt qua khoảng cách lịch sử về nạn đói năm 1945 cướp đi sinh mạng của hơn 2.000.000 đồng bào. Ý nghĩa thực tiễn của luận văn được đo lường qua việc cải thiện trực tiếp từ 15% đến 20% khả năng tư duy độc lập và kỹ năng đọc hiểu văn bản của học sinh trung học phổ thông.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng hệ thống lý luận dựa trên lý thuyết thể loại văn học của các học giả hàng đầu như Mikhail Bakhtin, Giáo sư Trần Đình Sử và Giáo sư Hà Minh Đức. Cấu trúc lý thuyết khẳng định thể loại là quy luật loại hình của tác phẩm văn học, đóng vai trò phương thức chiếm lĩnh hiện thực và là công cụ giải mã ý nghĩa văn bản.

Nghiên cứu tập trung vào 3 khái niệm thi pháp then chốt của thể loại truyện ngắn:

1. Tình huống truyện: Hạt nhân cấu trúc tổ chức toàn bộ thiên truyện, được chia thành 3 dạng thức cơ bản gồm tình huống hành động, tình huống tâm trạng và tình huống nhận thức. Trong tác phẩm Vợ nhặt, nhà văn Kim Lân đã sáng tạo một tình huống nhận thức độc đáo khi sự sống và hạnh phúc lứa đôi nảy nở ngay giữa ranh giới của cái đói và cái chết.
2. Chi tiết nghệ thuật: Yếu tố cô đúc mang dung lượng tư tưởng lớn, giữ vai trò như mạch máu nuôi dưỡng hình tượng nhân vật như chi tiết bốn bát bánh đúc hay nồi cháo cám đắng chát.
3. Ngôn ngữ và giọng điệu trần thuật: Phương thức tổ chức điểm nhìn kể chuyện đa thanh, kết hợp giữa giọng điệu trầm sáng cổ tích và lời ăn tiếng nói mộc mạc của người nông dân xứ Kinh Bắc.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp hài hòa giữa phương pháp định tính và định lượng để đảm bảo tính khách quan và khoa học:

• Quy mô mẫu và phương pháp chọn mẫu: Tác giả áp dụng phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên với 24 giáo viên chuyên môn (11 giáo viên Trường THPT A Kim Bảng và 13 giáo viên Trường THPT B Kim Bảng) cùng 175 học sinh khối lớp 12 tại huyện Kim Bảng, tỉnh Hà Nam.
• Phương pháp thu thập dữ liệu: Sử dụng phiếu điều tra bằng bảng hỏi định lượng, kết hợp dự giờ 16 tiết dạy học văn bản tự sự và phỏng vấn sâu giáo viên bộ môn.
• Phương pháp phân tích và thực nghiệm: Luận văn sử dụng phương pháp thi pháp học loại hình, so sánh đối chiếu và thực nghiệm sư phạm có chia nhóm thực nghiệm và nhóm đối chứng. Việc lựa chọn phương pháp này nhằm định lượng chính xác hiệu quả can thiệp sư phạm giữa phương pháp truyền thống và phương pháp dạy học theo đặc trưng thể loại.
• Khung thời gian nghiên cứu: Quá trình điều tra thực trạng, thiết kế giáo án và triển khai thực nghiệm diễn ra liên tục trong 12 tháng của năm học 2013 - 2014.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực trạng ban đầu đã bộc lộ những khoảng trống đáng kể trong phương pháp giảng dạy tác phẩm văn xuôi tự sự:

• Có 70,8% giáo viên thừa nhận gặp khó khăn và lúng túng trong việc tích hợp kiến thức thi pháp thể loại vào tiến trình soạn giáo án, thường chỉ dừng lại ở việc phân tích tâm lý nhân vật một cách cơ học.
• Khoảng 65,7% học sinh cảm thấy khó tiếp cận giá trị nhân bản của thiên truyện do rào cản thời gian và sự phụ thuộc quá mức vào các loại sách tham khảo có sẵn lời giải.
• Kết quả thực nghiệm sư phạm cho thấy sự tiến bộ vượt bậc ở lớp thực nghiệm: Tỷ lệ học sinh đạt điểm khá và giỏi (từ 7,0 điểm trở lên) đạt mức 82,5%, cao hơn 18,3% so với lớp đối chứng chỉ đạt 64,2%. Tỷ lệ học sinh yếu kém ở nhóm can thiệp giảm mạnh xuống chỉ còn 1,2%, so với mức 8,6% ở nhóm đối chứng.

Thảo luận kết quả

Dữ liệu kiểm tra thực nghiệm có thể được trình bày rõ nét thông qua biểu đồ phân bố tần số điểm và bảng đối chiếu kết quả định lượng giữa hai nhóm lớp. Sự chuyển dịch rõ rệt từ điểm trung bình sang thang điểm khá giỏi chứng minh học sinh đã nắm bắt được kỹ năng giải mã tác phẩm thông qua lăng kính thi pháp.

Nguyên nhân của sự chuyển biến này xuất phát từ việc giáo án thực nghiệm đã tổ chức cho học sinh đi sâu vào 4 bước tiếp cận thể loại: giải mã tình huống lạ hóa, phân tích các lát cắt chi tiết đắt giá, tìm hiểu diễn biến tâm trạng nhân vật và cảm nhận giọng điệu trần thuật đa thanh. So với các công trình nghiên cứu trước đây của Giáo sư Nguyễn Viết Chữ hay Phó Giáo sư Đỗ Bình Trị, luận văn đã cụ thể hóa thành công lý thuyết loại thể thành các hoạt động trải nghiệm đọc hiểu cụ thể trong từng tiết học 45 phút. Điều này giúp học sinh không chỉ hiểu giá trị của một tác phẩm đơn lẻ mà còn hình thành năng lực tự đọc hiểu mọi truyện ngắn hiện thực giai đoạn 1930 - 1945.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nhân rộng hiệu quả nghiên cứu vào thực tế giảng dạy, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp mang tính ứng dụng cao:

1. Tái cấu trúc quy trình soạn giáo án: Tổ chuyên môn Ngữ văn các trường trung học phổ thông cần ban hành khung kế hoạch bài dạy 4 bước chuẩn hóa theo đặc trưng thể loại tự sự, hướng tới mục tiêu gia tăng 25% độ tương tác tích cực của học sinh trong từng tiết học ngay từ học kỳ 1 của năm học.
2. Xây dựng nguồn tư liệu đa phương tiện bổ trợ: Giáo viên bộ môn chủ động thiết kế hệ thống tư liệu trực quan gồm tranh ảnh, phim tư liệu về nạn đói năm 1945 và không gian làng quê Bắc Bộ nhằm rút ngắn 50% thời gian gợi mở bối cảnh tiếp nhận cho học sinh trong vòng 6 tháng đầu triển khai.
3. Đổi mới cấu trúc đề kiểm tra đánh giá: Sở Giáo dục và Đào tạo cùng các tổ chuyên môn cần điều chỉnh ma trận đề thi định kỳ, nâng tỷ lệ câu hỏi đánh giá kỹ năng nhận biết và phân tích đặc trưng thể loại lên tối thiểu 30% tổng số điểm toàn bài trong suốt năm học.
4. Tổ chức tập huấn chuyên đề chuyên sâu: Các trường đại học sư phạm phối hợp với các Sở Giáo dục định kỳ tổ chức 2 đợt sinh hoạt chuyên môn mỗi năm cho 100% giáo viên cốt cán để cập nhật thi pháp học hiện đại và kỹ năng thiết kế câu hỏi gợi mở.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị học thuật và ứng dụng cao cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

1. Giáo viên môn Ngữ văn cấp THPT: Trực tiếp khai thác hệ thống giáo án thực nghiệm chi tiết và bộ câu hỏi phân tầng nhận thức, giúp tiết kiệm khoảng 40% thời gian soạn bài giảng mà vẫn bảo đảm tính đổi mới sáng tạo.
2. Sinh viên và học viên cao học chuyên ngành Sư phạm Ngữ văn: Tiếp cận nguồn tư liệu lý luận hệ thống về phương pháp dạy học tác phẩm tự sự và tham khảo mô hình nghiên cứu thực nghiệm chuẩn mực với bộ dữ liệu khảo sát từ 175 học sinh.
3. Chuyên viên quản lý chuyên môn và thanh tra giáo dục: Sử dụng luận văn làm cơ sở đối chiếu khi đánh giá chất lượng giờ dạy đọc hiểu văn bản và xây dựng tiêu chí bồi dưỡng năng lực nghề nghiệp cho đội ngũ giáo viên.
4. Học sinh lớp 12 ôn thi tốt nghiệp và thi học sinh giỏi: Nắm vững phương pháp giải mã tác phẩm văn xuôi theo đặc trưng thể loại để tự tin đạt điểm 8 trở lên trong các bài văn nghị luận văn học.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao cần dạy học tác phẩm Vợ nhặt theo đặc trưng thể loại thay vì lối phân tích truyền thống?
Phương pháp truyền thống thường chia cắt tác phẩm thành các bài học đạo đức hoặc xã hội học rời rạc. Tiếp cận theo đặc trưng thể loại giúp học sinh nắm bắt cốt lõi nghệ thuật của truyện ngắn, từ đó kích hoạt năng lực tự đọc hiểu độc lập cho 100% các văn bản tự sự khác có cùng loại thể.

Tình huống truyện trong tác phẩm Vợ nhặt được định vị như thế nào trong bài giảng?
Tình huống truyện là hạt nhân cấu trúc của tác phẩm, vừa mang tính nghịch lý vừa chan chứa tính nhân bản. Sự việc Tràng nhặt được vợ chỉ bằng 4 bát bánh đúc giữa nạn đói năm 1945 đã lật mở bức tranh hiện thực đen tối, đồng thời làm bừng sáng khát vọng sống mãnh liệt của người lao động nghèo.

Sự khác biệt rõ nét nhất về kết quả giữa lớp thực nghiệm và lớp đối chứng là gì?
Tại lớp thực nghiệm, tỷ lệ học sinh đạt điểm khá giỏi đạt tới 82,5%, vượt trội 18,3% so với nhóm đối chứng chỉ đạt 64,2%. Học sinh nhóm thực nghiệm thể hiện rõ khả năng lập luận sắc bén và cảm thụ sâu sắc các chi tiết nghệ thuật mang tính biểu tượng.

Làm thế nào để học sinh vượt qua khoảng cách lịch sử khi tiếp cận bối cảnh nạn đói 1945?
Luận văn đề xuất kết hợp hệ thống tư liệu lịch sử xác thực cùng nghệ thuật đọc diễn cảm và các câu hỏi đối thoại nội tâm. Cách làm này giúp các em trực tiếp cảm nhận nỗi đau khổ tột cùng cũng như vẻ đẹp tình người ẩn sâu bên trong sự túng quẫn.

Giáo án theo đặc trưng thể loại đòi hỏi người giáo viên phải thay đổi thao tác nào?
Giáo viên phải chuyển từ vai trò người truyền thụ kiến thức một chiều sang người tổ chức các hoạt động giải mã văn bản. Trọng tâm chuyển dịch sang việc hướng dẫn học sinh phát hiện điểm nhìn trần thuật, phân tích chi tiết then chốt và khám phá thông điệp nghệ thuật từ cấu trúc truyện.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về thi pháp thể loại truyện ngắn và phương pháp dạy học tác phẩm tự sự trong trường phổ thông.
• Phản ánh chân thực thực trạng giảng dạy tại 2 trường THPT với 24 giáo viên và 175 học sinh, chỉ ra các nguyên nhân dẫn đến sự suy giảm hứng thú học văn.
• Xây dựng thành công hệ thống giáo án thực nghiệm 4 bước chuẩn hóa, giúp nâng tỷ lệ học sinh khá giỏi lên mức 82,5%, tăng 18,3% so với phương pháp cũ.
• Đóng góp bộ giải pháp khả thi với lộ trình triển khai từ 6 đến 12 tháng nhằm chuẩn hóa công tác kiểm tra đánh giá và sinh hoạt chuyên môn.
• Cung cấp tài liệu tham khảo giá trị cho công cuộc đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục môn Ngữ văn theo định hướng phát triển phẩm chất, năng lực.

Quý thầy cô giáo, các nhà nghiên cứu và học viên cao học quan tâm có thể khai thác trực tiếp khung giáo án và kết quả thực nghiệm của luận văn để ứng dụng hiệu quả vào công tác giảng dạy và nghiên cứu học thuật.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI 1. Thể loại văn học và đặc trưng của tác phẩm tự sự 1. Quan niệm chung về thể loại văn học Theo GS Trần Đình Sử trong Lí luận văn học tập 2 (NXB Đại học Sư phạm 2008) “ Thể loại văn học là khái niệm chỉ quy luật loại hình của tác phẩm trong đó ứng với một loại nội dung nhất định của một loại hình thức nhất định tạo cho tác phẩm” [34, tr 221]. Theo Từ điển thuật ngữ văn học NXB Giáo dục: “ Thể loại văn học là dạng thức của tác phẩm văn học, được hình thành và tồn tại tương đối ổn định trong quá trình phát triển lịch sử văn học thể hiện ở sự khác nhau về cách thể hiện chủ đề tác phẩm, về đặc điểm của các hiện tượng đời sống được miêu tả về tính chất của mối 3quan hệ của nhà văn với các hiện tượng đời sống ấy.

Trong quá trình sáng tác, các nhà văn thường sử dụng các phương pháp chiếm lĩnh đời sống khác nhau thể hiện những quan niệm thẩm mĩ khác nhau đối với hiện thực, có những cách xây dựng hình tượng khác nhau. Các phương thức ấy ứng với những hình thức hoạt động nhận thức khác nhau làm cho tác phẩm văn học bao giờ cũng có sự thống nhất quy định lẫn nhau về loại đề tài, cảm hứng, hình thức nhân vật, hình thức kết cấu và hình thức lời văn. Người ta có thể tập hợp thành từng nhóm tác phẩm văn học giống nhau về phương thức miêu tả và hình thức tồn tại chỉnh thể ấy. Đó là cơ sở khách quan của sự tồn tại thể loại văn học và cũng là điểm xuất phát để xậy dựng nguyên tắc phân chia thể loại văn học.

Thể loại văn học trong bản chất phản ánh những khuynh hướng phát triển bền vững, vĩnh hằng của văn học, và các thể loại văn học tồn tại để giữ gìn, đổi mới thường xuyên các khuynh hướng ấy. Do đó thể loại văn học luôn vừa mới, vừa cũ, vừa biến đổi, vừa ổn định. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Lí luận văn học dựa vào các yếu tố ổn định mà chia tác phẩm văn học thành các loại và các thể. Loại rộng hơn thể, thể nằm trong loại.

Bất kì tác phẩm văn học nào cũng thuộc một loại nhất định, và quan trọng hơn là có một hình thức thể nào đó. Loại và thể mang tính chất biện chứng của cái biểu đạt và cái được biểu đạt. Về phương diện cấu trúc nội dung của tác phẩm văn học thì loại là chất mà thể là hình thức biểu hiện cụ thể của loại, không có thể thì loại không không biểu hiện ra được. Nhưng khi đã biểu hiện ra thành thể thì nó lại có tính độc lập tương đối.

Cuốn Lí luận văn học của GS Hà Minh Đức, Đỗ Văn Khang, Phạm Quang Long khẳng định rằng: Tính chất tương đối của ranh giới thể loại còn biểu hiện ở sự thâm nhập lẫn nhau giữa các thể loại trong quá trình phát triển. Có khi các tác phẩm khác nhau thuộc một thể tài lại biểu hiện tính chất của những loại khác nhau. Ví dụ thể thơ thì có thơ tự sự, thơ trữ tình, kịch thơ…Thực tế các tác phẩm văn chương cho thấy rằng khó có thể xác định máy móc tác phẩm này là thể loại tự sự, trữ tình hay kịch. Trong tác phẩm trữ tình có yếu tố tự sự và ngược lại.

Một tác phẩm văn chương luôn chịu sự ràng buộc từ hai phía loại và thể. Loại và thể phụ thuộc chặt chẽ với nhau nhưng vẫn có tính độc lập tương đối. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng có ba loại.