Dạy Học Dựa Vào Tìm Tòi Ở Tiểu Học Với Sự Hỗ Trợ Của Công Nghệ Thông Tin

Luận án tiến sĩ nghiên cứu dạy học dựa vào tìm tòi ở tiểu học với sự hỗ trợ của công nghệ thông tin, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng dụng trong lĩnh vực giáo dục

• Tác giả: Lê Thị Hồng Chi
• Người hướng dẫn: TS. Vũ Trọng Rỹ
• Trường học: Viện Khoa Học Giáo Dục Việt Nam
• Chuyên ngành: Lí Luận Và Lịch Sử Giáo Dục
• Đề tài: Dạy Học Dựa Vào Tìm Tòi Ở Tiểu Học Với Sự Hỗ Trợ Của Công Nghệ Thông Tin
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về dạy học dựa vào tìm tòi ở tiểu học

Dạy học dựa vào tìm tòi là một phương pháp giáo dục hiện đại, giúp học sinh phát triển tư duy độc lập và khả năng tự học. Phương pháp này không chỉ khuyến khích học sinh tìm kiếm kiến thức mà còn tạo ra môi trường học tập tích cực. Việc áp dụng công nghệ thông tin trong dạy học dựa vào tìm tòi càng làm tăng hiệu quả của phương pháp này. Theo nghiên cứu của Lê Thị Hồng Chi, việc sử dụng công nghệ thông tin trong giáo dục tiểu học đã trở thành một xu hướng quan trọng, giúp nâng cao chất lượng dạy học.

1.1. Khái niệm dạy học dựa vào tìm tòi

Dạy học dựa vào tìm tòi là phương pháp giáo dục mà học sinh chủ động khám phá kiến thức thông qua các hoạt động thực tiễn. Phương pháp này giúp học sinh phát triển khả năng tư duy phản biện và sáng tạo.

1.2. Vai trò của công nghệ thông tin trong dạy học

Công nghệ thông tin đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ dạy học dựa vào tìm tòi. Nó cung cấp các công cụ và tài nguyên giúp học sinh dễ dàng tiếp cận thông tin và thực hiện các hoạt động học tập.

II. Thách thức trong việc áp dụng dạy học dựa vào tìm tòi

Mặc dù dạy học dựa vào tìm tòi mang lại nhiều lợi ích, nhưng việc áp dụng phương pháp này trong giáo dục tiểu học vẫn gặp nhiều thách thức. Một số giáo viên chưa được đào tạo đầy đủ về phương pháp này, dẫn đến việc áp dụng không hiệu quả. Ngoài ra, tâm lý ngại thay đổi cũng là một rào cản lớn trong việc áp dụng công nghệ thông tin vào dạy học.

2.1. Thiếu kiến thức và kỹ năng của giáo viên

Nhiều giáo viên chưa được trang bị kiến thức cần thiết về dạy học dựa vào tìm tòi, dẫn đến việc khó khăn trong việc áp dụng phương pháp này trong lớp học.

2.2. Tâm lý e ngại thay đổi

Một số giáo viên có tâm lý e ngại khi áp dụng phương pháp dạy học mới, họ lo ngại rằng việc thay đổi sẽ làm mất thời gian và không đạt được hiệu quả như mong muốn.

III. Phương pháp dạy học dựa vào tìm tòi hiệu quả

Để dạy học dựa vào tìm tòi đạt hiệu quả, cần xây dựng quy trình dạy học rõ ràng và hợp lý. Quy trình này bao gồm việc xác định mục tiêu học tập, thiết kế hoạt động học tập và đánh giá kết quả học tập. Việc sử dụng công nghệ thông tin trong quy trình này sẽ giúp học sinh dễ dàng tiếp cận và thực hiện các hoạt động tìm tòi.

3.1. Xác định mục tiêu học tập

Mục tiêu học tập cần được xác định rõ ràng để hướng dẫn học sinh trong quá trình tìm tòi. Mục tiêu này nên phù hợp với khả năng và nhu cầu của học sinh.

3.2. Thiết kế hoạt động học tập

Hoạt động học tập cần được thiết kế đa dạng và phong phú, khuyến khích học sinh tham gia tích cực vào quá trình học tập. Các hoạt động này có thể bao gồm thảo luận nhóm, thực hành và nghiên cứu dự án.

IV. Ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học dựa vào tìm tòi

Công nghệ thông tin có thể được ứng dụng trong nhiều khía cạnh của dạy học dựa vào tìm tòi. Việc sử dụng các phần mềm học tập, tài liệu trực tuyến và các công cụ hỗ trợ học tập sẽ giúp học sinh dễ dàng tiếp cận thông tin và thực hiện các hoạt động tìm tòi một cách hiệu quả hơn.

4.1. Sử dụng phần mềm học tập

Phần mềm học tập giúp học sinh có thể tự học và tìm tòi kiến thức một cách chủ động. Các phần mềm này thường có giao diện thân thiện và dễ sử dụng.

4.2. Tài liệu trực tuyến và nguồn thông tin

Việc cung cấp tài liệu trực tuyến và các nguồn thông tin phong phú sẽ giúp học sinh dễ dàng tìm kiếm và khai thác kiến thức một cách hiệu quả.

V. Kết quả nghiên cứu về dạy học dựa vào tìm tòi

Nghiên cứu cho thấy rằng việc áp dụng dạy học dựa vào tìm tòi với sự hỗ trợ của công nghệ thông tin đã mang lại nhiều kết quả tích cực. Học sinh không chỉ phát triển kỹ năng tư duy mà còn nâng cao khả năng tự học và hợp tác trong nhóm. Kết quả này cho thấy rằng phương pháp dạy học này cần được mở rộng và áp dụng rộng rãi hơn trong giáo dục tiểu học.

5.1. Phát triển kỹ năng tư duy của học sinh

Học sinh tham gia vào các hoạt động tìm tòi sẽ phát triển kỹ năng tư duy phản biện và sáng tạo, giúp họ tự tin hơn trong việc giải quyết vấn đề.

5.2. Nâng cao khả năng tự học

Việc áp dụng công nghệ thông tin trong dạy học giúp học sinh dễ dàng tiếp cận kiến thức và phát triển khả năng tự học, từ đó nâng cao kết quả học tập.

VI. Kết luận và hướng phát triển tương lai

Dạy học dựa vào tìm tòi với sự hỗ trợ của công nghệ thông tin là một phương pháp giáo dục hiệu quả, giúp học sinh phát triển toàn diện. Để đạt được hiệu quả cao hơn, cần tiếp tục nghiên cứu và phát triển các phương pháp dạy học mới, đồng thời bồi dưỡng cho giáo viên về kiến thức và kỹ năng cần thiết. Hướng tới tương lai, việc áp dụng công nghệ thông tin trong giáo dục sẽ ngày càng trở nên quan trọng và cần thiết.

6.1. Đề xuất các giải pháp phát triển

Cần xây dựng các chương trình đào tạo cho giáo viên về dạy học dựa vào tìm tòi và ứng dụng công nghệ thông tin trong giáo dục.

6.2. Tương lai của dạy học dựa vào tìm tòi

Dạy học dựa vào tìm tòi sẽ tiếp tục phát triển và trở thành một phần quan trọng trong giáo dục tiểu học, giúp học sinh chuẩn bị tốt hơn cho tương lai.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA DẠY HỌC DỰA VÀO TÌM TÒI Ở TIỂU HỌC VỚI SỰ HỖ TRỢ CỦA CÔNG NGHỆ THÔNG TIN 1. Tổng quan về dạy học dựa vào tìm tòi ở tiểu học với sự hỗ trợ của công nghệ thông tin 1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới Cho đến nay, dạy học dựa vào tìm tòi (DHDVTT) hay còn gọi là dạy học tìm tòi không còn mới mẻ, xa lạ đối với nền giáo dục trên thế giới nói chung và Việt Nam nói riêng. Lí luận DHDVTT được khởi nguồn và hình thành dựa trên các tư tưởng, nghiên cứu của J.

Piaget và Vygotxki. Tuy nhiên, kiểu dạy học này chỉ thực sự được sử dụng rộng rãi ở nước Mĩ nói riêng và trên toàn thế giới nói chung sau sự kiện Sputnik những năm giữa thế kỉ XX. Những người đại biểu cho lí luận DHDVTT thời kì này có thể kể đến J. Schwab - người khuyến khích GV sử dụng phòng thí nghiệm để giúp HS học tập các khái niệm khoa học, S.

Jerome Bruner - một trong những người có công đầu tiên nghiên cứu để áp dụng thành công phương pháp tìm tòi vào thực tiễn dạy học và J. Richard Suchman - cha đẻ của chương trình DHDVTT ở Mĩ v. Có thể thấy, mặc dù các nhà nghiên cứu chưa đưa ra một hệ thống lí luận đầy đủ về DHDVTT và vẫn có cả ý kiến ủng hộ lẫn chỉ trích kiểu dạy học này thì nó vẫn tiếp tục được ứng dụng vào dạy các môn học (không chỉ riêng với các môn khoa học tự nhiên như trước đây) và tất cả các cấp học từ mầm non đến đại học. Tác giả của cuốn sách nổi tiếng "A History of Ideas in Science Education: Implications for Practice" - George DeBoer (1991) đã từng viết: "Nếu một từ duy nhất đã được chọn để mô tả các mục tiêu của giáo 22 dục khoa học trong thời gian 30 năm bắt đầu từ cuối những năm 1950, đó sẽ là từ "tìm tòi" (inquiry).

Hiện nay, các nghiên cứu về DHDVTT theo những xu hướng chủ yếu sau: Xu hướng 1: Nghiên cứu các điểm mạnh và hạn chế của DHDVTT Các công trình trong hướng này tập trung trả lời câu hỏi: Tại sao nên ( hay không nên) sử dụng DHDVTT? Dưới con mắt của một số nhà phê bình (Paul A. Kirscher, John Sweller, Richard E. Clard,…) [97] thì DHDVTT gây lúng túng cho người học. Một số nhà khoa học khác (thí dụ như nhà lí thuyết hàng đầu David Ausubel) cho rằng tìm tòi, khám phá là phương pháp tuyệt vời tạo ra được cách học tổng hợp.

Còn lại, phần đông các tác giả dung hoà hai quan điểm trên, chỉ ra cả ưu điểm và hạn chế của DHDVTT, đồng thời khẳng định những lợi ích mà nó đem lại cho người học vượt xa các hạn chế. Tiêu biểu cho hướng nghiên cứu này có thể kể đến Geoffrey Petty [69], A. Saeed Khan, Shaukat Hussain, Riasat Ali [94], Neil Postman và Weingartner Charles [107],… - Xu hướng 2: Nghiên cứu các dạng tìm tòi, mức độ, mô hình tìm tòi trong dạy học. Các tác giả quan tâm đến vấn đề này gồm: H.

S Yazmín Rivera [109], Hassard [114.d], … - Xu hướng 3: Nghiên cứu DHDVTT cho các đối tượng người học (khuyết tật, bình thường, có khả năng đặc biệt), các cấp học (mầm non, tiểu học, trung học, đại học), cho các môn học (bao gồm cả khoa học tự nhiên, khoa học xã hội, ngôn ngữ,…). Các tác giả tiêu biểu cho hướng nghiên cứu này gồm: Len Frobisher [21], Barbara Jaworki [44], K. Metz [102],… -Xu hướng 4: Nghiên cứu DHDVTT trong đào tạo, bồi dưỡng GV; trong phát triển chương trình và biên soạn các tài liệu dạy học. Có thể kể đến: A.M [106] … -Xu hướng 5: Nghiên cứu DHDVTT với sự hỗ trợ của CNTT Việc nghiên cứu tổ chức DHDVTT với sự hỗ trợ của CNTT và truyền thông như một hướng để nâng cao hiệu quả dạy học cũng bắt đầu được quan tâm nhiều hơn trong thời gian gần đây.

Có thể kể đến công trình của các tác giả Mara Alagic, Catherine Yeotis, Glyn Rimmington, David Koert [83], D. Rubin [104], Maureen Brown Yoder [110],… Trong đó, các tác giả bước đầu đề cập đến việc sử dụng các thành tựu của CNTT và truyền thông, đặc biệt là vấn đề tìm kiếm, thu thập thông tin trên mạng internet để nâng cao hiệu quả học tập dựa vào tìm tòi. Tuy nhiên, các nghiên cứu nghiêng về trình bày sự hữu ích của CNTT và truyền thông, chưa thực sự chỉ ra cách sử dụng các thành tựu đó như thế nào để hỗ trợ việc DHDVTT trong lớp học. Tóm lại, có thể khẳng định, DHDVTT được ra đời và hình thành nhờ đóng góp to lớn của các nhà giáo dục học, tâm lí học vĩ đại như: John Dewey (1859 - 1952), Jean Piaget (1896 - 1980), Lev Vygotsky (1896 - 1934), Jerome Bruner (1915).

Trong hơn 3 thập kỉ qua, các nghiên cứu về dạy học theo thuyết kiến tạo nói chung, DHDVTT nói riêng đã được phát triển ở khắp nơi trên thế giới như Canada, Anh, Mỹ, Australia,. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam Ở Việt Nam, vấn đề phát huy tính tích cực học tập của HS, giúp HS tìm tòi, khám phá kiến thức cũng được đặt ra trong ngành giáo dục nước ta từ lâu và hiện nay đang được đặc biệt nhấn mạnh. Nhiều nhà sư phạm đã quan tâm tìm hiểu về DHDVTT, đưa ra các quan niệm, thuật ngữ, có thể không giống nhau nhưng thống nhất về mặt tư 24 tưởng: "Dạy học tự phát hiện" (Đỗ Đình Hoan, Nguyễn Hữu Hợp, Nguyễn Tuyết Nga), "Phương pháp phát hiện lại" (Nguyễn Kỳ), "Kiến tạo - tìm tòi" (Đặng Thành Hưng, Lê Nguyên Long) hay "Dạy học khám phá", "Dạy học khám phá có hướng dẫn", "Dạy học bằng các hoạt động khám phá" (Trần Thúc Trình, Trần Bá Hoành, Bùi Văn Nghị, Lê Võ Bình, Nguyễn Văn Hiến, .), "Dạy học khám phá theo thuyết kiến tạo", "Dạy học phát hiện theo thuyết kiến tạo" (Phó Đức Hoà, Nguyễn Thị Lan Anh). Có thể thấy, vấn đề tìm tòi, khám phá trong học tập đã được các tác giả quan tâm, nghiên cứu, vận dụng ở nhiều cấp độ và phương diện khác nhau.

Nghiên cứu ở tầng phương pháp luận có thể kể đến các nhà giáo dục học như: Nguyễn Hữu Châu, Đặng Thành Hưng, Phan Trọng Ngọ,. với một số công trình tiêu biểu như: -Tìm hiểu "Cơ sở lí luận của lí thuyết kiến tạo trong dạy học" [12], tác giả Nguyễn Hữu Châu, Cao Thị Hà đã phân tích cơ sở triết học, cơ sở tâm lí học và giáo dục học của lí thuyết kiến tạo, từ đó kết luận: "Theo quan niệm của lí thuyết kiến tạo thì hoạt động dạy được hiểu là hoạt động của GV nhằm tổ chức và điều khiển hoạt động học của HS. Khác với những lí thuyết dạy học khác, lí thuyết kiến tạo quan niệm GV không phải là người cung cấp những tri thức sẵn có cho HS mà phải là người hướng dẫn để HS tự khám phá ra tri thức, thực hiện những nhiệm vụ học tập từ đó kiến tạo kiến thức cho bản thân". Như vậy, nghiên cứu đã khẳng định DHDVTT là một trong những kiểu dạy học đặc thù của lí thuyết kiến tạo.

-Cũng nghiên cứu về lí thuyết kiến tạo trong học tập, trong "Cơ sở tâm lí học giáo dục" [39], Đặng Thành Hưng cũng cho rằng cách tiếp cận kiến tạo trong học tập, dạy học góp phần phát triển một hệ các phương pháp dạy học thể hiện nhiều ưu điểm mà hiện nay giáo dục thế giới thừa nhận, trong đó có các kiểu phương pháp kiến tạo - tìm tòi thực nghiệm, nghiên cứu điều tra v. 25 -Trong "Dạy học và phương pháp dạy học trong nhà trường" [67], ''Cơ sở triết học và tâm lí học của đổi mới phương pháp dạy học trong trường phổ thông" [68], Phan Trọng Ngọ đã trình bày lí thuyết kiến tạo nhận thức của J. Piaget và mô hình dạy học dựa vào sự học tập khám phá của J. Tác giả khẳng định: Ngày nay nhiều nhà sư phạm ủng hộ mô hình dạy học này, vì nó phù hợp với cách con người học và phát triển.

Nghiên cứu DHDVTT ở cấp độ phương pháp dạy học phải kể đến các nhà nghiên cứu: Đặng Thành Hưng, Trần Bá Hoành, Trần Thúc Trình, Phó Đức Hòa,. Trong các công trình của mình, các tác giả đều ít nhiều đề cập đến mô hình DHDVTT nói chung hoặc mô hình DHDVTT ở tiểu học nói riêng. Cụ thể: -Với "Dạy học hiện đại: Lí luận - biện pháp - kĩ thuật" [37], Đặng Thành Hưng đã trình bày chức năng và những ứng dụng phương pháp dạy học, đề cập đến kiểu phương pháp dạy học kiến tạo - tìm tòi với các mô hình phổ biến của nó. -Quan tâm đến các hoạt động tìm tòi, khám phá, trong bài báo khoa học: "Dạy học bằng các hoạt động khám phá có hướng dẫn" [36], Trần Bá Hoành đã hệ thống lại hai mô hình dạy học theo Pavlov và Skinner, từ đó đưa ra các luận điểm về dạy học bằng các hoạt động tìm tòi, khám phá có hướng dẫn.

-Đề cập đến một số đặc trưng cơ bản, lợi ích và điều kiện thực hiện tìm tòi, khám phá, trong "Phương pháp khám phá trong nghiên cứu khoa học và trong dạy học" [76], Trần Thúc Trình bước đầu nêu rõ đặc trưng của "khai phá", ''tìm tòi", "khám phá". -Đi vào các mô hình cụ thể của DHDVTT, trong "Dạy học tích cực và cách tiếp cận trong dạy học ở tiểu học" [28], Phó Đức Hòa đưa ra quan điểm về các dạng tìm tòi, khám phá theo thuyết kiến tạo trong dạy học ở tiểu học. Tác giả cho rằng: "Dưới góc độ lí luận dạy học hiện đại ngày nay, dạy học khám phá là kiểu dạy học tích cực bao gồm nhiều phương pháp khác nhau: 26 Khám phá quy nạp (Inductive Inquiry), khám phá diễn dịch (Deductive Inquiry), dạy học phát hiện (Discovery Learning), giải quyết vấn đề (Problem Solving) và dạy học khám phá dự án (Project based inquiry)". Nghiên cứu DHDVTT ở cấp độ kĩ thuật dạy học có thể kể đến: Nguyễn Phú Lộc, Lê Võ Bình, Nguyễn Văn Hiến, Nguyễn Tuyết Nga, Dương Giáng Thiên Hương, Nguyễn Thị Hạnh, Nguyễn Thị Lan Anh,.

Trong các công trình của mình, các tác giả trên nghiên cứu về tổ chức tìm tòi, khám phá cho các đối tượng HS khác nhau, môn học khác nhau, biện pháp thực hiện khác nhau nhưng đều thống nhất khẳng định ưu điểm của học tập tìm tòi, khám phá, sự phù hợp và cần thiết áp dụng DHDVTT trong nhà trường. Đối với cấp tiểu học, cũng có một vài công trình nghiên cứu về cách dạy học tìm tòi, khám phá với mục đích phát huy tính tích cực của HS, góp phần nâng cao hiệu quả dạy học.