Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Lý luận và Phương pháp dạy học Âm nhạc (mã số: 9140111) của nghiên cứu sinh Đào Thị Khánh Chi, do PGS. Nguyễn Thị Tố Mai hướng dẫn khoa học, được bảo vệ tại Trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương năm 2023. Đề tài tập trung vào việc nghiên cứu cơ sở lý luận, khảo sát thực trạng và đề xuất hệ thống biện pháp sư phạm nhằm nâng cao hiệu quả dạy học hát aria của Wolfgang Amadeus Mozart cho sinh viên chuyên ngành Thanh nhạc trình độ đại học có chất giọng nữ cao (soprano).

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Trong chương trình đào tạo đại học thanh nhạc chuyên nghiệp, aria là thể loại bắt buộc nhằm phát triển kỹ thuật thanh nhạc đỉnh cao và kỹ năng biểu diễn sân khấu. Các aria của W. Mozart đòi hỏi kỹ thuật nghiêm ngặt theo phong cách bel canto (như legato, staccato, passage, portamento), đồng thời mang tính biểu cảm đa dạng. Tuy nhiên, tại Trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương, quá trình giảng dạy hát aria Mozart cho giọng soprano còn bộc lộ nhiều hạn chế thực tế:

  • Nhà trường chưa ban hành giáo trình chính thức cho môn học; việc giảng dạy phụ thuộc vào giáo trình của Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam hoặc do giảng viên tự sưu tầm.
  • Danh mục tác phẩm mới dừng ở mức khuyến khích, tham khảo theo từng năm học mà chưa mang tính quy chuẩn bắt buộc, dẫn đến thiếu tính thống nhất trong phân phối bài tập và quan điểm sư phạm.
  • Giảng viên phần lớn tập trung chỉnh sửa kỹ thuật phát âm, khẩu hình mà chưa trang bị đầy đủ kiến thức phân tích bối cảnh tác phẩm, tính cách nhân vật và kịch tính âm nhạc, khiến sinh viên thể hiện tác phẩm còn thiếu chiều sâu cảm xúc.
  • Giảng viên và sinh viên chưa được đào tạo bài bản về ngữ âm tiếng Ý và tiếng Đức, dẫn đến hiện tượng phát âm thiếu chuẩn xác và thiếu nhất quán trong xử lý ngôn ngữ nguyên bản.

Mục tiêu và giả thuyết nghiên cứu

  • Mục đích nghiên cứu: Trên cơ sở nghiên cứu lý luận và khảo sát thực tiễn, luận án đề xuất hệ thống biện pháp dạy học hát aria của W. Mozart cho sinh viên giọng soprano ngành Đại học Thanh nhạc tại Trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương, nhằm nâng cao chất lượng đào tạo và đáp ứng chuẩn đầu ra của chương trình.
  • Giả thuyết khoa học: Nếu đề xuất được các biện pháp dạy học hát aria của W. Mozart phù hợp với đặc điểm giọng hát của sinh viên soprano và điều kiện thực tiễn giảng dạy của nhà trường, chất lượng dạy và học thanh nhạc sẽ được nâng cao rõ rệt.

Câu hỏi và nhiệm vụ nghiên cứu

Luận án xác định 4 câu hỏi nghiên cứu:

  1. Tại sao cần phải dạy aria của W. Mozart cho sinh viên giọng soprano ngành Đại học Thanh nhạc tại Trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương?
  2. Các aria viết cho giọng soprano trong 3 vở opera Đám cưới Figaro, Don Giovanni và Cây sáo thần của W. Mozart có đặc điểm gì về kỹ thuật thanh nhạc để dạy hát cho giọng soprano?
  3. Thực tiễn dạy học hát aria của W. Mozart cho sinh viên giọng soprano ngành Đại học Thanh nhạc ở Trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương hiện nay như thế nào, còn có những tồn tại, hạn chế gì?
  4. Làm thế nào để nâng cao chất lượng và hiệu quả dạy học hát aria của W. Mozart cho sinh viên giọng soprano ngành Đại học Thanh nhạc tại Trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương?

Nhiệm vụ nghiên cứu bao gồm:

  1. Nghiên cứu tổng quan và hệ thống hóa cơ sở lý luận về dạy học hát aria của W. Mozart cho sinh viên giọng soprano trình độ đại học.
  2. Phân tích đặc điểm âm nhạc và kỹ thuật thanh nhạc trong các aria viết cho giọng soprano thuộc 3 vở opera: Đám cưới Figaro, Don Giovanni và Cây sáo thần.
  3. Khảo sát, đánh giá thực trạng dạy và học hát aria Mozart của giảng viên và sinh viên giọng soprano tại Trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương.
  4. Xây dựng và đề xuất hệ thống biện pháp dạy học hát aria Mozart cho sinh viên giọng soprano.
  5. Tổ chức thực nghiệm sư phạm để kiểm chứng tính khả thi và hiệu quả của các biện pháp đề xuất.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

  • Khách thể nghiên cứu: Quá trình dạy học hát aria của W. Mozart cho sinh viên thanh nhạc giọng soprano tại Trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương.
  • Đối tượng nghiên cứu: Dạy học hát aria của W. Mozart cho sinh viên thanh nhạc giọng soprano tại Trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương.
  • Phạm vi nội dung: Tập trung vào các aria tiêu biểu cho giọng soprano trong 3 vở opera: Đám cưới Figaro (Le nozze di Figaro), Don Giovanni và Cây sáo thần (Die Zauberflöte). Phần thực nghiệm sư phạm đi sâu vào quy trình hướng dẫn aria "Batti, batti o bel Masetto" (nhân vật Zerlina trong vở Don Giovanni).
  • Phạm vi không gian và đối tượng khảo sát: Khoa Piano và Thanh nhạc, Trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương (bao gồm cán bộ quản lý khoa, bộ môn, giảng viên thanh nhạc và sinh viên đại học thanh nhạc giọng soprano).
  • Phạm vi thời gian: Thu thập tư liệu, khảo sát thực tế và triển khai nghiên cứu từ năm 2016 đến năm 2022.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã hệ thống hóa các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước theo ba nhóm chủ đề:

Các nhóm nghiên cứu trước đây

  1. Nghiên cứu về lịch sử opera và thể loại aria:

    • Tài liệu quốc tế: Công trình The Victor Book of Operas của Louis Biancolli và Robert Bagar (1949) phân tích nội dung 142 vở opera; French Opera - Its Development to the Revolution của Norman Demuth (1963) nghiên cứu opera Pháp qua các thời kỳ J.B. Lully và J.P. Rameau; The Russian Opera của Rosa Newmarch phân tích các tác phẩm của Glinka, Tchaikovsky, Rimsky-Korsakov; cuốn Các thể loại âm nhạc (tác giả Liên Xô, Lan Hương dịch, 1981) giới thiệu cấu trúc opera và 3 vở kịch lớn của Mozart.
    • Tài liệu trong nước: Các giáo trình lịch sử âm nhạc của Nguyễn Xinh, Thế Vinh, Nguyễn Thị Nhung (1987), Trương Nguyệt Anh (1987), Tú Ngọc (1992), Nguyễn Thị Nhung (2008, 2009), Nguyễn Thị Tố Mai (2014). Sách chuyên khảo của Nguyễn Trung Kiên (Nghệ thuật opera, 2004; Lược sử opera, 2011), Hồ Mộ La (Lịch sử nghệ thuật thanh nhạc phương Tây, 2005), Nguyễn Thị Tố Mai (Opera Việt Nam, 2014). Các bài nghiên cứu của Vũ Tự Lân (1980), Nguyễn Thị Minh Châu (1988), Phạm Thế Mỹ (1989) trong bộ Hợp tuyển tài liệu nghiên cứu lý luận phê bình Âm nhạc Việt Nam thế kỷ XX (2003).

  2. Nghiên cứu về phương pháp sư phạm thanh nhạc:

    • Sách chuyên khảo: Các công trình nền tảng của Nguyễn Trung Kiên (Phương pháp sư phạm thanh nhạc, 2001; Những vấn đề sư phạm thanh nhạc, 2014), Hồ Mộ La (Phương pháp dạy thanh nhạc, 2008), Trần Ngọc Lan (Phương pháp hát tốt tiếng Việt trong nghệ thuật ca hát, 2011), Susan Sutherland (Tự học để trở thành ca sĩ, Phạm Cao Hoàn dịch, 2014).
    • Bài báo và luận án tiến sĩ: Bài viết của Lô Thanh (1977), Lưu Hữu Phước (1983), Nguyễn Thị Tố Mai (2013), Trương Ngọc Thắng (2015). Các luận án tiến sĩ của Trương Ngọc Thắng (2008), Lê Thị Minh Xuân (2015), Đỗ Quốc Hưng (2017), Nguyễn Thị Tân Nhàn (2019 về đào tạo soprano chất lượng cao), Nguyễn Khánh Trang (2022 về giọng soprano trong opera Việt Nam), và đặc biệt là luận án của Nguyễn Thị Phương Nga (2017) về Âm nhạc W. Mozart trong đào tạo thanh nhạc chuyên nghiệp Việt Nam.

  3. Nghiên cứu về dạy học hát aria:

    • Luận văn thạc sĩ của Đinh Khánh Cường (2015) về opera Cô Sao của Đỗ Nhuận; luận văn của Bùi Thị Thanh Tuyền (2017) về aria trong Đám cưới Figaro cho hệ Sư phạm Âm nhạc; cùng công trình nghiên cứu thạc sĩ trước đó của chính tác giả Đào Thị Khánh Chi.

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Các công trình trước đây chủ yếu tiếp cận opera dưới góc độ lịch sử âm nhạc, phân tích tác phẩm hoặc nghiên cứu phương pháp thanh nhạc đại cương cho mọi chất giọng. Luận án của Nguyễn Thị Phương Nga (2017) đề cập đến tác phẩm Mozart nhưng mang tính định hướng chung cho cả giọng nam và nữ trên nhiều thể loại (ca khúc, romance, aria). Chưa có công trình nào đi sâu xây dựng quy trình và biện pháp sư phạm chuyên biệt để dạy hát aria Mozart cho riêng giọng soprano qua 3 vở opera (Đám cưới Figaro, Don Giovanni, Cây sáo thần) tại môi trường đào tạo đặc thù của Trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung tiếp cận

Luận án xây dựng khung lý thuyết dựa trên các hướng tiếp cận sau:

  • Tiếp cận hệ thống: Xem xét quá trình dạy học trong mối quan hệ giữa mục tiêu đào tạo, đặc điểm sinh lý giọng hát sinh viên, năng lực đội ngũ giảng viên và điều kiện cơ sở vật chất.
  • Tiếp cận thành tố dạy học: Phân tích các thành tố cốt lõi của quá trình dạy học gồm mục tiêu, nội dung, hình thức tổ chức, phương pháp giảng dạy và kiểm tra đánh giá.
  • Thuyết hành vi trong dạy học (Chu trình S-C-R-B): Dựa trên lý thuyết của John B. Watson (1913), quá trình rèn luyện kỹ thuật thanh nhạc được cụ thể hóa theo chu trình 4 bước:
    • $S$ (Subject - Giảng viên): Thiết kế và tổ chức các bài tập kỹ thuật, thị phạm âm thanh.
    • $C$ (Cognitive - Nhận thức): Sinh viên tiếp nhận kiến thức về cơ chế phát âm, khẩu hình, vị trí âm thanh.
    • $R$ (Reflexion - Phản xạ thực hành): Sinh viên thực hiện hoạt động hát theo hướng dẫn dưới sự giám sát, điều chỉnh trực tiếp của giảng viên.
    • $B$ (Behavior - Kết quả hành vi): Hình thành năng lực và kỹ năng xử lý kỹ thuật thanh nhạc ổn định ở sinh viên.
  • Trường phái thanh nhạc Bel Canto: Khởi xướng từ Giulio Caccini (1545-1618), hướng tới tiêu chuẩn âm thanh vang, sáng, mượt mà, hơi thở sâu và thống nhất vị trí âm thanh qua các âm khu.
Khái niệm công cụ Định nghĩa và phân loại theo luận án
Opera Tác phẩm nghệ thuật tổng hợp có sự thống nhất giữa âm nhạc (thanh nhạc, khí nhạc), thơ ca và hành động kịch sân khấu dưới vai trò chủ đạo của âm nhạc.
Aria Thể loại thanh nhạc hoàn chỉnh trong opera dành cho đơn ca với dàn nhạc đệm, có cấu trúc độc lập nhằm khắc họa đời sống nội tâm và tính cách nhân vật chính.
Cấu trúc tiết mục - Cấu trúc số mục: Đánh số rõ ràng từng cảnh/tiết mục (tiêu biểu ở opera cổ điển Mozart).
- Cấu trúc xuyên suốt: Xóa nhòa ranh giới giữa các màn, các cảnh.
Giọng Soprano Giọng nữ cao, âm vực phổ biến từ $c^1$ đến $c^3$ (màu sắc có thể đạt tới $e^3, f^3$), chia thành: Nữ cao kịch tính (dramatico), Nữ cao trữ tình (lyrico), Nữ cao màu sắc (coloratura).

Phương pháp nghiên cứu

Luận án kết hợp các nhóm phương pháp nghiên cứu lý thuyết và thực tiễn:

  • Nhóm phương pháp nghiên cứu lý thuyết: Phân tích, tổng hợp tài liệu chuyên khảo; so sánh đặc điểm kỹ thuật opera với các thể loại khác; cụ thể hóa qua trích dẫn tác phẩm và khái quát hóa lý luận.
  • Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn:
    • Quan sát sư phạm: Dự giờ giảng dạy trực tiếp môn Thanh nhạc tại trường.
    • Phỏng vấn sâu: Trao đổi với ban chủ nhiệm khoa, trưởng bộ môn và giảng viên thanh nhạc.
    • Điều tra khảo sát: Sử dụng phiếu hỏi đối với giảng viên và sinh viên thanh nhạc giọng soprano.
    • Nghiên cứu sản phẩm hoạt động giáo dục: Phân tích chương trình khung, đề cương chi tiết học phần, giáo án lên lớp và bảng điểm của sinh viên.
    • Thực nghiệm sư phạm: Tổ chức dạy học thực nghiệm có đối chứng để kiểm tra tính khả thi của biện pháp.
    • Thống kê toán học: Xử lý số liệu khảo sát và kết quả thực nghiệm sư phạm.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý luận về dạy học hát aria của W. Mozart

Chương 1 hệ thống hóa các tài liệu khoa học liên quan đến opera, thanh nhạc và phương pháp dạy học aria; làm rõ hệ thống khái niệm công cụ phục vụ nghiên cứu. Tác giả khẳng định vai trò của aria Mozart đối với việc rèn luyện giọng soprano: giúp hoàn thiện kỹ thuật hơi thở, tạo sự linh hoạt cho cơ quan phát âm, mở rộng âm vực và làm chủ kỹ thuật hát liền tiếng (legato), hát nảy tiếng (staccato) và hát nhanh (passage).

Bên cạnh đó, chương 1 xác định các thành tố của quá trình dạy học hát aria Mozart cho sinh viên ngành Đại học Thanh nhạc tại Trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương:

  • Mục tiêu: Đào tạo nghệ sĩ biểu diễn độc lập, ca sĩ chuyên nghiệp và giảng viên thanh nhạc; chuẩn đầu ra học phần 3 và học phần 4 yêu cầu vận dụng và hoàn thiện kỹ thuật thể hiện aria, romance cổ điển.
  • Nội dung: Lựa chọn các aria kinh điển phương Tây chuẩn mực về phong cách bel canto.
  • Hình thức tổ chức: Dạy học cá nhân (mô hình 1 thầy - 1 trò), thời lượng 2 tiết/tuần/sinh viên.
  • Chủ thể: Giảng viên có trình độ chuyên môn cao và sinh viên thanh nhạc giọng soprano với những đặc điểm riêng về âm vực và cơ quan phát âm.

Chương 2: Đặc điểm các aria cho giọng soprano trong ba vở opera của W. Mozart

Chương này đi sâu phân tích bối cảnh ra đời, nội dung kịch bản và cấu trúc âm nhạc của 3 vở opera tiêu biểu: Đám cưới Figaro, Don Giovanni và Cây sáo thần. Mozart đã viết nhiều aria cho giọng soprano với sự phân hóa rõ rệt về tính cách và loại giọng:

  • Soprano kịch tính: Nhân vật Donna Anna, Donna Elvira (vở Don Giovanni) với những đoạn nhạc đòi hỏi âm lượng khỏe, kịch tính, âm vực rộng từ $h$ đến $c^3$.
  • Soprano trữ tình: Nhân vật Nàng Pamina (vở Cây sáo thần), Susanna, Nữ bá tước (vở Đám cưới Figaro), Zerlina (vở Don Giovanni) với giai điệu mềm mại, du dương, bay bổng.
  • Soprano màu sắc: Nhân vật Nữ hoàng đêm tối (vở Cây sáo thần) với những đoạn chạy nốt cực nhanh, đòi hỏi âm vực cao vút lên đến $f^3$.

Chương 2 phân tích chuyên sâu 3 kỹ thuật thanh nhạc cốt lõi trong các aria soprano của Mozart:

  1. Kỹ thuật Passage (hát nhanh): Xuất hiện dày đặc trong aria "Zum Leiden bin ich auserkoren" (Nữ hoàng đêm tối) hay "Non mi dir, bell'idol mio" (Donna Anna). Yêu cầu hơi thở nén chắc, điều tiết luồng hơi đều đặn, vị trí âm thanh tập trung ở đầu môi để các nốt nhạc nối tiếp linh hoạt mà không bị dính nốt hoặc mất nốt.
  2. Kỹ thuật Staccato (hát nảy tiếng): Tạo điểm nhấn kịch tính và thể hiện sự linh hoạt của thanh đới ở âm khu cao, tiêu biểu trong các đoạn coloratura của Nữ hoàng đêm tối. Đòi hỏi sự phối hợp nhịp nhàng giữa cơ hoành và sự khép mở chuẩn xác của thanh đới.
  3. Kỹ thuật Legato (hát liền tiếng): Là nền tảng cơ bản nhất, thể hiện rõ trong aria "Vedrai carino" (Zerlina, nhịp 3/8). Yêu cầu duy trì áp lực hơi thở liên tục, chuyển nốt êm ái, kết hợp tinh tế kỹ thuật vuốt giọng (portamento) và xử lý sắc thái to nhỏ mềm mại.

Chương 3: Thực trạng dạy học hát aria của W. Mozart cho sinh viên giọng soprano Trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương

Chương 3 trình bày kết quả khảo sát thực tế tại Trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương về chương trình, đội ngũ giảng viên và sinh viên:

  • Đội ngũ và chương trình: Đội ngũ giảng viên thanh nhạc có trình độ chuyên môn tốt nhưng việc chọn bài dạy aria Mozart chủ yếu dựa trên kinh nghiệm cá nhân. Chương trình chi tiết chưa đưa ra danh mục aria bắt buộc cụ thể cho từng năm học.
  • Đặc điểm sinh viên: Sinh viên giọng soprano vào trường có chất lượng giọng không đồng đều, nhiều em chưa nắm vững kỹ thuật mở khẩu hình trong và kỹ thuật nén hơi thở, dẫn đến việc chuyển âm khu từ ngực lên đầu còn bị gẫy tiếng.
  • Thực trạng dạy và học:
    • Giảng viên chú trọng nhiều vào luyện thanh và sửa nốt sai nhưng ít dành thời gian phân tích hoàn cảnh kịch, tâm lý nhân vật và phong cách cổ điển của Mozart.
    • Sinh viên gặp khó khăn lớn nhất ở kỹ thuật chạy passage nhanh và hát staccato ở các nốt cao trên $a^2, c^3$.
    • Tồn tại hạn chế phổ biến về phát âm tiếng Ý và tiếng Đức: sinh viên phát âm sai phụ âm đôi, nguyên âm mở/đóng chưa chuẩn, làm ảnh hưởng đến vị trí âm thanh và độ vang của giọng hát.

Chương 4: Biện pháp dạy học hát aria của W. Mozart cho sinh viên giọng soprano

Trên cơ sở thực trạng, tác giả đề xuất 6 biện pháp sư phạm đồng bộ:

  1. Điều chỉnh, bổ sung danh mục aria Mozart vào chương trình: Phân loại và đưa các aria phù hợp vào từng học kỳ từ năm thứ 2 đến năm thứ 4 cho từng loại giọng soprano trữ tình, kịch tính và màu sắc.
  2. Rèn luyện kỹ thuật thanh nhạc chuyên biệt: Xây dựng hệ thống bài tập luyện thanh bổ trợ riêng cho từng kỹ thuật legato, staccato, passage, luyện nén hơi và mở rộng âm vực cao.
  3. Xây dựng quy trình dạy học hát aria gồm 5 bước:
    • Bước 1: Tìm hiểu tác giả, tác phẩm, hoàn cảnh kịch và tâm lý nhân vật.
    • Bước 2: Đọc, dịch nghĩa lời ca và chuẩn hóa ngữ âm tiếng nước ngoài (tiếng Ý, tiếng Đức).
    • Bước 3: Đọc tiết tấu, xướng âm giai điệu và ghép lời ca.
    • Bước 4: Xử lý kỹ thuật thanh nhạc chuyên sâu (legato, passage, staccato, sắc thái cường độ).
    • Bước 5: Hoàn thiện tác phẩm kết hợp kỹ năng biểu cảm và phong cách biểu diễn sân khấu.
  4. Sử dụng các phương pháp dạy học tích cực: Kết hợp thị phạm chuẩn xác của giảng viên với phương pháp so sánh, đàm thoại gợi mở.
  5. Ứng dụng công nghệ thông tin và phương tiện nghe nhìn: Sử dụng phần mềm thu âm, ghi hình để sinh viên tự đánh giá lỗi phát âm, vị trí âm thanh; nghe các bản ghi mẫu của các nghệ sĩ opera quốc tế.
  6. Tạo động lực học tập: Tổ chức các buổi báo cáo chuyên đề, thi biểu diễn thính phòng định kỳ nhằm kích thích tính chủ động luyện tập của sinh viên.

Thực nghiệm sư phạm:

  • Tác giả tiến hành thực nghiệm trên sinh viên giọng soprano, chia thành nhóm thực nghiệm (áp dụng quy trình và biện pháp mới) và nhóm đối chứng (học theo phương pháp truyền thống).
  • Nội dung thực nghiệm tập trung vào việc giảng dạy aria "Batti, batti o bel Masetto" (vở Don Giovanni).
  • Kết quả kiểm tra sau thực nghiệm được xử lý bằng thống kê toán học, chứng minh nhóm thực nghiệm có sự tiến bộ vượt trội về độ chuẩn xác kỹ thuật, khả năng phát âm ngoại ngữ và kỹ năng diễn cảm sân khấu so với nhóm đối chứng.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

  • Bổ sung và cụ thể hóa hệ thống lý luận dạy học thanh nhạc chuyên nghiệp đối với thể loại aria cổ điển phương Tây cho giọng nữ cao (soprano).
  • Làm sáng tỏ các thành tố của quá trình dạy học hát aria Mozart (mục tiêu, nội dung, phương pháp, hình thức tổ chức 1 thầy - 1 trò) dưới góc độ lý thuyết dạy học hiện đại và thuyết hành vi (S-C-R-B).
  • Phân tích và hệ thống hóa các đặc trưng kỹ thuật thanh nhạc bel canto (passage, legato, staccato, portamento) trong 3 vở opera kinh điển của Mozart làm cơ sở sư phạm.

Đóng góp về mặt thực tiễn

  • Khảo sát, đánh giá toàn diện thực trạng dạy và học hát aria Mozart tại Trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương, chỉ rõ các nguyên nhân dẫn đến hạn chế về kỹ thuật và phát âm ngoại ngữ của sinh viên.
  • Đề xuất bảng điều chỉnh, bổ sung danh mục aria Mozart phù hợp với từng chất giọng soprano (lyrico, dramatico, coloratura) theo từng năm học.
  • Xây dựng quy trình dạy học 5 bước khoa học và hệ thống bài tập kỹ thuật bổ trợ có tính ứng dụng cao, đã được kiểm chứng hiệu quả qua thực nghiệm sư phạm với bài "Batti, batti o bel Masetto".

Kiến nghị và đề xuất

  • Nhà trường và Khoa Piano - Thanh nhạc cần chuẩn hóa giáo trình môn Thanh nhạc, đưa danh mục aria Mozart thành nội dung bắt buộc trong các kỳ thi học phần và tốt nghiệp.
  • Mở các lớp bồi dưỡng bổ trợ ngữ âm tiếng Ý và tiếng Đức chuyên ngành thanh nhạc cho giảng viên và sinh viên.
  • Nâng cấp cơ sở vật chất phòng học chuyên dụng, trang bị hệ thống âm thanh, thiết bị ghi âm, ghi hình phục vụ việc tự rèn luyện của sinh viên.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

  • Hạn chế: Luận án giới hạn phạm vi khảo sát thực trạng và tổ chức thực nghiệm sư phạm tại Trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương; phạm vi tác phẩm tập trung vào 3 vở opera (Đám cưới Figaro, Don Giovanni, Cây sáo thần); phần thực nghiệm chuyên sâu chủ yếu tiến hành trên một aria cụ thể ("Batti, batti o bel Masetto").
  • Hướng nghiên cứu tiếp theo:
    • Mở rộng khảo sát và áp dụng quy trình biện pháp sư phạm tại các cơ sở đào tạo âm nhạc chuyên nghiệp khác trên toàn quốc (như Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam, Nhạc viện TP. Hồ Chí Minh, Trường Đại học Văn hóa Nghệ thuật Quân đội).
    • Nghiên cứu mở rộng phương pháp dạy học các aria của Mozart cho các loại giọng hát khác (tenor, baritone, bass, mezzo-soprano) và các thời kỳ âm nhạc khác (thời kỳ Lãng mạn, Bel Canto thế kỷ XIX của Rossini, Donizetti, Bellini, Verdi).

Giá trị tham khảo

  • Đối với giảng viên thanh nhạc: Là tài liệu tham khảo trực tiếp trong việc xây dựng giáo án, lựa chọn tác phẩm phù hợp với chất giọng soprano và áp dụng quy trình 5 bước để hướng dẫn sinh viên xử lý kỹ thuật phức tạp.
  • Đối với sinh viên và học viên chuyên ngành: Cung cấp tài liệu nghiên cứu về bối cảnh tác phẩm, cách thức luyện tập kỹ thuật hơi thở, khẩu hình và phương pháp phát âm tiếng Ý, tiếng Đức chuẩn xác khi hát opera cổ điển.
  • Đối với các nhà quản lý đào tạo: Cung cấp cơ sở khoa học để điều chỉnh chương trình khung, biên soạn giáo trình chính thức và xác định tiêu chí đánh giá chuẩn đầu ra cho chuyên ngành Đại học Thanh nhạc.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao aria của W. Mozart được coi là mẫu mực để rèn luyện giọng soprano trong đào tạo thanh nhạc?

Các aria của Mozart kết hợp chuẩn mực phong cách bel canto, đòi hỏi hơi thở sâu, vị trí âm thanh gom sáng và sự linh hoạt của thanh đới. Mozart viết các vai diễn dựa trên sự thấu hiểu giọng hát của các nghệ sĩ đương thời, khai thác trọn vẹn âm vực và các kỹ thuật legato, passage, staccato, giúp giọng soprano phát triển toàn diện trước khi tiếp cận các tác phẩm khó hơn của thời kỳ Lãng mạn.

2. Ba vở opera của W. Mozart được nghiên cứu trong luận án gồm những tác phẩm nào và phân bổ giọng soprano ra sao?

Ba vở opera được chọn là Đám cưới Figaro (Le nozze di Figaro), Don Giovanni và Cây sáo thần (Die Zauberflöte). Chúng đại diện cho các dạng giọng soprano:

  • Soprano kịch tính: Donna Anna, Donna Elvira (Don Giovanni).
  • Soprano trữ tình: Susanna, Nữ bá tước (Đám cưới Figaro), Zerlina (Don Giovanni), Pamina (Cây sáo thần).
  • Soprano màu sắc: Nữ hoàng đêm tối (Cây sáo thần).

3. Thực trạng giảng dạy aria Mozart tại Trường ĐHSP Nghệ thuật Trung ương gặp phải những tồn tại chính nào?

Khảo sát chỉ ra 3 hạn chế cơ bản:

  1. Thiếu giáo trình chuẩn hóa và danh mục tác phẩm bắt buộc, việc giao bài phụ thuộc vào sở thích cá nhân của giảng viên.
  2. Giảng viên tập trung nhiều vào kỹ thuật thanh nhạc mà ít hướng dẫn phân tích hoàn cảnh kịch, tâm lý nhân vật.
  3. Sinh viên phát âm tiếng Ý và tiếng Đức chưa chuẩn xác, ảnh hưởng đến độ vang và vị trí âm thanh.

4. Thuyết hành vi (S-C-R-B) được vận dụng vào quy trình dạy hát thanh nhạc như thế nào?

Thuyết hành vi của John B. Watson được cụ thể hóa thành chu trình tương tác: Giảng viên tổ chức bài tập và thị phạm mẫu ($S$); sinh viên nhận thức cơ chế phát âm và vị trí âm thanh ($C$); sinh viên thực hành phát âm và điều chỉnh thanh đới dưới sự sửa sai của thầy ($R$); hình thành kỹ năng và phản xạ thanh nhạc ổn định ($B$).

5. Tác phẩm nào được tác giả lựa chọn để tổ chức thực nghiệm sư phạm và kết quả ra sao?

Tác giả chọn aria "Batti, batti o bel Masetto" của nhân vật Zerlina trong vở Don Giovanni để thực nghiệm trên sinh viên soprano. Kết quả cho thấy nhóm thực nghiệm áp dụng quy trình 5 bước đạt điểm đánh giá kỹ thuật legato, chuyển âm khu, chuẩn xác phát âm tiếng Ý và biểu cảm sân khấu cao hơn rõ rệt so với nhóm đối chứng học theo phương pháp cũ.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Đào Thị Khánh Chi đã giải quyết một vấn đề chuyên môn quan trọng trong đào tạo thanh nhạc đại học tại Trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương. Tác giả đã làm sáng tỏ cơ sở lý luận về phong cách bel canto trong opera Mozart, phân tích sâu các kỹ thuật passage, staccato, legato dành cho giọng soprano và đánh giá khách quan thực trạng đào tạo tại cơ sở. Hệ thống 6 biện pháp sư phạm cùng quy trình dạy học 5 bước được xây dựng khoa học, có giá trị ứng dụng thực tiễn cao, đóng góp thiết thực vào việc nâng cao chất lượng đào tạo ca sĩ và giảng viên thanh nhạc chuyên nghiệp.