Nghiên Cứu Phương Pháp Dạy Học Hòa Tấu Dàn Nhạc Chèo Tại Nhà Hát Chèo Việt Nam

Khám phá luận văn thạc sĩ về dạy học hòa tấu dàn nhạc chèo tại Nhà hát Chèo Việt Nam, góp phần bảo tồn và phát triển nghệ thuật truyền thống.

• Tác giả: Đào Tuấn Hải
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Đỗ Hiệp
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Nghệ Thuật Trung Ương
• Chuyên ngành: Lý luận và Phương pháp dạy học Âm nhạc
• Đề tài: Nghiên Cứu Phương Pháp Dạy Học Hòa Tấu Dàn Nhạc Chèo Tại Nhà Hát Chèo Việt Nam
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TRẠNG DẠY HỌC HOÀ TẤU DÀN NHẠC TẠI NHÀ HÁT CHÈO VIỆT NAM
• 1.1. Một số khái niệm và thuật ngữ liên quan
• 1.2. Dàn nhạc chèo
• 1.3. Hoà tấu dàn nhạc chèo
• 1.4. Ứng tấu và thị tấu
• 1.4.1. Ứng tấu trong dàn nhạc chèo
• 1.4.2. Thị tấu
• 1.5. Phối khí
• 2. CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC HÒA TẤU NHẠC NỀN CHO HỌC SINH NHẠC CÔNG CHÈO
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghiên Cứu Dạy Hòa Tấu Dàn Nhạc Chèo Hiện Nay

Nghiên cứu về phương pháp dạy học hòa tấu chèo tại Nhà hát Chèo Việt Nam là một lĩnh vực quan trọng, góp phần vào việc bảo tồn và phát triển nghệ thuật chèo. Nhà hát Chèo Việt Nam, tiền thân là đoàn chèo Trung ương, đóng vai trò trung tâm trong việc nghiên cứu, khai thác, phục hồi và bảo tồn âm nhạc chèo truyền thống. Cùng với Ban nghiên cứu chèo, nhà hát đã thực hiện nhiều biện pháp bảo tồn như tập hợp các nghệ nhân chèo tứ chiếng, đầu tư khôi phục và dàn dựng các vở chèo truyền thống, tuyển sinh và liên kết đào tạo các thế hệ diễn viên, nhạc công nhằm bổ sung vào đội ngũ biểu diễn của Nhà hát. Sự phát triển của dàn nhạc chèo gắn liền với nhu cầu kịch bản và thị hiếu khán giả đương đại, thúc đẩy các nhạc sĩ sáng tác nhạc nền, ca khúc phối bè, góp phần lột tả sâu sắc nội tâm nhân vật và tình huống sân khấu. Nhiều phần nhạc nền đã trở thành kinh điển, mẫu mực, ví dụ như nhạc nền trong vở Súy Vân (Hoàng Kiều), Quan Âm Thị Kính (Ban nghiên cứu chèo), Lưu Bình - Dương Lễ (Bùi Đức Hạnh).

1.1. Vai Trò Quan Trọng Của Nhạc Nền Trong Nghệ Thuật Chèo

Nhạc nền đóng vai trò then chốt trong các vở chèo, tạo nên sự hoàn thiện về nội dung và nghệ thuật. Nhạc nền không chỉ đơn thuần là phần đệm mà còn góp phần thể hiện cảm xúc, tâm lý nhân vật, và miêu tả tình huống, cảnh trí. Việc nghiên cứu và phát triển phương pháp giảng dạy âm nhạc truyền thống tập trung vào nhạc nền là vô cùng cần thiết để nâng cao chất lượng biểu diễn chèo.

1.2. Thực Trạng Đào Tạo Nhạc Công Chèo Tại Nhà Hát Chèo Việt Nam

Hiện nay, nhiều học sinh nhạc công chèo, dù được đào tạo chuyên môn, vẫn còn bỡ ngỡ khi tham gia vào dàn nhạc chèo, đặc biệt là khi tiếp cận và thể hiện nhạc nền. Nội dung chương trình và giáo trình môn hòa tấu, đặc biệt là phần nhạc nền, còn nhiều bất cập và hạn chế. Việc xây dựng giáo trình dạy chèo phù hợp với trình độ và năng lực của học sinh là một yêu cầu cấp thiết.

II. Thách Thức Trong Dạy Hòa Tấu Dàn Nhạc Chèo Hiện Nay

Việc dạy và học chèo hiện nay đối mặt với nhiều thách thức, đặc biệt trong bối cảnh xã hội hiện đại. Sự thiếu hụt về phương pháp sư phạm chuyên sâu, đặc biệt trong lĩnh vực nghiên cứu sư phạm âm nhạc truyền thống, gây khó khăn cho việc truyền đạt kiến thức và kỹ năng cho học viên. Bên cạnh đó, sự thay đổi về thị hiếu khán giả và sự cạnh tranh từ các loại hình nghệ thuật khác đòi hỏi sự đổi mới trong phát triển dàn nhạc chèo để thu hút và giữ chân khán giả.

2.1. Hạn Chế Về Phương Pháp Dạy Hòa Tấu Nhạc Nền Chèo

Phương pháp dạy hòa tấu nhạc nền hiện tại chưa đáp ứng được yêu cầu thực tế của Nhà hát Chèo Việt Nam. Nhiều học sinh nhạc công gặp khó khăn trong việc phối hợp với dàn nhạc và thể hiện hiệu quả các tổng phổ nhạc nền. Cần có những phương pháp sư phạm cụ thể, thiết thực, phù hợp với năng lực và trình độ của học sinh.

2.2. Thiếu Hụt Tài Liệu Và Giáo Trình Chuyên Sâu Về Chèo

Tài liệu và giáo trình về hòa tấu dàn nhạc dân tộc, đặc biệt là về nhạc nền chèo, còn thiếu và chưa được cập nhật. Việc biên soạn và xuất bản các tài liệu chuyên sâu, có tính hệ thống là vô cùng cần thiết để phục vụ công tác giảng dạy và học tập. Các tài liệu này cần bao gồm các phân tích chi tiết về cấu trúc âm nhạc, kỹ thuật diễn tấu, và phong cách biểu diễn của nhạc nền chèo.

2.3. Khó Khăn Trong Việc Ứng Dụng Kỹ Thuật Hòa Tấu Chèo

Việc ứng dụng các kỹ thuật hòa tấu chèo vào thực tế biểu diễn còn gặp nhiều khó khăn. Học sinh cần được rèn luyện kỹ năng phối hợp với dàn nhạc, ứng tấu và xử lý các tình huống bất ngờ trên sân khấu. Cần có sự kết hợp giữa lý thuyết và thực hành, giữa kiến thức chuyên môn và kinh nghiệm biểu diễn.

III. Phương Pháp Dạy Học Hòa Tấu Dàn Nhạc Chèo Hiệu Quả Nhất

Để nâng cao hiệu quả dạy học hòa tấu dàn nhạc chèo, cần áp dụng các phương pháp sư phạm tiên tiến, kết hợp với những đặc trưng của âm nhạc chèo truyền thống. Việc phân tích âm nhạc, khai thác đặc tính của các nhạc khí, và cho học sinh tiếp cận với nhạc nền mẫu là những bước quan trọng trong quá trình đào tạo. Bên cạnh đó, cần chú trọng đến việc rèn luyện kỹ năng thực hành, phối hợp nhóm, và chỉ huy dàn nhạc.

3.1. Phân Tích Âm Nhạc Và Khai Thác Nhạc Khí Trong Dàn Chèo

Phân tích tính chất âm nhạc của các làn điệu chèo, đặc biệt là trong nhạc nền, là bước đầu tiên để hiểu rõ cấu trúc và ý nghĩa của tác phẩm. Khai thác đặc tính của các nhạc khí, bao gồm âm sắc, kỹ thuật diễn tấu, và vai trò trong dàn nhạc, giúp học sinh nắm vững cách sử dụng và phối hợp các nhạc cụ. Việc này giúp học sinh hiểu rõ hơn về kỹ thuật hòa tấu chèo.

3.2. Tiếp Cận Nhạc Nền Mẫu Và Thực Hành Hòa Tấu Chèo

Cho học sinh nghe và xem nhạc nền mẫu từ băng đĩa, video, hoặc trực tiếp tại Nhà hát Chèo Việt Nam giúp họ làm quen với phong cách biểu diễn và kỹ thuật hòa tấu. Hướng dẫn thực hành hòa tấu nhạc nền, bắt đầu từ việc rèn luyện từng bè, phối hợp nhóm, và cuối cùng là phối hợp tổng thể dưới sự chỉ huy của nhạc trưởng. Việc này giúp học sinh nâng cao kỹ năng đào tạo nhạc công chèo.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Dạy Hòa Tấu Nhạc Nền Vở Chèo Súy Vân

Việc ứng dụng các phương pháp dạy học vào thực tế là vô cùng quan trọng. Vở chèo Súy Vân, với phần nhạc nền đặc sắc do nhạc sĩ Hoàng Kiều sáng tác, là một ví dụ điển hình để minh họa cho các phương pháp dạy hòa tấu. Phân tích tổng phổ nhạc nền của vở Súy Vân giúp học sinh hiểu rõ hơn về cách phối khí, sử dụng nhạc cụ, và thể hiện cảm xúc trong biểu diễn chèo.

4.1. Phân Tích Tổng Phổ Nhạc Nền Vở Chèo Súy Vân

Phân tích chi tiết tổng phổ nhạc nền của vở Súy Vân, tập trung vào các yếu tố như giai điệu, hòa âm, tiết tấu, và âm sắc. Nghiên cứu cách nhạc sĩ Hoàng Kiều sử dụng các nhạc cụ dân tộc để tạo nên những hiệu ứng âm nhạc độc đáo và phù hợp với nội dung kịch bản. Việc này giúp học sinh hiểu rõ hơn về lịch sử dàn nhạc chèo.

4.2. Thực Hành Hòa Tấu Nhạc Nền Vở Chèo Súy Vân

Hướng dẫn học sinh thực hành hòa tấu nhạc nền của vở Súy Vân, bắt đầu từ việc luyện tập từng bè, phối hợp nhóm, và cuối cùng là phối hợp tổng thể dưới sự chỉ huy của nhạc trưởng. Khuyến khích học sinh sáng tạo và ứng tấu trong quá trình biểu diễn, đồng thời tuân thủ các nguyên tắc cơ bản của nghệ thuật chèo.

V. Kết Luận Tầm Quan Trọng Của Nghiên Cứu Dạy Hòa Tấu Chèo

Nghiên cứu về phương pháp dạy học hòa tấu dàn nhạc chèo có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo tồn và phát triển văn hóa chèo Việt Nam. Việc nâng cao chất lượng đào tạo nhạc công chèo, đặc biệt là trong lĩnh vực hòa tấu nhạc nền, góp phần vào sự phát triển bền vững của Nhà hát Chèo Việt Nam và các đoàn chèo trên cả nước. Cần có sự quan tâm và đầu tư hơn nữa vào lĩnh vực này để đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của xã hội.

5.1. Góp Phần Bảo Tồn Và Phát Triển Nghệ Thuật Chèo

Nghiên cứu này góp phần vào sự nghiệp bảo tồn âm nhạc chèo và phát triển nghệ thuật chèo truyền thống. Việc truyền dạy kiến thức và kỹ năng cho thế hệ trẻ giúp duy trì và phát huy những giá trị văn hóa độc đáo của dân tộc. Cần có sự phối hợp giữa các nhà nghiên cứu, nghệ sĩ, và nhà quản lý để tạo ra những sản phẩm nghệ thuật chất lượng cao.

5.2. Đề Xuất Giải Pháp Nâng Cao Chất Lượng Đào Tạo Chèo

Nghiên cứu này đề xuất những giải pháp cụ thể để nâng cao chất lượng đào tạo nhạc công chèo, đặc biệt là trong lĩnh vực hòa tấu nhạc nền. Việc áp dụng các phương pháp sư phạm tiên tiến, kết hợp với những đặc trưng của âm nhạc chèo, giúp học sinh phát triển toàn diện về kiến thức, kỹ năng, và phẩm chất. Cần có sự đổi mới trong chương trình đào tạo, giáo trình, và phương pháp giảng dạy để đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của xã hội.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Nghệ thuật chèo là một loại hình sân khấu truyền thống đặc sắc của Việt Nam, trong đó dàn nhạc chèo giữ vai trò quan trọng trong việc tạo nên không gian âm nhạc và hỗ trợ diễn xuất. Theo ước tính, Nhà hát Chèo Việt Nam hiện có khoảng 172 cán bộ viên chức và người lao động, trong đó có đội ngũ nhạc công chuyên nghiệp tham gia biểu diễn và đào tạo. Tuy nhiên, thực tế cho thấy nhiều học sinh nhạc công chèo, dù đã được đào tạo chuyên môn tại các trường nghệ thuật, vẫn gặp khó khăn trong việc tiếp cận và thể hiện phần hòa tấu nhạc nền trong các vở diễn. Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là xây dựng và đề xuất phương pháp dạy học hòa tấu dàn nhạc chèo, tập trung vào phần nhạc nền, nhằm nâng cao kỹ năng phối hợp và thể hiện hiệu quả tổng phổ nhạc nền cho học sinh nhạc công tại Nhà hát Chèo Việt Nam trong giai đoạn 2016-2018. Nghiên cứu có ý nghĩa thiết thực trong việc bảo tồn và phát triển nghệ thuật chèo truyền thống, đồng thời góp phần nâng cao chất lượng biểu diễn và đào tạo tại các đơn vị nghệ thuật chèo trên toàn quốc.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết và mô hình nghiên cứu về âm nhạc dân tộc, phương pháp dạy học âm nhạc và nghệ thuật hòa tấu dàn nhạc chèo. Hai lý thuyết trọng tâm được áp dụng gồm:

1. Lý thuyết về dàn nhạc chèo và hòa tấu: Dàn nhạc chèo là tập hợp các nhạc khí dân tộc gồm bộ gõ, bộ hơi, bộ dây kéo, dây gảy và dây gõ, phối hợp biểu diễn nhằm đệm hát và diễn tấu nhạc nền phục vụ kịch bản sân khấu. Hòa tấu dàn nhạc chèo bao gồm hai phương thức chính: ứng tấu (ngẫu hứng theo tình huống sân khấu) và thị tấu (diễn tấu theo bản nhạc viết sẵn). Khái niệm phối khí được hiểu là sự sáng tạo trong việc kết hợp các nhạc cụ nhằm thể hiện ý tưởng âm nhạc và nội dung tác phẩm.

2. Lý thuyết phương pháp dạy học âm nhạc: Phương pháp dạy học được hiểu là cách thức tổ chức hoạt động giữa giáo viên và học sinh nhằm giúp học sinh nắm vững kiến thức, kỹ năng và hình thành năng lực chuyên môn. Trong lĩnh vực hòa tấu dàn nhạc chèo, phương pháp dạy học cần chú trọng đến việc phân tích tác phẩm, khai thác đặc tính âm nhạc và kỹ thuật biểu diễn của từng nhạc cụ, đồng thời rèn luyện kỹ năng phối hợp nhóm và chỉ huy.

Các khái niệm chính bao gồm: dàn nhạc chèo, hòa tấu, ứng tấu, thị tấu, phối khí, nhạc nền trong chèo, hệ thống làn điệu chèo (Sắp, Đường trường, Sa lệch, Hề, Nói sử, Lệch), và phương pháp dạy học hòa tấu.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau:

• Phương pháp khảo sát, thu thập tư liệu: Thu thập và tổng hợp các công trình nghiên cứu, tài liệu liên quan đến nghệ thuật chèo, dàn nhạc chèo và phương pháp dạy học hòa tấu nhằm xây dựng cơ sở lý thuyết vững chắc.

• Phương pháp phân tích tổng hợp: Phân tích tổng phổ các đoạn nhạc nền trong vở chèo Suý Vân của nhạc sĩ Hoàng Kiều để làm rõ tính chất âm nhạc, thủ pháp phối khí và đặc điểm kỹ thuật biểu diễn, từ đó rút ra các nhận định khoa học phục vụ thiết kế phương pháp dạy học.

• Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Tổ chức dạy học thực nghiệm với học sinh nhạc công chèo tại Nhà hát Chèo Việt Nam nhằm kiểm chứng hiệu quả của phương pháp dạy học hòa tấu nhạc nền được đề xuất.

Cỡ mẫu nghiên cứu gồm học sinh hệ Trung cấp nhạc công chèo tại Nhà hát Chèo Việt Nam, được chọn theo phương pháp chọn mẫu thuận tiện dựa trên điều kiện thực tế và khả năng tham gia nghiên cứu. Thời gian nghiên cứu kéo dài từ năm 2016 đến 2018.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Thực trạng năng lực học sinh nhạc công chèo còn hạn chế: Qua khảo sát, khoảng 70% học sinh còn yếu về kỹ thuật nhạc cụ, đặc biệt là kỹ năng bấm phím và chạy nốt nhanh. Hơn 60% học sinh gặp khó khăn trong việc đọc nhạc và thị tấu các đoạn nhạc có tiết tấu phức tạp, đặc biệt là các đoạn có đảo phách ngoại đặc trưng trong âm nhạc chèo.

2. Nội dung chương trình và tài liệu dạy học chưa cụ thể, thiếu hệ thống: Hiện tại, Nhà hát Chèo Việt Nam chưa có chương trình dạy học hòa tấu nhạc nền chính thức, nội dung dạy chủ yếu do giáo viên tự biên soạn dựa trên các tổng phổ nhạc nền đã được sáng tác. Khoảng 80% giáo viên sử dụng phương pháp dạy truyền thống, chủ yếu là thị phạm và bắt chước, thiếu các hoạt động phân tích âm nhạc và rèn luyện kỹ năng phối hợp nhóm.

3. Phương pháp dạy học hòa tấu nhạc nền được đề xuất giúp nâng cao kỹ năng phối hợp và biểu diễn: Thực nghiệm sư phạm cho thấy, sau khi áp dụng phương pháp dạy học mới, 85% học sinh cải thiện rõ rệt kỹ năng đọc nhạc, phối hợp bè và thể hiện sắc thái âm nhạc trong các đoạn nhạc nền. Tỷ lệ học sinh đạt yêu cầu về kỹ thuật và biểu cảm âm nhạc tăng từ 40% lên 75%.

4. Vai trò quan trọng của phân tích tính chất âm nhạc và khai thác đặc tính nhạc cụ: Việc phân tích kỹ lưỡng tính chất âm nhạc từng đoạn nhạc nền, cùng với hướng dẫn khai thác đặc tính màu âm và kỹ thuật biểu diễn của từng nhạc cụ giúp học sinh hiểu sâu sắc hơn về nội dung và cảm xúc cần truyền tải, từ đó biểu diễn hiệu quả hơn.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân hạn chế năng lực của học sinh nhạc công chèo chủ yếu do thiếu chương trình đào tạo bài bản và phương pháp dạy học chưa phù hợp, dẫn đến việc học sinh chỉ tập trung vào kỹ thuật đơn thuần mà chưa phát triển được khả năng phối hợp và cảm thụ âm nhạc. So sánh với một số nghiên cứu trong lĩnh vực âm nhạc dân tộc, việc kết hợp phân tích âm nhạc và thực hành hòa tấu nhóm được xem là phương pháp hiệu quả để nâng cao năng lực biểu diễn.

Kết quả thực nghiệm cho thấy phương pháp dạy học hòa tấu nhạc nền được xây dựng dựa trên cơ sở lý thuyết về đặc tính âm nhạc chèo, kỹ thuật biểu diễn và phương pháp dạy học hiện đại đã mang lại hiệu quả rõ rệt. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ so sánh tỷ lệ học sinh đạt yêu cầu trước và sau thực nghiệm, cũng như bảng tổng hợp các kỹ năng được cải thiện.

Ý nghĩa của nghiên cứu không chỉ giúp nâng cao chất lượng đào tạo tại Nhà hát Chèo Việt Nam mà còn có thể áp dụng rộng rãi tại các đơn vị đào tạo và biểu diễn nghệ thuật chèo trên toàn quốc, góp phần bảo tồn và phát triển nghệ thuật truyền thống.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Xây dựng chương trình dạy học hòa tấu nhạc nền bài bản, khoa học: Thiết kế nội dung chương trình cụ thể, bao gồm phân tích tác phẩm, kỹ thuật biểu diễn, phối hợp nhóm và chỉ huy dàn nhạc. Mục tiêu nâng cao tỷ lệ học sinh đạt chuẩn kỹ năng hòa tấu lên ít nhất 80% trong vòng 2 năm. Chủ thể thực hiện: Ban giám đốc Nhà hát phối hợp với các chuyên gia âm nhạc.

2. Đào tạo nâng cao năng lực giáo viên dạy hòa tấu: Tổ chức các khóa tập huấn về phương pháp dạy học hiện đại, kỹ thuật phân tích âm nhạc và khai thác đặc tính nhạc cụ dân tộc. Thời gian thực hiện trong 12 tháng, nhằm cải thiện chất lượng giảng dạy và tăng cường khả năng hướng dẫn học sinh.

3. Đầu tư cơ sở vật chất, phòng tập chuyên biệt cho học sinh nhạc công: Xây dựng phòng tập nhạc riêng biệt, trang bị đầy đủ nhạc cụ và thiết bị hỗ trợ học tập nhằm tạo môi trường học tập chuyên nghiệp, thuận lợi cho việc luyện tập và phối hợp nhóm. Thời gian hoàn thành dự kiến 18 tháng.

4. Tăng cường thực hành hòa tấu nhóm và chỉ huy dàn nhạc trong quá trình đào tạo: Tổ chức các buổi tập luyện định kỳ, kết hợp với biểu diễn thực tế để học sinh nâng cao kỹ năng phối hợp và phản xạ âm nhạc. Mục tiêu đạt ít nhất 90% học sinh tham gia đều đặn và có tiến bộ rõ rệt sau mỗi kỳ học.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giáo viên và giảng viên âm nhạc dân tộc: Luận văn cung cấp phương pháp dạy học hòa tấu nhạc nền cụ thể, giúp nâng cao hiệu quả giảng dạy và phát triển kỹ năng biểu diễn cho học sinh.

2. Học sinh, sinh viên chuyên ngành âm nhạc truyền thống: Tài liệu giúp hiểu rõ đặc điểm âm nhạc chèo, kỹ thuật hòa tấu và cách phối hợp trong dàn nhạc chèo, hỗ trợ quá trình học tập và thực hành.

3. Nhà quản lý và lãnh đạo các đơn vị nghệ thuật chèo: Cung cấp cơ sở khoa học để xây dựng chương trình đào tạo, nâng cao chất lượng biểu diễn và phát triển đội ngũ nghệ sĩ, nhạc công.

4. Các nhà nghiên cứu âm nhạc dân tộc và văn hóa truyền thống: Luận văn góp phần làm sáng tỏ các khía cạnh lý luận và thực tiễn về nghệ thuật hòa tấu dàn nhạc chèo, mở rộng hiểu biết về âm nhạc truyền thống Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

1. Phương pháp dạy học hòa tấu nhạc nền trong chèo có gì đặc biệt?
   Phương pháp tập trung vào phân tích tính chất âm nhạc, khai thác đặc tính từng nhạc cụ và rèn luyện kỹ năng phối hợp nhóm, giúp học sinh không chỉ chơi đúng nốt mà còn thể hiện được sắc thái và cảm xúc của tác phẩm.

2. Tại sao học sinh nhạc công chèo thường gặp khó khăn khi hòa tấu nhạc nền?
   Nguyên nhân chính là do thiếu chương trình đào tạo bài bản, kỹ năng đọc nhạc và thị tấu còn yếu, cùng với phương pháp dạy học truyền thống chưa phát huy được khả năng phối hợp và cảm thụ âm nhạc.

3. Vai trò của nhạc nền trong nghệ thuật chèo là gì?
   Nhạc nền giúp tạo không gian âm nhạc, phụ họa cho tình huống kịch, khắc họa tính cách nhân vật và dẫn dắt chuyển cảnh, góp phần làm phong phú và sâu sắc nội dung vở diễn.

4. Làm thế nào để nâng cao kỹ năng hòa tấu cho học sinh nhạc công chèo?
   Cần kết hợp giảng dạy lý thuyết âm nhạc, phân tích tác phẩm, thực hành kỹ thuật nhạc cụ và luyện tập phối hợp nhóm thường xuyên dưới sự hướng dẫn của giáo viên có chuyên môn.

5. Phương pháp dạy học hòa tấu nhạc nền có thể áp dụng ở đâu ngoài Nhà hát Chèo Việt Nam?
   Phương pháp này phù hợp với các đơn vị đào tạo và biểu diễn nghệ thuật chèo khác trên toàn quốc, cũng như các trường nghệ thuật dân tộc có chương trình đào tạo nhạc công chèo.

Kết luận

• Luận văn đã làm rõ thực trạng và những hạn chế trong dạy học hòa tấu nhạc nền tại Nhà hát Chèo Việt Nam, đặc biệt về kỹ năng đọc nhạc, thị tấu và phối hợp nhóm của học sinh nhạc công.
• Đã xây dựng và thực nghiệm thành công phương pháp dạy học hòa tấu nhạc nền dựa trên phân tích tính chất âm nhạc và khai thác đặc tính nhạc cụ, giúp nâng cao hiệu quả đào tạo.
• Phương pháp đề xuất góp phần nâng cao chất lượng biểu diễn và đào tạo, đồng thời hỗ trợ công tác bảo tồn và phát triển nghệ thuật chèo truyền thống.
• Khuyến nghị xây dựng chương trình đào tạo bài bản, đào tạo giáo viên, đầu tư cơ sở vật chất và tăng cường thực hành hòa tấu nhóm.
• Các bước tiếp theo bao gồm mở rộng thực nghiệm, hoàn thiện tài liệu giảng dạy và triển khai áp dụng rộng rãi tại các đơn vị nghệ thuật chèo trong nước.

Hành động ngay hôm nay để góp phần phát triển nghệ thuật chèo truyền thống và nâng cao chất lượng đào tạo nhạc công chèo tại Nhà hát Chèo Việt Nam!

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TRẠNG DẠY HỌC HOÀ TẤU DÀN NHẠC TẠI NHÀ HÁT CHÈO VIỆT NAM 1. Một số khái niệm và thuật ngữ liên quan 1. Dàn nhạc chèo Theo các nhà nghiên cứu, Dàn nhạc chèo là một khái niệm mới xuất hiện. Trong nghệ thuật chèo truyền thống, cha ông chúng ta không dùng thuật ngữ “dàn nhạc” mà chỉ tập hợp một số nhạc cụ lại với nhau rồi cùng “tấu” lên theo những phương thức riêng, không giống với phương thức diễn tấu của các dàn nhạc phương Tây.

Bàn về vấn đề này, nhạc sĩ Trần Vinh có nêu: “Khái niệm dàn nhạc chèo cũng mới hình thành nửa thế kỷ qua - trước đây, cha ông ta khi đệm, tòng cho hát cũng chỉ lấy có bộ gõ là cơ bản rồi về sau mới thêm nhạc khí - nhị, sáo đưa vào”[37; 319]. Như vậy, trong nghệ thuật chèo truyền thống, xưa, các nhạc khí có chức năng chủ yếu là “đệm tòng” cho hát, tức là theo hát. Ngoài ra, dàn nhạc còn có chức năng phụ hoạ làm nền cho những tình huống sân khấu. Tuy nhiên âm nhạc lúc này chưa có tính độc lập với đúng nghĩa của nó.

Chỉ từ khi có sự tham gia của những đoạn nhạc nền hoà tấu không lời do các nhạc sĩ chuyên nghiệp sáng tác thì dàn nhạc chèo dường như mới thực sự có tiếng nói độc lập. Từ cơ sở nêu trên, chúng tôi xin nêu một khái niệm về dàn nhạc chèo như sau: Dàn nhạc chèo là một tập hợp các nhạc khí dân tộc cùng tham gia hoà tấu nhạc đệm cho hát chèo và diễn tấu các đoạn nhạc phụ trợ cho nội dung kịch bản, hành động sân khấu chèo. Nói đến dàn nhạc chèo là liên quan đến sự tham gia của các nhạc khí thuộc các tổ, bộ khác nhau như bộ dây bao gồm các nhạc khí dây gảy, dây kéo và dây gõ (Tam thập lục); bộ hơi như Sáo ngang, Tiêu; bộ gõ bao gồm các loại trống, Mõ, Phèng la, Tiu, Cảnh, Phách. Dàn nhạc chèo có thể hoà 8 tấu nhạc không lời hoặc đệm cho hát chèo.

Dàn nhạc chèo là một bộ phận không thể thiếu trong nghệ thuật chèo. Hoà tấu dàn nhạc chèo Về khái niệm hoà tấu. Cuốn Từ điển tiếng Việt chỉ giải nghĩa khái niệm hoà tấu một cách đơn giản, ngắn gọn, hoà tấu là: “cùng biểu diễn một bản nhạc” [35; 576]. Như vậy, yếu tố cơ bản của khái niệm hoà tấu là chỉ hoạt động cùng tham gia biểu diễn, trình diễn một tác phẩm âm nhạc của một số người, một nhóm người hay nhiều người.

Từ khái niệm hoà tấu có thể liên hệ tới khái niệm hoà tấu dàn nhạc chèo như sau: Hoà tấu dàn nhạc chèo là hoạt động của nhiều người cùng tham gia diễn tấu phần nhạc đệm cho hát chèo và các đoạn nhạc không lời, có lời nhằm phụ hoạ cho nội dung kịch bản và hành động của nhân vật trên sân khấu chèo. Với khái niệm nêu trên, có thể thấy, hoà tấu dàn nhạc chèo có hai dạng mang hai chức năng rõ rệt, đó là tham gia đệm cho hát và hoà tấu nhạc phụ hoạ cho nội dung, hành động của sân khấu chèo. Ứng tấu và thị tấu 1. Ứng tấu trong dàn nhạc chèo Ứng tấu là một phương thức khá phổ biến trong một số thể loại âm nhạc của các dân tộc trên thế giới nói chung và trong âm nhạc dân gian truyền thống Việt Nam nói riêng.

Theo Từ điển tiếng Việt, ứng tấu là: “chơi nhạc theo cảm hứng mới nảy sinh, không theo bản nhạc viết sẵn” [35; 1395]. Trong âm nhạc chèo truyền thống, khái niệm ứng tấu được hiểu là công việc mà người nghệ nhân nhạc công chỉ dựa vào hơi, làn điệu, tiết tấu, nhịp điệu của các điệu hát mà diễn viên thể hiện trên sân khấu để chơi “tòng” theo. Khi làm nền cho hành động của các nhân vật trên sân khấu, nhạc công cũng chơi nhạc với phương thức ứng tấu tức là ngẫu hứng tại chỗ là chủ yếu. Các 9 câu nhạc, đoạn nhạc do nhạc công ứng tấu không được viết sẵn ra trên tổng phổ dàn nhạc giống như trong hoà tấu dàn nhạc giao hưởng của âm nhạc phương Tây.

Người nhạc công trong dàn nhạc chèo luôn phải biết phản ứng nhanh đối với các tình huống trên sân khấu, thậm chí là những tình huống nằm ngoài dự định. Chẳng hạn, trước khi vào hát, thông thường, nhạc công dạo một đến hai câu nhạc thì diễn viên vào ngâm hay hát, nhưng vì một “trục trặc” nào đó, người diễn viên chưa hát thì người nhạc công phải biết ứng tấu tại chỗ, tức là, dạo thêm ba hay bốn câu nhạc làm sao không để cho diễn viên bị hụt hẫng và tiếp tục diễn một cách thoải mái tự nhiên. Biểu hiện rõ nhất về ứng tấu, trước hết phải kể đến vai trò của bộ gõ trong dàn nhạc chèo. Bộ gõ luôn phải luôn theo sát từng hành động, cử chỉ của các nhân vật trên sân khấu.

Bộ gõ thường đảm nhiệm vai trò chơi ngẫu hứng tiết tấu theo tính cách của các nhân vật. Hành động của nhân vật thế nào thì người chơi trống phải minh họa như vậy. Chẳng hạn, khi cần khắc hoạ tâm trạng xáo động, đầy căng thẳng của nhân vật Suý Vân trong màn Suý Vân giả dại (vở chèo Suý Vân) tất các các nhạc khí khác đã phải nhường chỗ cho bộ gõ. Ở màn diễn này, các nghệ nhân nhạc công đảm nhiệm bộ gõ đã phát huy được hết khả năng ứng tấu nhạc nền của mình theo phương thức dân gian truyền thống.

Vai trò của dàn nhạc nói chung trong ứng tấu cũng rất quan trọng. Chẳng hạn, với một đoạn nhạc nền phục vụ cho chuyển cảnh chỉ khoảng 10 đến 20 giây, nhưng có lúc, trên sân khấu chuyển xong trước, ngược lại, có hôm, do lỗi kỹ thuật không chuyển cảnh kịp, lúc này người chỉ huy và các nhạc công trong dàn nhạc phải “phản ứng” tại chỗ để có thể cắt ngắn hoặc kéo dài thêm phần nhạc nền cho khớp với phần biểu diễn trên sân khấu của diễn viên. Tóm lại, ứng tấu là một phương thức quan trọng trong dàn nhạc chèo. Xưa kia, có khi chỉ cần vài ba cây đàn với bộ gõ là các nghệ nhân nhạc công đã có thể chơi nhạc ứng tấu phục vụ cho các vở chèo.

Tuy nhiên, ứng tấu đòi 10 hỏi kinh nghiệm và “vốn liếng”của người nhạc công chèo phải tương đối phong phú.TS Nguyễn Thị Nhung: Các nhạc công chèo chẳng bao giờ có bản nhạc bởi lẽ họ đã thuộc các làn điệu Chèo, nắm vững tính chất của từng vai để cùng với diễn viên thể hiện nhân vật. Tuy nhiên, khi diễn tấu, họ đã tuân thủ nghiêm túc các nguyên tắc có tính cơ bản nhất, trong đó có những khoảng trống dành cho sự sáng tạo của từng nhạc công [28; 53]. “Khoảng trống” mà PGS.TS Nguyễn Thị Nhung nói tới, theo chúng tôi hiểu, chính là ứng tấu. Như vậy, ứng tấu vừa mang tính ngẫu hứng vừa dựa trên một số nguyên tắc nhất định được các nghệ nhân chèo đặt ra và tuân thủ.

Thị tấu Thị tấu là một thuật ngữ được sử dụng phổ biến trong âm nhạc nói chung và lĩnh vực hoà tấu dàn nhạc nói riêng. Khái niệm thị tấu được hiểu là việc người nhạc công khi độc tấu (solo) hoặc tham gia hoà tấu dàn nhạc thường nhìn vào bản nhạc được viết sẵn và thể hiện ngay tức thì, đáp ứng được yêu cầu nhất định của tác phẩm và nhu cầu thực tế đặt ra. Như vậy, khác với khái niệm ứng tấu, thị tấu luôn gắn liền với các bài bản, tác phẩm âm nhạc được viết sẵn và được cố định các nguyên tắc, kỹ thuật, cách thể hiện. Bởi, có bản nhạc viết sẵn thì mới nảy sinh hình thức thị tấu tức là nghệ sĩ, nhạc công nhìn vào bản nhạc và diễn tấu tức thì, chưa qua tập luyện trước.

Trong hoà tấu dàn nhạc chèo, đặc biệt là đối với các đoạn nhạc nền, nhiều lúc, do yêu cầu về thời gian và các yêu cầu khác đòi hỏi người nhạc công phải có năng lực thị tấu tốt. Chẳng hạn, khi nhạc sĩ sáng tác xong phần nhạc nền của vở diễn và đưa ra dàn dựng cho dàn nhạc thì các nhạc công phải thực hiện được nhanh các bản phân phổ ngay tại chỗ và phối hợp được với các bè khác trong dàn nhạc kết hợp với sự hướng dẫn chung của người dàn dựng chỉ huy (nhạc trưởng). Thị tấu đòi hỏi ở người nhạc công nhiều yếu tố, 11 trong đó, yếu tố kỹ thuật cá nhân, khả năng nhìn, đọc nhạc nhanh, chính xác và hiểu được các thuật ngữ sắc thái biểu cảm của tác phẩm. Phối khí Theo nhạc sĩ - NSND Trần Qúi “phối khí - định nghĩa đơn giản là sự phối hợp các nhạc khí cùng diễn tấu” [31; 156].

Tuy nhiên, với quan niệm mà tác giả đưa ra, cần hiểu khái niệm phối khí một cách sâu sắc và rộng hơn, đó là một công việc đòi hỏi sự sáng tạo của người nhạc sĩ trong việc sử dụng các kỹ thuật, âm sắc, tính năng, đặc tính của các nhạc cụ trong dàn nhạc nhằm thể hiện các ý tưởng âm nhạc, làm nổi bật tính chất âm nhạc, nội dung tư tưởng của tác phẩm âm nhạc. Ngoài ra, phối khí còn bao gồm cả các thủ pháp, kỹ thuật tiết chế âm lượng của các nhạc cụ trong dàn nhạc. Chẳng hạn, cần giảm âm lượng hay tăng cường âm lượng, hoặc phối “dày” hay phối “mỏng” hay sử dụng, phối hợp âm sắc của nhạc cụ này với nhạc cụ kia cho hợp lý và đạt hiệu quả cao là hoàn toàn phụ thuộc vào năng lực của nhạc sĩ phối khí. Như vậy, có thể thấy, phối khí rất quan trọng.

Do đó, nghiên cứu nghệ thuật hoà tấu dàn nhạc và dạy học hoà tấu dàn nhạc cần chú trọng đến các thủ pháp phối khí của tác phẩm. Với quan điểm này, trong luận văn chúng tôi sẽ xem xét một số thủ pháp phối khí tiêu biểu trong phần nhạc nền của vở chèo Suý Vân do nhạc sĩ Hoàng Kiều sáng tác, nhằm trang bị thêm cho học sinh nhạc công chèo những kiến thức cần thiết trong quá trình dạy học môn hoà tấu nhạc nền tại Nhà hát Chèo Việt Nam. Phương pháp, dạy học và phương pháp dạy học 1. Phương pháp Theo Từ điển mở wikitionary, phương pháp là “lề lối và cách thức tiến hành công tác với kết quả tốt nhất” [38].

Cuốn Từ điển tiếng Việt giải nghĩa phương pháp là: “cách thức nghiên cứu, nhìn nhận các hiện tượng của tự nhiên và đời sống xã hội”.