BÁO CÁO KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU, ỨNG DỤNG SÁNG KIẾN 1. Lời giới thiệu Hiện nay, đổi mới phương pháp dạy học đang được đẩy mạnh tiến hành ở tất cả các cấp học. Trong quá trình đổi mới, phần lớn giáo viên đã chú ý đến việc sử dụng các phương pháp dạy học và kĩ thuật dạy học tích cực hướng người học làm trung tâm, học sinh đã được chú ý nhiều hơn. Tuy nhiên, việc đổi mới của giáo viên muốn đạt được hiệu quả cao phụ thuộc rất nhiều vào việc tự học của học sinh.
Thực tế dạy học, việc áp dụng phương pháp dạy học hướng dẫn học sinh tự học của giáo viên ở tất cả các môn học nói chung và môn địa lí nói riêng còn gặp rất nhiều lúng túng và khó khăn. Học sinh ở cấp trung học phổ thông phần lớn chưa chủ động trong việc tự học, chưa thực sự dành nhiều thời gian cho việc tự học đồng thời chưa xây dựng và rèn luyện kĩ năng tự học hợp lí. Trong quá trình hướng dẫn của giáo viên, khi xây dựng được cho các em học sinh kĩ năng tự học tốt nó sẽ không chỉ cần thiết khi còn ngồi trên ghế nhà trường mà cả khi học lên bậc đại học, ra trường hòa nhập với xã hội, trong suốt cuộc đời, tự học cũng rất quan trọng. Khi tự học, mỗi học sinh hoàn toàn có điều kiện để tự nghiền ngẫm những vấn đề nảy sinh trong học tập theo một cách riêng với những yêu cầu và điều kiện thích hợp.
Điều đó không chỉ giúp bản thân học sinh nắm được vấn đề một cách chắc chắn và bền vững; chủ động bồi dưỡng phương pháp học tập và kĩ năng vận dụng tri thức mà còn là dịp tốt để rèn luyện ý chí và năng lực hoạt động độc lập sáng tạo. Đó là những phẩm chất mà chỉ có chính bản thân học sinh tự rèn luyện kiên trì mới có được, không một ai có thể cung cấp hay làm thay. Thực tế cũng đã chứng minh, mỗi thành công của học sinh trên con đường học tập không bao giờ là kết quả của lối học tập thụ động. Phần “Địa lí dân cư” nằm trong chương trình địa lí lớp 12 - Ban cơ bản gồm 03 bài lí thuyết và 01 bài thực hành: Đặc điểm dân số và phân bố dân cư; Lao động và việc làm; Đô thị hóa.
Đây là một 1 skkn chương học quan trọng giúp học sinh nắm được những vấn đề của dân số nước ta, từ đặc điểm chung của dân số cho đến vấn đề lao động, việc làm và vấn đề liên quan đến đô thị hóa. Đây là những nội dung mà các em rất quan tâm do năm nay đã là năm học cuối cấp, việc định hướng nghề nghiệp của cá nhân học sinh phần nào được hình thành sau khi học xong nội dung này. Phần kiến thức được học sẽ giúp các em hiểu hơn về những vấn đề xã hội xung quanh mình, hàng ngày, hàng giờ được quan tâm thông qua các phương tiện thông tin đại chúng. Nội dung của chương học cũng thường xuyên xuất hiện trong những đề thi khảo sát chuyên đề, thi học kì và thi trung học phổ thông Quốc gia.
Vì vậy, rèn luyện kĩ năng tự học cho học sinh sẽ là một phương pháp hiệu quả góp phần nâng cao chất lượng môn học. Cũng đã có rất nhiều đề tài nghiên cứu về việc rèn luyện kĩ năng tự học cho học sinh để nâng cao hiệu quả bài học nhưng chủ yếu tập trung trình bày những nội dung mang tính lí luận và lấy một vài ví dụ minh họa chứ không gắn vào một chương, một bài học cụ thể. Đề tài: Rèn luyện kĩ năng tự học của học sinh khi dạy phần: “Địa lí dân cư” trong chương trình Địa lí lớp 12 - Ban cơ bản sẽ khắc phục được hạn chế của các đề tài khác, trình bày cụ thể các lí thuyết và việc ứng dụng lí thuyết về các phương pháp rèn luyện kĩ năng tự học vào một nội dung cụ thể, nhằm phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh. Qua đó, nâng cao hiệu quả bài học, giúp học sinh hứng thú với bài học, môn học.
Tên sáng kiến “Rèn luyện kĩ năng tự học của học sinh khi dạy phần: “Địa lí dân cư”trong chương trình Địa lí lớp 12 - Ban cơ bản”. Lĩnh vực áp dụng sáng kiến - Sáng kiến được áp dụng vào việc giảng dạy bộ môn địa lí: chương trình địa lí lớp 12. - Vấn đề sáng kiến giải quyết: Rèn luyện kĩ năng tự học của học sinh khi dạy phần: “Địa lí dân cư”trong chương trình Địa lí lớp 12 - Ban cơ 2 skkn bản. Qua đó, nâng cao hiệu quả bài học và bồi dưỡng niềm yêu thích môn học cho học sinh.
Ngày sáng kiến được áp dụng lần đầu: Bắt đầu áp dụng kể từ ngày 12/2018 5. Mô tả bản chất của sáng kiến: 5. Về nội dung của sáng kiến: 5. Xác định mục tiêu bài học để hình thành và phát triển hệ thống các kĩ năng tự học cho học sinh Để hình thành kĩ năng tự học cho học sinh cần phải xác định được các mục tiêu mà bài học hướng tới: * Về kiến thức: Học sinh cần nắm được: - Đặc điểm dân số và phân bố dân cư nước ta: Bao gồm các nội dung cơ bản: Đông dân, nhiều thành phần dân tộc; Dân số còn tăng nhanh, cơ cấu dân số trẻ; Phân bố dân cư chưa hợp lí; Chiến lược phát triển dân số hợp lí và sử dụng có hiệu quả nguồn lao động nước ta.
- Lao động và việc làm: Bao gồm các nội dung cơ bản: Nguồn lao động; Cơ cấu lao động; Vấn đề việc làm và phương hướng giải quyết việc làm. - Đô thị hóa: Bao gồm các nội dung cơ bản: Đặc điểm quá trình đô thị hóa ở nước ta; Ảnh hưởng của đô thị hóa đến phát triển kinh tế - xã hội. * Về kĩ năng: - Rèn luyện kĩ năng tự học với sách giáo khoa, tài liệu tham khảo, giúp học sinh chủ động lĩnh hội kiến thức. - Rèn luyện kĩ năng tự học với đồ dùng trực quan bao gồm tự học với hình vẽ, tranh ảnh địa lí, sơ đồ tư duy, tự học với bảng số liệu, biểu đồ và Átlat Địa lí Việt Nam,.
giúp học sinh tái hiện sinh động những nội dung kiến thức được học. - Rèn luyện kĩ năng tự học với phương tiện kĩ thuật hiện đại. 3 skkn - Rèn luyện kĩ năng tư duy địa lí để hiểu rõ bản chất của các sự việc, hiện tượng địa lí từ đó tạo ra niềm say mê, hứng thú học tập. * Về tư tưởng, thái độ, hành vi: - Bồi dưỡng tinh thần hăng hái, chăm chỉ học tập, phấn đấu để trở thành những lao động tri thức.
- Nhận thức được các vấn đề còn tồn tại của dân cư, lao động và việc làm ở nước ta, liên hệ cụ thể với các vấn đề ở địa phương sinh sống. Từ đó bước đầu định hướng nghề nghiệp theo sở thích của học sinh để các em xác định được mục tiêu học tập cụ thể. * Định hướng các năng lực được hình thành: - Năng lực chung: năng lực giao tiếp và hợp tác, năng lực đánh giá, phản biện, năng lực tự học, năng lực sáng tạo, năng lực sử dụng công nghệ thông tin. - Năng lực chuyên biệt: + Năng lực thực hành bộ môn: khai thác, sử dụng bản đồ, Átlat Địa lí Việt Nam; làm việc với bảng số liệu; tranh ảnh về các hiện tượng địa lí.
+ Phân tích được mối liên hệ, ảnh hưởng, tác động giữa các hiện tượng địa lí. + Năng lực trình bày suy nghĩ cá nhân, khả năng đánh giá của cá nhân về một sự kiện, hiện tượng địa lí. + Năng lực phát hiện, đề xuất, giải quyết các vấn đề trong học tập địa lí (tra cứu và xử lí thông tin, nêu dự kiến giải quyết các vấn đề, tổ chức thực hiện dự kiến, vận dụng kiến thức vào thực tiễn cuộc sống). Xác định các phương pháp rèn luyện kĩ năng tự học của học sinh khi dạy phần: “Địa lí dân cư” 5.
Hình thành và phát triển kĩ năng tự học với sách giáo khoa Việc hình thành kĩ năng tự học với sách giáo khoa cho học sinh được thực hiện ở cả 2 khâu: tự học trên lớp và tự học ở nhà trên cơ sở sự hướng dẫn chi tiết của giáo viên. Hình thành và phát triển kĩ năng đọc và tự phát hiện kiến thức cơ bản trong sách giáo khoa * Bản chất: Học sinh tự đọc sách giáo khoa, tìm được các ý quan trọng, cốt lõi nhất của bài viết, để chủ động chiếm lĩnh kiến thức cơ bản và trả lời câu hỏi của giáo viên từ đó tạo hứng thú học tập và kích thích tư duy học sinh phát triển. * Biện pháp thực hiện Giáo viên yêu cầu học sinh thực hiện các bước sau: - Đọc lướt nội dung bài viết trong sách giáo khoa để tìm ý chính. - Xác định các mục, phân đoạn trong từng mục.
- Tự tìm nội dung chính qua các từ khóa. - Sắp xếp các ý thành một nội dung hoàn chỉnh. * Vận dụng vào bài học: Vận dụng vào bài 16: Đặc điểm dân số và phân bố dân cư nước ta. Khi dạy mục 1: “Đông dân, có nhiều thành phần dân tộc”: Giáo viên yêu cầu học sinh đọc lướt mục này, xác định được nội dung bao gồm: đông dân, nhiều thành phần dân tộc, đánh giá những thuận lợi và khó khăn; gạch chân những từ khóa, như: “ đứng thứ ba khu vực Đông Nam Á”, “đứng thứ 13 trong khu vực Đông Nam Á”, “3,2 triệu người Việt sinh sống ở nước ngoài”, “nguồn lao động dồi dào”, “thị trường tiêu thụ rộng lớn”, “sức mạnh phát triển kinh tế”, “chênh lệch mức sống”, … Cuối cùng, học sinh sắp xếp lại nội dung đã phân tích theo các tiêu chí gợi ý của giáo viên: Nội dung tóm tắt mục 1- Bài 16 (Địa lí 12):“Đông dân, có nhiều thành phần dân tộc” Tiêu chí Đông dân, có nhiều thành phần dân tộc Đông dân - Số dân: 84 156 nghìn người (2006).
- Đứng thứ ba khu vực Đông Nam Á (sau Inđônêxia, Phi lippin). - Đứng thứ 13 trong số hơn 200 quốc gia và vùng lãnh 5 skkn thổ. - Có 3,2 triệu người Việt sinh sống ở nước ngoài (nhiều nhất ở Hoa Kì, Ôxtrâylia,. Nhiều - Có 54 dân tộc, người Kinh chiếm 86,2% dân số.
thành phần dân tộc Đánh giá - Thuận lợi: + Nguồn lao động dồi dào, thị trường tiêu thụ rộng lớn. + Truyền thống sản xuất, văn hóa, phong tục tập quán đa dạng, phong phú. - Khó khăn: + Gây trở ngại cho việc quản lí, phát triển kinh tế, nâng cao đời sống con người.