Dạy Học Làm Giàu Vốn Từ Cho Học Sinh Lớp 3 Theo Định Hướng Phát Triển Năng Lực Giao Tiếp

Luận văn trình bày phương pháp dạy học nhằm nâng cao vốn từ cho học sinh lớp 3 huyện Thạnh Phú, Bến Tre, phát triển năng lực giao tiếp hiệu quả.

• Tác giả: Trần Thị Lam Anh
• Người hướng dẫn: TS. Huỳnh Kim Tường Vi
• Trường học: Trường Đại Học Đồng Tháp
• Chuyên ngành: Giáo dục học (Giáo dục Tiểu học)
• Đề tài: Dạy Học Làm Giàu Vốn Từ Cho Học Sinh Lớp 3 Tại Huyện Thạnh Phú, Bến Tre
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Bến Tre

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
• 1.1. Dạy học theo định hướng phát triển năng lực giao tiếp
• 1.2. Đặc điểm tâm lí học của học sinh tiểu học với việc phát triển ngôn ngữ
• 1.3. Cơ sở thực tiễn. Chương trình và nội dung dạy - học Luyện từ và câu SGK TV 3
• 1.4. Thực trạng dạy – học làm giàu vốn từ cho học sinh lớp 3 theo định hướng phát triển NLGT các trường tiểu học trên địa bàn huyện Thạnh Phú, Bến Tre
• 1.5. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: BIỆN PHÁP LÀM GIÀU VỐN TỪ CHO HỌC SINH LỚP 3 QUA DẠY HỌC LUYỆN TỪ VÀ CÂU THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIAO TIẾP
• 2.1. Nguyên tắc xây dựng biện pháp làm giàu vốn từ theo định hướng phát triển năng lực giao tiếp thông qua dạy học Luyện từ và câu lớp 3
• 2.2. Nguyên tắc giao tiếp
• 2.3. Nguyên tắc đảm bảo tính tích hợp
• 2.4. Nguyên tắc đảm bảo tính hệ thống
• 2.5. Nguyên tắc đảm bảo tính vừa sức và phát huy tính sáng tạo của học sinh
• 2.6. Biện pháp làm giàu vốn từ theo định hướng phát triển năng lực giao tiếp cho học sinh lớp 3 qua dạy học Luyện từ và câu
• 2.7. Hình thành và bồi dưỡng ý thức tự làm giàu vốn từ cho học sinh
• 2.8. Xây dựng hệ thống bài tập làm giàu vốn từ cho học sinh lớp 3
• 2.9. Vận dụng các phương pháp làm giàu vốn từ theo định hướng phát triển năng lực giao tiếp cho học sinh lớp 3
• 2.10. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Thiết kế một số bài dạy - học Mở rộng vốn từ theo định hướng phát triển năng lực giao tiếp
• 3.2. Thực nghiệm sư phạm
• 3.3. Mục đích thực nghiệm
• 3.4. Nội dung thực nghiệm
• 3.5. Đối tượng và địa bàn thực nghiệm
• 3.6. Tổ chức thực nghiệm
• 3.7. Phân tích và đánh giá kết quả thực nghiệm qua các bài kiểm tra của học sinh lớp 3
• 3.8. Tiểu kết chương 3
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Dạy Học Làm Giàu Vốn Từ Lớp 3 55 ký tự

Việc dạy học làm giàu vốn từ cho học sinh lớp 3 đóng vai trò then chốt trong việc phát triển năng lực ngôn ngữ và giao tiếp. Vốn từ phong phú giúp các em diễn đạt ý tưởng, cảm xúc một cách rõ ràng, chính xác và hiệu quả. Đây là nền tảng vững chắc để học sinh tiếp thu kiến thức ở các cấp học cao hơn và tự tin hòa nhập vào xã hội. Theo tài liệu gốc, "Vốn từ của học sinh càng giàu bao nhiêu thì khả năng lựa chọn từ càng lớn, càng chính xác, sự trình bày tư tưởng, tình cảm càng rõ ràng, sâu sắc bấy nhiêu." Do đó, việc đầu tư vào phương pháp dạy học hiệu quả là vô cùng quan trọng. Mục tiêu là giúp học sinh không chỉ mở rộng số lượng từ mà còn hiểu sâu sắc nghĩa của từ và biết cách sử dụng chúng một cách linh hoạt trong các tình huống giao tiếp khác nhau. Điều này đặc biệt quan trọng ở huyện Thạnh Phú, Bến Tre, nơi mà việc tiếp cận với nguồn tài liệu và môi trường giao tiếp đa dạng có thể còn hạn chế.

1.1. Tầm quan trọng của vốn từ đối với học sinh lớp 3

Vốn từ phong phú không chỉ là chìa khóa để học sinh hiểu và sử dụng ngôn ngữ một cách hiệu quả mà còn là công cụ để phát triển tư duy và khả năng sáng tạo. Khi học sinh có một lượng từ vựng lớn, các em có thể dễ dàng diễn đạt ý tưởng, suy nghĩ của mình một cách mạch lạc và logic. Điều này đặc biệt quan trọng trong các hoạt động học tập, giao tiếp và giải quyết vấn đề. Việc làm giàu vốn từ còn giúp học sinh tự tin hơn trong giao tiếp, mở rộng mối quan hệ và khám phá thế giới xung quanh. Một vốn từ vựng tốt cũng là nền tảng để học sinh tiếp thu kiến thức ở các môn học khác, từ đó đạt được thành tích cao hơn trong học tập.

1.2. Thực trạng vốn từ của học sinh lớp 3 tại Thạnh Phú

Thực tế cho thấy, vốn từ của học sinh lớp 3 tại huyện Thạnh Phú, Bến Tre còn nhiều hạn chế. Các em thường gặp khó khăn trong việc diễn đạt ý tưởng, sử dụng từ ngữ chưa chính xác và thiếu sự linh hoạt trong giao tiếp. Điều này có thể do nhiều nguyên nhân, bao gồm: môi trường giao tiếp hạn chế, ít được tiếp xúc với sách báo và các nguồn tài liệu phong phú, phương pháp dạy học chưa thực sự hiệu quả và sự quan tâm chưa đầy đủ từ gia đình và xã hội. Theo khảo sát, "việc hiểu nghĩa của từ không cặn kẽ sẽ dẫn đến tình trạng học sinh không vận dụng được linh hoạt các vốn từ khi nói và viết". Do đó, cần có những giải pháp đồng bộ để cải thiện tình trạng này, giúp học sinh phát triển vốn từ một cách toàn diện.

II. Thách Thức Trong Dạy Học Vốn Từ Cho Học Sinh 58 ký tự

Việc dạy học làm giàu vốn từ cho học sinh lớp 3 không phải là một nhiệm vụ dễ dàng. Giáo viên phải đối mặt với nhiều thách thức, bao gồm: sự khác biệt về trình độ và khả năng tiếp thu của học sinh, sự hạn chế về nguồn tài liệu và phương tiện dạy học, áp lực về thời gian và chương trình học, và sự thiếu hụt về kinh nghiệm và kỹ năng dạy học hiệu quả. Bên cạnh đó, việc tạo hứng thú và động lực cho học sinh trong quá trình học từ vựng cũng là một vấn đề nan giải. Học sinh thường cảm thấy nhàm chán với các bài tập lặp đi lặp lại và khó nhớ các từ mới nếu không được sử dụng thường xuyên trong các tình huống giao tiếp thực tế. Do đó, cần có những phương pháp dạy học sáng tạo và linh hoạt để vượt qua những thách thức này.

2.1. Khó khăn trong việc tiếp cận nguồn tài liệu phong phú

Một trong những khó khăn lớn nhất trong việc dạy học vốn từ cho học sinh lớp 3 tại huyện Thạnh Phú là sự hạn chế về nguồn tài liệu phong phú. Các em ít có cơ hội tiếp xúc với sách báo, truyện tranh, phim ảnh và các phương tiện truyền thông đa dạng, từ đó hạn chế khả năng mở rộng vốn từ vựng. Thư viện trường học thường thiếu sách mới và không đáp ứng được nhu cầu đọc của học sinh. Gia đình cũng ít có điều kiện mua sắm sách vở và tạo môi trường đọc sách cho con em. Do đó, cần có sự hỗ trợ từ các cấp chính quyền, các tổ chức xã hội và cộng đồng để tăng cường nguồn tài liệu cho các trường học và tạo điều kiện cho học sinh tiếp cận với những nguồn thông tin bổ ích.

2.2. Sự khác biệt về trình độ tiếp thu của học sinh

Trong một lớp học, học sinh thường có trình độ và khả năng tiếp thu khác nhau. Một số em có năng khiếu về ngôn ngữ và dễ dàng tiếp thu các từ mới, trong khi những em khác gặp nhiều khó khăn hơn. Điều này đòi hỏi giáo viên phải có phương pháp dạy học linh hoạt và phù hợp với từng đối tượng học sinh. Cần có sự quan tâm đặc biệt đến những em học sinh yếu, giúp các em vượt qua những khó khăn và tiến bộ trong học tập. Đồng thời, cần tạo điều kiện cho những em học sinh giỏi phát huy hết khả năng của mình. Việc phân nhóm học sinh theo trình độ và sử dụng các bài tập phù hợp là một giải pháp hiệu quả để giải quyết vấn đề này.

III. Phương Pháp Dạy Học Vốn Từ Hiệu Quả 52 ký tự

Để dạy học làm giàu vốn từ cho học sinh lớp 3 một cách hiệu quả, cần áp dụng những phương pháp dạy học sáng tạo và phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý của lứa tuổi. Các phương pháp này cần tập trung vào việc tạo hứng thú cho học sinh, khuyến khích các em tham gia tích cực vào các hoạt động học tập và tạo môi trường giao tiếp cởi mở, thân thiện. Một số phương pháp hiệu quả bao gồm: sử dụng trò chơi, kể chuyện, đóng vai, thảo luận nhóm, và sử dụng các phương tiện trực quan sinh động. Theo tài liệu gốc, "dạy luyện từ chính là dạy thực hành từ ngữ trên quan điểm giao tiếp, dạy từ trên bình diện phát triển lời nói". Quan trọng nhất là giáo viên cần tạo ra những tình huống giao tiếp thực tế để học sinh có cơ hội sử dụng các từ mới một cách tự nhiên và linh hoạt.

3.1. Sử dụng trò chơi và hoạt động tương tác trong lớp học

Trò chơi và các hoạt động tương tác là một phương pháp dạy học hiệu quả để tạo hứng thú cho học sinh và giúp các em ghi nhớ từ mới một cách dễ dàng. Các trò chơi như ô chữ, giải đố, ghép từ, và tìm từ trái nghĩa không chỉ giúp học sinh mở rộng vốn từ vựng mà còn rèn luyện khả năng tư duy, phản xạ và làm việc nhóm. Các hoạt động tương tác như đóng vai, kể chuyện, và thảo luận nhóm tạo cơ hội cho học sinh sử dụng các từ mới trong các tình huống giao tiếp thực tế, từ đó giúp các em hiểu sâu sắc nghĩa của từ và biết cách sử dụng chúng một cách linh hoạt.

3.2. Khuyến khích học sinh đọc sách và báo thường xuyên

Đọc sách và báo là một cách tuyệt vời để học sinh mở rộng vốn từ vựng một cách tự nhiên và hiệu quả. Khi đọc, học sinh sẽ gặp gỡ nhiều từ mới trong các ngữ cảnh khác nhau, từ đó giúp các em hiểu sâu sắc nghĩa của từ và biết cách sử dụng chúng một cách chính xác. Giáo viên và phụ huynh nên khuyến khích học sinh đọc sách và báo thường xuyên, đồng thời hướng dẫn các em cách tra từ điển và ghi chép lại những từ mới. Việc tạo một góc đọc sách trong lớp học và gia đình cũng là một cách hiệu quả để khuyến khích học sinh đọc sách.

IV. Xây Dựng Bài Tập Làm Giàu Vốn Từ 51 ký tự

Việc xây dựng hệ thống bài tập làm giàu vốn từ cho học sinh lớp 3 cần dựa trên những nguyên tắc sư phạm và phù hợp với trình độ và khả năng tiếp thu của học sinh. Các bài tập cần đa dạng về hình thức và nội dung, tập trung vào việc giúp học sinh hiểu sâu sắc nghĩa của từ, biết cách sử dụng chúng trong các tình huống giao tiếp khác nhau và rèn luyện khả năng tư duy, sáng tạo. Theo tài liệu gốc, cần có "Hệ thống BT giải nghĩa từ, Hệ thống hệ thống hóa vốn từ, Hệ thống BT tích cực hóa vốn từ". Các bài tập nên được thiết kế theo hướng mở, khuyến khích học sinh tự tìm tòi, khám phá và sử dụng vốn từ của mình một cách linh hoạt.

4.1. Bài tập giải nghĩa từ và tìm từ đồng nghĩa trái nghĩa

Bài tập giải nghĩa từ là một cách hiệu quả để giúp học sinh hiểu sâu sắc nghĩa của từ và mở rộng vốn từ vựng. Giáo viên có thể yêu cầu học sinh giải thích nghĩa của từ bằng lời của mình, sử dụng từ điển hoặc tìm các từ đồng nghĩa, trái nghĩa. Các bài tập này không chỉ giúp học sinh hiểu rõ nghĩa của từ mà còn rèn luyện khả năng tư duy, phân tích và so sánh. Ví dụ, giáo viên có thể yêu cầu học sinh giải thích nghĩa của từ "hạnh phúc" và tìm các từ đồng nghĩa như "vui sướng", "sung sướng", "mãn nguyện".

4.2. Bài tập đặt câu và viết đoạn văn sử dụng từ mới

Bài tập đặt câu và viết đoạn văn là một cách hiệu quả để giúp học sinh sử dụng các từ mới trong các tình huống giao tiếp thực tế. Giáo viên có thể yêu cầu học sinh đặt câu với các từ mới hoặc viết một đoạn văn ngắn sử dụng các từ mới đó. Các bài tập này không chỉ giúp học sinh ghi nhớ từ mới mà còn rèn luyện khả năng diễn đạt ý tưởng, sử dụng ngôn ngữ một cách chính xác và sáng tạo. Ví dụ, giáo viên có thể yêu cầu học sinh đặt câu với từ "siêng năng" hoặc viết một đoạn văn ngắn về một người bạn siêng năng của mình.

V. Ứng Dụng Thực Tế Tại Thạnh Phú Bến Tre 53 ký tự

Việc áp dụng các phương pháp và bài tập làm giàu vốn từ cho học sinh lớp 3 tại huyện Thạnh Phú, Bến Tre cần được thực hiện một cách linh hoạt và phù hợp với điều kiện thực tế của địa phương. Giáo viên cần tận dụng tối đa các nguồn tài liệu và phương tiện dạy học sẵn có, đồng thời tạo mối liên hệ chặt chẽ với gia đình và cộng đồng để tạo môi trường học tập tốt nhất cho học sinh. Theo tài liệu gốc, "Qua thực tế tìm hiểu về việc dạy học làm giàu vốn từ cho học sinh lớp 3 ở một số trường trên địa bàn huyện Thạnh Phú, tỉnh Bến Tre, chúng tôi nhận thấy: việc hiểu nghĩa của từ không cặn kẽ sẽ dẫn đến tình trạng học sinh không vận dụng được linh hoạt các vốn từ khi nói và viết". Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường, gia đình và xã hội để tạo ra một môi trường học tập tích cực và hiệu quả.

5.1. Tận dụng nguồn tài liệu địa phương để dạy học

Huyện Thạnh Phú có nhiều nguồn tài liệu địa phương phong phú có thể được sử dụng để dạy học làm giàu vốn từ cho học sinh lớp 3. Giáo viên có thể sử dụng các câu chuyện cổ tích, truyền thuyết, ca dao, tục ngữ, và các bài hát dân ca của địa phương để giới thiệu các từ mới và giúp học sinh hiểu sâu sắc về văn hóa và lịch sử của quê hương. Ngoài ra, giáo viên cũng có thể tổ chức các buổi tham quan các di tích lịch sử, các làng nghề truyền thống, và các khu du lịch sinh thái để học sinh có cơ hội tiếp xúc với các từ mới trong các tình huống thực tế.

5.2. Phối hợp với phụ huynh để tạo môi trường học tập tại nhà

Sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường và gia đình là yếu tố quan trọng để đảm bảo hiệu quả của việc dạy học làm giàu vốn từ cho học sinh lớp 3. Giáo viên cần thường xuyên liên lạc với phụ huynh để thông báo về tình hình học tập của học sinh và đưa ra những lời khuyên hữu ích về cách giúp con em học từ mới tại nhà. Phụ huynh có thể tạo một góc đọc sách cho con em, khuyến khích con em đọc sách và báo thường xuyên, và cùng con em chơi các trò chơi liên quan đến từ vựng. Việc tạo một môi trường học tập tích cực và hỗ trợ tại nhà sẽ giúp học sinh tiến bộ nhanh chóng trong học tập.

VI. Kết Luận và Hướng Phát Triển 45 ký tự

Việc dạy học làm giàu vốn từ cho học sinh lớp 3 tại huyện Thạnh Phú, Bến Tre là một nhiệm vụ quan trọng và cần thiết. Bằng cách áp dụng những phương pháp dạy học sáng tạo và phù hợp, xây dựng hệ thống bài tập đa dạng và phong phú, và tạo mối liên hệ chặt chẽ với gia đình và cộng đồng, chúng ta có thể giúp học sinh mở rộng vốn từ vựng, phát triển năng lực ngôn ngữ và giao tiếp, và tự tin hòa nhập vào xã hội. Cần tiếp tục nghiên cứu và phát triển các phương pháp dạy học mới để nâng cao hiệu quả của việc dạy học làm giàu vốn từ cho học sinh.

6.1. Tổng kết các biện pháp hiệu quả đã được áp dụng

Các biện pháp dạy học làm giàu vốn từ hiệu quả đã được áp dụng bao gồm sử dụng trò chơi và hoạt động tương tác, khuyến khích đọc sách báo, xây dựng bài tập giải nghĩa từ và đặt câu, tận dụng nguồn tài liệu địa phương, và phối hợp với phụ huynh. Các biện pháp này đã giúp học sinh mở rộng vốn từ vựng, hiểu sâu sắc nghĩa của từ, và biết cách sử dụng chúng trong các tình huống giao tiếp khác nhau. Tuy nhiên, cần tiếp tục đánh giá và cải tiến các biện pháp này để đảm bảo hiệu quả cao nhất.

6.2. Đề xuất hướng nghiên cứu và phát triển trong tương lai

Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu và phát triển các phương pháp dạy học mới, sáng tạo và phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý của học sinh lớp 3. Cần tập trung vào việc sử dụng công nghệ thông tin và truyền thông để tạo ra các bài học trực tuyến hấp dẫn và tương tác. Ngoài ra, cần nghiên cứu về vai trò của văn hóa địa phương trong việc dạy học làm giàu vốn từ và phát triển các chương trình dạy học phù hợp với bối cảnh văn hóa của từng vùng miền.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việc làm giàu vốn từ cho học sinh tiểu học, đặc biệt là lớp 3, đóng vai trò then chốt trong việc phát triển năng lực giao tiếp và khả năng sử dụng ngôn ngữ hiệu quả. Theo ước tính, học sinh tiểu học khi kết thúc cấp học có vốn từ khoảng 12.000 từ, tuy nhiên thực tế cho thấy vốn từ của nhiều em còn hạn chế về số lượng và chất lượng, ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng giao tiếp và học tập. Nghiên cứu tập trung vào huyện Thạnh Phú, tỉnh Bến Tre, nơi có đặc điểm kinh tế - xã hội đa dạng, nhằm khảo sát thực trạng dạy học làm giàu vốn từ qua phân môn Luyện từ và câu trong chương trình Tiếng Việt lớp 3. Mục tiêu chính của luận văn là đề xuất các biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học làm giàu vốn từ theo định hướng phát triển năng lực giao tiếp, góp phần giúp học sinh chủ động lĩnh hội tri thức, sử dụng tiếng Việt hiện đại trong học tập và giao tiếp hàng ngày. Phạm vi nghiên cứu bao gồm các trường tiểu học trên địa bàn huyện Thạnh Phú trong năm học 2018-2019. Ý nghĩa của nghiên cứu được thể hiện qua việc cải thiện các chỉ số về năng lực giao tiếp của học sinh, nâng cao chất lượng dạy học Tiếng Việt, đồng thời hỗ trợ giáo viên trong việc thiết kế bài giảng và bài tập phù hợp với đặc điểm tâm lý lứa tuổi.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên hai khung lý thuyết chính: lý thuyết giao tiếp và lý thuyết phát triển năng lực học sinh. Lý thuyết giao tiếp được tiếp cận từ nhiều góc độ như tâm lý học xã hội, ngôn ngữ học và giáo dục học, nhấn mạnh giao tiếp là quá trình trao đổi thông tin, ảnh hưởng lẫn nhau giữa các cá nhân trong bối cảnh xã hội. Các khái niệm trọng tâm bao gồm: năng lực giao tiếp (khả năng sử dụng ngôn ngữ để tương tác hiệu quả), vốn từ (tập hợp các từ ngữ mà học sinh biết và sử dụng), và các nguyên tắc dạy học theo định hướng phát triển năng lực giao tiếp như tính tích hợp, tính hệ thống, tính vừa sức và phát huy sáng tạo. Ngoài ra, luận văn cũng vận dụng mô hình phát triển năng lực chung và năng lực chuyên biệt trong giáo dục tiểu học, tập trung vào năng lực giao tiếp ngôn ngữ như một năng lực cơ bản và đặc thù.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp kết hợp giữa nghiên cứu lý luận, khảo sát thực trạng và thực nghiệm sư phạm. Nguồn dữ liệu chính bao gồm: phiếu khảo sát 29 giáo viên và 240 học sinh lớp 3 tại 5 trường tiểu học

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Khái niệm giao tiếp Theo quan điểm của các nhà tâm lí học xã hội thì giao tiếp được xem là quá trình thông tin bao gồm việc thực hiện và duy trì sự liên hệ giữa các cá nhân. Nhà tâm lí học xã hội Mỹ C.Osgood cho rằng giao tiếp bao gồm các hành động riêng rẽ mà thực chất là chuyển giao thông tin và tiếp nhận thông tin. Ông cho rằng giao tiếp là một quá trình gồm hai mặt: liên lạc và ảnh hưởng lẫn nhau, tác động qua lại lẫn nhau.

Nhà tâm lí học xã hội người Anh M.Argule lại mô tả giao tiếp như quá trình ảnh hưởng lẫn nhau qua các hình thức tiếp xúc khác nhau. Giao tiếp thông tin được biểu hiện bằng lời hay bằng phi ngôn ngữ từ nhiều người đến một người giống như việc tiếp xúc thân thể của con người trong quá trình tác động qua lại về mặt vật lí và chuyển dịch không gian (Dẫn theo [33]). Các nhà Tâm lí học Liên Xô (cũ) cũng quan tâm nghiên cứu vấn đề giao tiếp trên nhiều khía cạnh. Dưới góc độ tiếp cận nhận thức, theo quan điểm của mình L.Vưgotxki cho rằng: Giao tiếp là quá trình chuyển giao tư duy và cảm xúc.Platonôv viết: “Giao tiếp là những mối liên hệ có ý thức của con người trong cộng đồng loài người”.

Dưới góc độ nhân cách, V.Miaxixev lại cho rằng: “Giao tiếp là một quá trình quan hệ tác động qua lại lẫn nhau giữa các nhân cách cụ thể”.Kolôminxki thì “giao tiếp là sự tác động qua lại có đối tượng và thông tin giữa con người với con người, trong đó những quan hệ nhân cách được thực hiện, bộc lộ và hình thành”. Ở góc độ tiếp cận về chức năng giao tiếp, theo B.Parưgin thì: “Giao tiếp là quá trình quan hệ tác động giữa các cá thể, là quá trình thông tin quan hệ giữa con người với con người, là quá trình hiểu biết lẫn nhau, ảnh hưởng lẫn nhau và trao đổi xúc cảm lẫn nhau” (Dẫn theo [3, tr. Và ở góc độ xem xét giao tiếp là một dạng hoạt động, định nghĩa của A.Lêônchiev đã chỉ ra: “Giao tiếp là 15 một hệ thống những quá trình có mục đích và động cơ trong hoạt động tập thể, thực hiện các quan hệ xã hội và nhân cách, các quan hệ tâm lí và sử dụng những phương tiện đặc thù, mà trước hết là ngôn ngữ”. Đặc biệt, khi tiếp cận ở khía cạnh hệ thống, Georgen Thiner cho rằng: “Giao tiếp là sự truyền đạt thông tin, qua đó các trạng thái của hệ thống phát thông tin phát huy ảnh hưởng tới trạng thái của hệ nhận thông tin”.Berlo (1960) cũng đưa ra định nghĩa: “Giao tiếp của con người là một quá trình có chủ định hay không có chủ định, có ý thức hay không có ý thức mà trong đó các cảm xúc và tư tưởng được diễn đạt trong các thông điệp bằng ngôn ngữ hoặc phi ngôn ngữ.

Giao tiếp của con người diễn ra ở các mức độ: trong con người, giữa con người với con người và công cộng. Giao tiếp của con người là một quá trình năng động, bất thuận nghịch, tác động qua lại và có tính chất ngữ cảnh” (Dẫn theo [3, tr. Ở Việt Nam, vấn đề giao tiếp mới được nghiên cứu từ những năm 1970-1980 và cũng có những khái niệm về giao tiếp được xác lập. Theo tác giả Mai Xuân Huy, “Giao tiếp là quá trình thiết lập và phát triển tiếp xúc giữa các cá nhân, xuất phát từ nhu cầu phối hợp hành động.

Giao tiếp gồm hàng loạt các yếu tố như trao đổi thông tin, xây dựng chiến lược hoạt động thống nhất, tri giác và tìm hiểu người khác. Giao tiếp có ba khía cạnh chính là giao lưu, tác động tương hỗ và tri giác” [17, tr. Tác giả Nguyễn Quang Uẩn khẳng định: “Giao tiếp là sự tiếp xúc tâm lí giữa người và người, thông qua đó con người trao đổi với nhau về thông tin, về cảm xúc, tri giác lẫn nhau, ảnh hưởng tác động qua lại với nhau. Hay nói cách khác, giao tiếp xác lập và vận hành các quan hệ người - người, hiện thực hóa các quan hệ xã hội giữa chủ thể này với chủ thể khác” [47, tr.

Tương tự, tác giả Trần Trọng Thủy quan niệm: “Giao tiếp của con người là một quá trình chủ đích hay không có chủ đích, có ý thức hay không có ý thức trong đó các cảm xúc và tư tưởng được diễn đạt trong các thông điệp bằng ngôn ngữ hoặc phi ngôn ngữ”. [Dẫn theo 47, tr.11] Với góc nhìn khác, tác giả Diệp Quang Ban quan niệm: “Giao tiếp là sự tiếp xúc với nhau giữa cá thể này với cá thể khác trong cộng đồng xã hội”. Tác giả mở 16 rộng hơn khái niệm giao tiếp khi cho rằng: “Loài động vật cũng có thể làm thành những xã hội vì chúng sống có giao tiếp với nhau như xã hội loài ong, xã hội loài kiến” [5, tr. Tác giả Bùi Minh Toán diễn giải một cách giản dị: “Giao tiếp chính là sự tiếp xúc, giao lưu giữa người và người trong xã hội, qua đó con người bộc lộ và truyền đạt cho nhau những nhận thức, tư tưởng và cả những tình cảm, thái độ đối với nhau và đối với những điều được diễn đạt…”.169] Qua các khái niệm trên có thể thấy rằng giao tiếp là quá trình tác động qua lại, trao đổi thông tin, ảnh hưởng lẫn nhau, nhận biết lẫn nhau giữa hai chủ thể giao tiếp.

Giao tiếp thường tham gia vào hoạt động thực tiễn của con người như lao động, học tập, vui chơi. bảo đảm cho sự tác động, tham gia vào quá trình thực hiện và kiểm tra hoạt động của con người. Đó là một quá trình thiết lập mối quan hệ đa chiều giữa một người với một người hoặc với nhiều người xung quanh, liên quan đến sự truyền đạt thông điệp và sự đáp ứng với sự truyền đạt ấy, là quá trình chúng ta phát và nhận thông tin, suy nghĩ, có ý kiến và thái độ để có được sự thông cảm và hành động tiến tới việc chia sẻ mà qua đó, thông điệp đáp ứng được xuất hiện. Như vậy, giao tiếp là quá trình hình thành và phát triển sự tiếp xúc giữa người với người (nhân vật giao tiếp) được phát sinh từ nhu cầu trong hoạt động chung, bao gồm sự trao đổi thông tin (hoàn cảnh, nội dung giao tiếp), xây dựng chiến lược tương tác thống nhất tri giác và tìm hiểu người khác nhằm đạt được một mục đích nào đó (mục đích giao tiếp).

Chức năng của giao tiếp Nghiên cứu về chức năng của giao tiếp người ta đề cập đến vai trò của giao tiếp trong đời sống cộng đồng xã hội. Có thể thấy giao tiếp có các chức năng sau: - Chức năng thông tin hai chiều: chức năng này biểu hiện ở khía cạnh truyền thông của giao tiếp thể hiện qua hai mặt truyền tin và nhận tin. Qua giao tiếp mà con người trao đổi với nhau những thông tin nhất định, truyền đạt kiến thức, kinh nghiệm. Mỗi cá nhân trong giao tiếp vừa là nguồn phát thông tin vừa là 17 nguồn thu thông tin.

Do vậy, giao tiếp là điều kiện cần thiết để con người tồn tại và phát triển. - Chức năng điều khiển, điều chỉnh hành vi: chức năng này thể hiện ở sự tác động, ảnh hưởng lẫn nhau trong giao tiếp. Cá nhân có thể tác động, gây ảnh hưởng đến người khác đồng thời người khác cũng có thể tác động, gây ảnh hưởng đối với cá nhân đó. Giao tiếp cũng là phương tiện giúp cá nhân tự nhận thức bản thân, tiếp thu những đánh giá về bản thân mà sự đối chiếu và tự nhận thức, điều chỉnh lại.

- Chức năng xúc cảm: chức năng này giúp con người thỏa mãn những nhu cầu xúc cảm, tình cảm. Cá nhân có thể biểu lộ thái độ, tâm trạng của mình đối với người khác cũng như có thể bộc lộ quan điểm, thái độ về một vấn đề nhất định và ngược lại. - Chức năng giáo dục và phát triển nhân cách: Con người tham gia vào các mối quan hệ xã hội mà từ đó hình thành, phát triển nhân cách của mình. Nói cách khác, giao tiếp giúp con người tiếp nhận những kinh nghiệm và những chuẩn mực thông qua đó có sự hình thành và phát triển nhân cách một cách toàn diện trên bình diện con người - cá nhân.

Chính những chức năng này của giao tiếp cũng ảnh hưởng và tạo nên vai trò hết sức độc đáo của giao tiếp. Giao tiếp ảnh hưởng đến sự phát triển của cá nhân cũng như ảnh hưởng đến đời sống xã hội của con người và là điều kiện của sự tồn tại, phát triển xã hội. Các nhân tố của hoạt động giao tiếp Trong hoạt động giao tiếp bằng ngôn ngữ có nhiều yếu tố tham gia và ảnh hưởng đến các phương diện của hoạt động giao tiếp. Những nhân tố này vừa góp phần thực hiện hoạt động, vừa ảnh hưởng chi phối đến các hoạt động.

Đó là các nhân tố: Nhân vật giao tiếp: là những người tham gia vào hoạt động giao tiếp. Trong giao tiếp, các nhân vật giao tiếp luân phiên đảm nhiệm vai trò người phát (nói/viết) hoặc người nhận (nghe/đọc). 18 Giữa các nhân vật giao tiếp có thể có quan hệ cùng vai (như quan hệ bạn học, đồng nghiệp với nhau,…) hoặc quan hệ khác vai (quan hệ cha mẹ với con, thầy cô giáo và học sinh,…). Muốn cuộc giao tiếp đạt kết quả như mong muốn, người phát cần phải xác định đúng quan hệ vai giữa mình với người nhận để lựa chọn hình thức giao tiếp thích hợp nhất.

Đặc điểm của các nhân vật giao tiếp về lứa tuổi, về nghề nghiệp, về giới tính và trình độ hiểu biết, về vốn sống, về địa vị xã hội… đều luôn luôn ảnh hưởng và để lại dấu ấn trong hoạt động giao tiếp, nhất là trong các ngôn bản. Nhân tố nhân vật giao tiếp trả lời cho các câu hỏi: ai nói? (ai viết?), nói với ai? (viết cho ai?). Hiện thực được nói tới: đây là nhân tố nội dung giao tiếp. Nó bao gồm những sự kiện, hiện tượng, sự vật trong thực tế khách quan và cả những tình cảm, tâm trạng của con người.

Hiện thực được nói tới tạo thành đề tài và bội dung của hoạt động giao tiếp. Nhân tố này cũng luôn ảnh hưởng đến những hình thức và đặc điểm của hoạt động giao tiếp, của ngôn ngữ và trả lời các câu hỏi: nói (viết) cái gì/ vấn đề gì? Hoàn cảnh giao tiếp: là hoàn cảnh diễn ra cuộc giao tiếp. Hoạt động giao tiếp bằng ngôn ngữ cũng như những hoạt động khác của con người – luôn luôn diễn ra trong những hoàn cảnh nhất định.